Charakterystyczny dla terenu Mazur jest stosunkowo niski poziom uprzemysłowienia. Udział w sprzedanej produkcji krajowej wynosi 2,5% a w zatrudnieniu 2,9% (dane dla województwa warmińsko-mazurskiego). Dominuje produkcja artykułów żywnościowych i napojów, mebli, maszyn i urządzeń, aparatury elektrycznej, opon, drewna i wyrobów z drewna, odzieży.

Infrastruktura

Ważniejsze drogi

Sieć drogowa i obiekty inżynierskie są niedokapitalizowane i w złym stanie technicznym.

Kolej

Połączenia lotnicze

Drogi wodne

Ruch graniczny

Przejścia graniczne:

Drogowe

Kolejowe

W/w przejścia graniczne podlegają pod Warmińsko-Mazurski Oddział Straży Granicznej w Kętrzynie.

Pisarze i poeci związani z Mazurami

oraz bojownicy o polskość Mazur

Rys historyczny

Początki osadnictwa

Ludy bałtyckie w 1200 roku

Najstarsze ślady osadnictwa pochodzą sprzed 15 tys. lat. Odkryto tu ślady kultury łużyckiej XIII–V w. p.n.e. Później pojawili się Prabałtowie VI–V w. p.n.e. a po nich plemiona germańskie wraz z kulturą wielbarską.

W trzech pierwszych wiekach naszej ery uformował się szereg mniejszych i większych zespołów typu plemiennego. Grupy te w VI i VII wieku wytworzyły 3 główne wspólnoty odpowiadające początkowym formom związków plemiennych:

To właśnie Zespół estyjski został później nazwany Prusami. Jak twierdzi dr Alina Naruszewicz-Duchlińska rozszerzenie nazwy Prusy na Galindię i Barcję to pozostałość historiografii średniowiecznej.

Plemiona pruskie

Prusy w XIII wieku

O zamieszkujących Prusy plemionach dowiadujemy się z prac kronikarza krzyżackiego Piotra Dusburga.

W latach wczesnego średniowiecza tereny Mazur zamieszkiwały plemiona:

Plemiona te nigdy nie utworzyły jednolitego państwa co ułatwiło ich podbój przez zakon krzyżacki.

Nazwa Prusy pojawiła się po raz pierwszy w połowie IX wieku w Geografie Bawarskim jako Bruzi. W X wieku w kronice Ibrahim ibn Jakuba odnotowano: Z Mesko sąsiadują na wschodzie Rus, a na północy Borus. Pierwszy zapis w łacińskiej formie językowej znajduje się w „Dagome iudex”. Brzmi on następująco: Pruzze usque in locum, quo dicitur Russe, czyli Prusowie aż do miejsca, gdzie się Ruś nazywa. W żywocie św. Wojciecha, pochodzącym z początków XI wieku oddano wahania misjonarza, który się zastanawiał utrum Liuticenses […] an Pruzzorum fines adiret czyli czy do Lutyków, czy też do Prusów obrać drogę. Nazwa Prusowie przyjęła się na trwałe w europejskim nazewnictwie od XI wieku, wypierając używane dotychczas określenie Estowie (Aesti)

Ibrahim ibn Jakub, żydowski kupiec, który około 965 roku dotarł do kraju Polan, wymienia nazwę Brus.

Język pruski należał do tej samej grupy językowej co litewski i łotewski.

Kupców do tej krainy przyciągał od wieków bursztyn.

Pierwsze zapiski o Prusach pojawiają się w relacjach podróżników rzymskich, wspominających o siedzibach Estów (Prusów), Galindów i Sudinów.

Język pruski

Pierwotnie Prusowie posługiwali się tylko swoim własnym językiem. Był zróżnicowany dialektalnie. Dialekty staropruskie i jaćwieskie zachowały szereg cech archaicznych, niewystępujących w innych językach wschodniobałtyckich, np. zachowanie prabałtyckiego ō, dyftongów ai, ei, grupy dl. Utrzymała się w nich także odrębność spółgłosek nosowych. Przetrwała także pierwotna forma dopełniacza liczby pojedynczej z końcówką -ās, z pierwotnego -o-so. Języki bałtyckie, do których zalicza się również pruski uważane są za najbardziej archaiczne spośród języków indoeuropejskich i najbliższe językowi praindoeuropejskiemu.

 Osobny artykuł: Język pruski.

Kurhany

Kurhan jaćwiński

Około VI wieku p.n.e. na terenach Półwyspu Sambijskiego i Mazur wykształca się z grup osadniczych kultura kurhanów zachodniobałtyckich. Śladami ich istnienia są pozostałości wznoszonych na wzniesieniach niewielkich kurhanów z warstwą ciałopalną pod nasypem. Przestrzeń kurhanu ograniczają kamienne kręgi oddzielające przestrzeń sacrum które jednocześnie wyznacza horyzont świata zmarłych. Kamienno-ziemne nasypy bronią wejścia do miejsca pochówku.

