• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Słownik gwary podhalańskiej oparty na badaniach Juliusza Zborowskiego

    30.04.2010. 01:17
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    Ukazał się "Słownik gwary Zakopanego i okolic". "To pomoc dla obrońców gwary i dla wszystkich miłośników Zakopanego" - ocenia redaktor publikacji prof. Joanna Okoniowa. Oprócz słów i ich znaczeń w słowniku są fragmenty legend, opowieści i wypowiedzi górali.

    Ze słownika czytelnik może dowiedzieć się nie tylko, jak brzmią poszczególne słowa w gwarze podhalańskiej, ale też poznać wiele ważnych mądrości, np. tego, że trzeba uważać na szałasy, stojące puste przez zimę, bo do niejednego w tym czasie "przysałasieł sie jakisi zły duk". Przed takim złym duchem dobrą obroną jest ciepło ognia - najlepiej góralskiej watry, która, nawet jeśli przygasła, to "furknena zarusicko, ino wiater duhnon".

    Nie tyko duchy straszą w opowieściach, cytowanych w słowniku, ale też zbójnicy, łącznie z tym najsłynniejszym, Janosikiem, który "zagrzub", czyli ukrył, "kotlik z dukotami". Niestety nikt nie wie gdzie.

    Opowiadacze góralscy wiedzą wszelako, że pieniądze zdobyte nieuczciwie szczęścia nie dają. Wśród cytatów bowiem można znaleźć przypominaną ku przestrodze historię innego "kotlicka z dukotami", którego właściciel zaczarował go tak, "coby kozdego pokorało śmierzciom lebo horościom, abo i seliniejakim niescęściem, fto by sie ik jon przez prawa".

    Hasła i cytaty zostały opracowane przez naukowców z Instytutu Języka Polskiego PAN w Krakowie, a materiały te są w większości owocem kilkudziesięciu lat pracy Juliusza Zborowskiego, wieloletniego dyrektora Muzeum Tatrzańskiego, który jako etnograf i językoznawca gromadził materiały dotyczące zwyczajów i języka górali. Zborowski pełnił funkcję dyrektora muzeum od lat 20. ubiegłego wieku, do śmierci w 1965 r.

    Nad całością redakcji czuwała prof. Joanna Okoniowa, która tłumaczyła PAP, że materiały zebrane w słowniku są unikatowe i przydadzą się zarówno dialektologom, jak i zwykłym Polakom, miłośnikom Zakopanego i mieszkańcom Podhala. "Słownik może stanowić pomoc dla osób zawodowo zajmujących się gwarą podhalańską, ale też dla zwykłych ludzi, zarówno mieszkańców Zakopanego i okolic, którzy chcą podtrzymywać znajomość gwary w swoich rodzinach, jak i dla osób z innych regionów, chcących poznać tę gwarę" - podkreśliła.

    Spotkanie promujące słownik, w którym wzięli udział redaktorzy publikacji, odbyło się w siedzibie IJP PAN. ULA

    PAP - Nauka w Polsce

    kap


    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Gwary góralskie – nieprecyzyjny, potoczny termin określający gwary mieszkańców Polskich Karpat, zwykle jednak utożsamiany z gwarą podhalańską. Gwara sądecka – część dialektu małopolskiego, gwara mieszkańców Beskidu Sądeckiego i Wyspowego, w uogólnieniu – mieszkańców powiatów: nowosądeckiego, gorlickiego i limanowskiego oraz południowej części woj. podkarpackiego. Jest to, po dialekcie śląskim, gwarze podhalańskiej jedna z bardziej żywych odmian języka polskiego, używana na co dzień przez dużą część mieszkańców regionu. Jakkolwiek coraz częstsze jest tu zjawisko tzw. dyglosji, tak w ostatnich latach pojawiło się tu wiele nowych słów, nieużywanych, bądź nawet nieznanych w innych częściach Polski. Gwara sądecka rozwinęła się jako specyficzny język Lachów i Górali Sądeckich. Fonetycznie i gramatycznie przypomina inne gwary Małopolski, np. gwarę podhalańską. Warstwę leksykalną, odróżniającą ją od literackiego języka polskiego stanowią słowa, związane z życiem codziennym w górach, miejscowymi zwyczajami i tradycją. W materii gramatycznej, fonetycznej i leksykalnej zauważalne są też pewne wpływy języka słowackiego, ukraińskiego i niemieckiego. Jest do pewnego stopnia zróżnicowana wewnętrznie, w całym regionie występują nieznaczne różnice. Dlatego np. pewne słówka, używane w południowej części rejonu, mogą nie być znane mieszkańcom jego północnej części itp. Gwara górali łąckich – gwara mieszkańców okolic Łącka i Kamienicy. Cechami charakterystycznymi gwary górali łąckich są:

    Gwara orawska – termin potocznie określający zbiór gwar Górnej Orawy, należących do dialektu małopolskiego, używanych zarówno na terenie Polski (14 miejscowości) jak i Słowacji (11 miejscowości). Gwara ta zaliczana jest do małopolskich gwar pasa górskiego, do którego należą sąsiadujące gwary: podhalańska i południowożywiecka oraz gwara spiska, z którymi ma bardzo wiele wspólnego. Należy wspomnieć, że ludność posługująca się gwarą orawską na Słowacji, pomimo iż jest to gwara pochodzenia polskiego, praktycznie w całości uznaje się za Słowaków. Na Słowacji, pomimo ciągłej obecności języka słowackiego w szkołach, urzędach czy kościele, jest ciągle u codziennym użyciu. Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg (pol.: Słownik gwary polskiej okolic Góry Świętej Anny) to dwutomowe wydanie słownika śląszczyzny autorstwa Reinholda Olescha, wydane w roku 1958 w Wiesbaden. Zawiera on w sobie słownictwo przedwojennej gwary śląskiej z okolic miejscowości Góra Świętej Anny (województwo opolskie). Olesch w swym dziele leksykograficznym użył slawistycznego alfabetu fonetycznego dla oddania dokładniejszego brzmienia wyrazów. Zasady fonologiczne oraz fonetyczne zostały dokładnie wytłumaczone we wstępie, gdzie przedstawiono także podstawy gramatyki śląskiej. Słownik gwary polskiej okolic Góry Świętej Anny nigdy nie doczekał się wydania polskiego.