W dorzeczu Pregoły, w Nadrowii, w miejscowości Romowe, jak uważają niektórzy badacze, mieścił się najważniejszy pruski ośrodek religijny. Zamieszkiwał tam kapłan Krywe, którego Dusburg w swojej kronice nazywa Pruskim papieżem.

Bursztyn – skarb Prusów

Na terenie zamieszkiwanym przez Prusów występował bursztyn. Kopano go na półwyspie Sambijskim i w Galindii. Sprzyjało to rozwojowi wymiany handlowej z Rzymianami. Powstał szlak bursztynowy. Gabriel Rzączyński w XVIII wieku cytując starszą literaturę i własne spostrzeżenia, wymienia około 40 miejscowości w tym około połowa między Gdańskiem a Kłajpedą, gdzie występował bursztyn.

Zakon krzyżacki

Z początkiem XIII wieku książęta: Władysław Odonic, Konrad Mazowiecki, Mściwój I (książę gdański), Leszek Biały (książę krakowski) Henryk Brodaty (książę śląski), rozpoczynają akcję chrystianizacyjną na terenach Prus.

 Osobny artykuł: Zakon krzyżacki#Działalność na ziemi chełmińskiej i w Prusach.

W 1233 rozpoczyna się podbój Prus. Wzięli w nim udział rycerze z Polski, Czech a także krajów europy zachodniej. Prusowie zorganizowali nieudane powstania i w 1283 ich tereny zostały opanowane.

Papież Innocenty IV w 1243 wydzielił diecezje: sambijską, chełmińską i pomezańską – w których panowanie sprawowali Krzyżacy oraz diecezję warmińską pod zarządem Biskupa Warmińskiego. Był to moment podziału terytoriów Prusów na Warmię i Mazury.

14 marca 1440 w Kwidzynie powstaje Związek Pruski – konfederacja szlachty i miast pruskich skierowana przeciw Krzyżakom.

Napływ osadników XIV–XVIII

Prusy w 1525 r.

Od XIV w. rozpoczyna się napływ osadników z Polski, Niemiec, Litwy. W XV w. Prusowie stanowili połowę mieszkańców tych terenów. Powoli mieszali się z ludnością osadniczą. Jeszcze XVI w. wygłaszano kazania w ich języku. W XVIII wieku nadeszła kolejna fala osadnictwa. Do regionu przybywali Szwajcarzy, Niemcy, Szkoci i Francuzi. W 1724 Fryderyk Wilhelm wydał zarządzenie zabraniające osiedlania się tu Polaków i Litwinów. Mimo prześladowań największą grupę stanowili ciągle osadnicy z Mazowsza. To właśnie ta grupa narodowościowa stworzyła społeczność, którą możemy obecnie nazywać Mazurami; dała także początek nazwie regionu.

Mazury pod panowaniem Hohenzollernów

W 1618 roku władzę w Prusach przejęła dynastia Hohenzollernów. Ówczesna polityka uwikłała kraj w wiele wojen i ostatecznie doprowadziła do uniezależnienia Prus od Polski. W 1656 roku Fryderyk Wilhelm, elektor brandenburski, zawarł z królem szwedzkim przymierze skierowane przeciw Polsce. Jesienią 1656 roku do Prus wtargnęli Tatarzy, pustosząc wiele wsi i miasteczek. W następnym roku Tatarzy ponownie napadli południowo-wschodnie Prusy. Spłonęły wtedy m.in. Gołdap i Dubeninki. Tysiące kobiet i mężczyzn wzięto w jasyr. Zabierano konie, bydło i owce. Po podpisaniu traktatów walewsko-bydgoskich (1657 r.) i w wyniku pokoju zawartego między Polską i Szwecją w 1660 roku w Oliwie Fryderyk Wilhelm zwany „Wielkim Elektorem” przestał być lennikiem Polski stał się suwerennym władcą w Prusach Książęcych.

Królestwo Prus

W wyniku koronacji w Królewcu Fryderyka I na króla w 1701 roku w Prusach powstało królestwo. Następcy Fryderyka: Fryderyk Wilhelm I i Fryderyk II Wielki przekształcili Prusy w państwo militarne i biurokratyczne. Społeczeństwo zostało podporządkowane państwu. Upowszechniano oświatę, rozbudowywano ulice, sztuczne kanały. Wprowadzono uprawę ziemniaków.