    Gwara miejska – mowa niewykształconych warstw mieszkańców miast. Od języka ogólnego używanego przez miejskie warstwy wykształcone różni się głównie niekonsekwentnie występującymi cechami leksykalnymi i fonetycznymi wspólnymi z sąsiadującymi z danym miastem gwarami ludowymi. Czasem utożsamia się gwary miejskie i gwary zawodowe. Jerzy Reichan (ur. 1929 w Krakowie), prof. dr hab., dialektolog, polonista (z wykształcenia także anglista), językoznawca. Całe życie związany z Zakładem Dialektologii Polskiej (wcześniej: Pracownia Atlasu i Słownika Gwar Polskich) Instytutu Języka Polskiego PAN w Krakowie,którą przez lata kierował (obecnie Kierownikiem Zakładu jest prof. dr hab. Joanna Okoniowa), wieloletni redaktor Słownika gwar polskich PAN, autor książek i licznych artykułów poświęconych historii języka polskiego, dialektologii, geografii lingwistycznej i zjawiskom leksykalnym.

    Słownik języka polskiego jest wydawnictwem należącym do słowników ogólnych jednojęzycznych. Jego podstawowym zadaniem jest dostarczenie wiedzy o znaczeniu ujętych w nim słów poprzez opisowe wyjaśnienie. W zależności od objętości zawiera elementy fleksji, ortografii, etymologii oraz przykłady użycia. Słowa (hasła) w słowniku są uszeregowane alfabetycznie, zgodnie z przyjętym porządkiem liter. Często słownik posiada jako oddzielne związane wydawnictwo indeks a tergo. Gwara podhalańska – jedna z gwar dialektu małopolskiego, występująca na terenie Podhala. Jest ona jedną z najbardziej żywych gwar w Polsce. Spośród wszystkich gwar małopolskich najbardziej znana i najlepiej zachowana po dzień dzisiejszy. Posiada ona wiele cech wspólnych z innymi gwarami południowej Małopolski, np. z gwarą żywiecką czy sądecką. Najbardziej zbliżone do niej są sąsiednie gwary spiska i orawska. Gwara ta została spopularyzowana na przełomie XIX i XX wieku przez Kazimierza Przerwę-Tetmajera, który wydał cykl opowiadań pt. Na skalnym Podhalu.

    Szałasiska lub szałasisko – w gwarze podhalańskiej miejsce, w którym stał szałas lub szałasy. Na Słowacji to samo znaczenie ma słowo koszarzysko (w języku słowackim košarisko, w gwarze podhalańskiej kosarzýsko). Od słowa tego pochodzi wiele nazw geograficznych w Tatrach i na Podhalu.

    Gwary kociewskie – gwary regionalne używane na Kociewiu. Należą do dialektu wielkopolskiego, chociaż posiadają też bardzo wiele cech typowych dla dialektu mazowieckiego i języka kaszubskiego. Duże znaczenie mają germanizmy, pochodzące nie tylko z języka niemieckiego, ale również z holenderskiego, od osadników sprowadzonych tu w XVI w. dla regulacji koryta Wisły. W systemach wyróżniających dialekt chełmińsko-kociewsko-warmiński gwary te uznawane są za jego część.

    Nowy Testament w przekładzie na gwarę górali Skalnego Podhala – polska praca studyjna będąca adaptacją Nowego Testamentu na gwarę podhalańską. W 2002 ukazały się Ewangelie, w 2004 Dzieje Apostolskie, Listy i Apokalipsa, zaś w 2005 całość wydania. Gwara zagórzańska (gorczańska) – jedna z gwar góralskich którą posługuje się zagórzańska ludność. Została wprowadzona do literatury przez Władysława Orkana (1875-1930). Początkowo była ona zaliczna do tzw. pasa podrórsko-karpackiego, szczegółowe badania wykazały jednak że jest blisko spokrewniona z gwarami góralskimi. Posiada wiele cech wspólnych z dialektem małopolskim a także Gwarą podhalańską. Gwara ta jest znacznie zróżnicowana. Może się nawet różnić w obrębie danej wsi. Gwara ta szczególnie nabiera cech podhalańskich we wsiach okolicznych dla Poręby Wielkiej. Wdług większości źródeł Olszówka oraz Raba Niżna – miejscowości, które leżą również na terenie Zagórzan, posiadają już gwarę podhalańską.

    Gwara kielecka – (gwara sandomierska, gwara świętokrzyska,) zbiór gwar języka polskiego, dialektu małopolskiego charakterystycznych dla mieszkańców ziemi sandomierskiej. Można wyróżnić spośród zbioru gwar, gwary: Parafia Matki Bożej Wszechpośredniczki Łask i św. Antoniego z Padwy w Jedłowniku – parafia rzymskokatolicka znajdująca się w Jedłowniku, dzielnicy Wodzisławia Śląskiego. Należy do dekanatu wodzisławskiego.

    Dodano: 30.04.2010. 01:17  


    Najnowsze