Epidemia dżumy, wojna, kontrybucje

Terytorium Prus w 1648 r.

Lata 1709–1711 to epidemia dżumy pustoszącej pruskie miasta i wsie. Ludność zmniejszyła się o jedną trzecią. Rozpoczęto akcję kolejnej kolonizacji. W latach trzydziestych, na wyludnione przez zarazę tereny, sprowadzono emigrantów z arcybiskupstwa salzburskiego. Kolejne cierpienia przyniosła wojna siedmioletnia i kontrybucje nałożone na Prusy.

Oświata

W okresie panowania Fryderyka I powstają na Mazurach szkoły ludowe a w 1714 roku pierwsze szkoły elementarne. Szkoły utrzymywane były przez gminy, urzędy dominialne, chłopów i miejscową szlachtę. Obowiązywał podatek zależny od wielkości majątku. 11 grudnia 1845 roku ukazała się ustawa szkolna w której państwo pruskie starało się wywierać większy nacisk na jakość pracy szkół. W leśniczówkach i majątkach, w których uczyło się najwyżej kilkoro dzieci, naukę prowadziły prywatne nauczycielki. W 1873 roku do szkół wprowadzono obowiązkowy język niemiecki. W okresie panowania Bismarcka język polski wyeliminowano ze szkół, urzędów i kościołów. W drugiej połowie XIX w. obrońcy mowy polskiej: Krzysztof Celestyn Mrongowiusz i Gustaw Marcin Gizewiusz pisali memoriały, protesty i artykuły przeciw rugowaniu języka polskiego z nauczania. Ich memoriał, Gustaw Gizewiusz, dostarczył królowi Prus. W wyniku tych działań król odwołał radcę szkolnego Rettiga.

Pierwszy rozbiór Polski

Konsekwencja rozbioru Polski w 1772 roku było połączenie Prus z Pomorzem i Brandenburgią. Od tego momentu zaczęły funkcjonować nazwy urzędowe: Prusy Wschodnie i Prusy Zachodnie. Zabór nowych terytoriów otworzył nowe rynki zbytu. Rozkwitł handel i rzemiosło.

XIX wiek

Z początkiem XIX w. przez Mazury przetaczają się wojska rosyjskie i napoleońskie. Żołnierze obu stron grabią mieszkańców, niszczą wiele miejscowości. Po nich przychodzą klęski głodu i nieurodzaju. W 1831 Mazury opanowała epidemia cholery. Zginęło około 15 000 osób.

W wyniku wygranych (z Francją, Danią, Austrią) wojen, w drugiej połowie XIX wieku, a także powstania Cesarstwa Niemieckiego następuje ożywiony rozwój dróg, budowa linii kolejowych, kanałów łączących jeziora. Rozkwita przemysł i rolnictwo.

I wojna światowa

Powstanie II Rzeczypospolitej i klęska Prus zapoczątkowały spór o przynależność Mazur. Na Warmii, Mazurach i Powiślu przeprowadzono plebiscyt mający określić do kogo mają należeć te dominia. Wyniki głosowania były dla Polski niekorzystne – 97% ludności opowiedziało się za przyłączeniem Mazur do Niemiec.

 Osobny artykuł: Plebiscyt na Warmii i Mazurach.

Lata 30. i wybuch II wojny światowej

Z początkiem lat 30 XX w. organizacje hitlerowskie na Mazurach uzyskują silne poparcie. Rządy NSDAP doprowadziły do zaniku bezrobocia, zdynamizowały rozwój gospodarczy. Poprawił się stan zamożności mieszkańców. Mazurzy otrzymali pełne prawa obywateli III Rzeszy.

W roku 1933 zaczęła się pogarszać sytuacja działaczy polskich na Mazurach. Jan Boenigk został aresztowany. Gustaw Leyding trafił do więzienia. Grożono chłopom przyznającym się do polskości i posyłających dzieci do polskich szkół. Działalność ta przyniosła efekty – wielu przenosiło dzieci do szkół niemieckich, w wyniku czego polskie szkoły były zamykane. Mazurzy o polskich korzeniach wypisywali się ze Związku Polaków w Niemczech.

W Berlinie w 1938 r. w trakcie I Kongresu Polaków w Niemczech powstało Pięć prawd Polaka wypowiedzianych przez dr Jana Kaczmarka. Jesteśmy Polakami! Wiara ojców naszych jest wiarą naszych dzieci! Polak Polakowi bratem! Co dzień Polak narodowi służy! Polska Matką naszą – nie wolno mówić o Matce źle!

Wybuch wojny stał się początkiem eksterminacji polskich działaczy. Zakazany był druk książek religijnych w języku polskim. 10 tysięcy miejscowości zmieniło nazwy na "bardziej" niemieckie.

Ze względu na przygraniczne, strategiczne położenie w Prusach znajdowały się liczne obiekty militarne: koszary wojskowe, kwatery dowódców, bunkry, schrony i umocnienia. W 1939 roku przeprowadzono tu koncentrację wojsk mających uderzyć na Polskę, a w 1941 roku na Związek Radziecki. W gospodarstwach pracowało wielu robotników przymusowych z podbitych krajów.

 Osobny artykuł: Zamach 20 lipca.

Jesienią 1944 roku rozpoczęła się ofensywa wojsk III Frontu Białoruskiego i II Frontu Białoruskiego. Rosjanie wkraczają na teren Mazur. Na rozkaz Ericha Kocha rozpoczyna się ewakuacja cywilów.

Ludność ucieka na zachód – w stronę morza, skąd na statkach przewożona jest do Niemiec. Ludzie zamarzają na drogach i toną w jeziorach. Z 2,3 milionów mieszkańców Prus Wschodnich sprzed radzieckiej ofensywy do marca 1945 roku pozostało tylko 400 tysięcy.

 Osobny artykuł: MS Wilhelm Gustloff.

W trakcie ofensywy Armii Czerwonej Mazury zostały zniszczone. Żołnierze sowieccy palili i plądrowali miasta i okolice. Miejscową ludność – Mazurów – traktowano jak Niemców. Byli wywożeni w głąb ZSRR, zabijani, odbierano im majątek. W gruzach legły m.in.: Ełk, Szczytno, Olsztynek, Nidzica, Działdowo; wiele mniejszych miejscowości i wsi.

Okres powojenny

Podział prus między Polskę i ZSRR

Po II wojnie światowej decyzją podjętą na konferencji w Teheranie i ostatecznie w Poczdamie Mazury weszły w skład państwa polskiego. Wytyczenie granic nastąpiło 16 sierpnia 1945. Terytorium Prus Wschodnich podzielone zostało na części północną – którą wcielono do Związku Radzieckiego i południową – która znalazła się w granicach Polski.

Autochtoniczna ludność mazurska była bardzo źle traktowana przez ludność napływową. Uważano ich za Niemców. Po wojnie grasowały tu bandy rabunkowe.

Także terenowi przedstawiciele polskich władz, w stosunku do ludności mazurskiej, działali bezprawnie.

Mazurski działacz społeczny dr Edward Szymański w artykule pt. Położenie gospodarcze ludności mazurskiej w województwie olsztyńskim pisał: [...] Z ogólnej ilości około 400 000 ludności wiejskiej zamieszkującej tereny mazurskie za czasów niemieckich, w trzydziestu paru tysiącach gospodarstw mniejszych i kilkuset majątkach, obecnie zostało tylko około 100 000 osób, z których część mieszka w gospodarstwach mniejszych, a reszta stanowi służbę folwarczną. [...]

Mieczysław Moczar wojewoda olsztyński od października 1948 do kwietnia 1952 przedwojennych bojowników o polskość Warmii i Mazur uznał za wrogów klasowych. Taka postawa ówczesnych władz powodowała wyobcowanie mazurskich patriotów i była przyczyną ich wyjazdów do Niemiec. Tak się stało z potomkami ludowego poety Michała Kajki. Szykanowano Karola Małłka, pozbawiając go kierownictwa Mazurskiego Uniwersytetu Ludowego, odsuwając go na margines życia społecznego. Autochtoni na zaostrzoną politykę władz reagowali coraz większą liczbą wniosków o wyjazd do Niemiec. Ludność miejscowa masowo występowała o poświadczenie obywatelstwa niemieckiego w RFN ale także w ambasadach Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii w Warszawie. Osoby nie chcące poddać się akcji ankietyzacji szykanowano nie wydawaniem im listów i paczek a także bonów mięsno-tłuszczowych.

Akcja wysiedleńcza Mazurów trwała do 1950 i objęła 72 000 osób. Pozostali zostali poddani przymusowej weryfikacji – na 120 tysięcy około 35 tysięcy odmówiło. W 1949 r. zweryfikowano siłą 19 000 osób. Nadano im polskie obywatelstwo. W kolejnych falach emigracji: w 1956 z Mazur wyjechało 30% autochtonów a w 1975 r., w wyniku porozumienia polsko-niemieckiego kolejnych 50 000.

W miejsce byłych mieszkańców Mazur przybyła ludność z dawnych Kresów: Wileńszczyzny, Podola i Wołynia a także Polacy wracający z Syberii. W ramach akcji Wisła w 1947 roku, przesiedlono na północny obszar dawnego województwa olsztyńskiego Łemków i Ukraińców z Polski południowo-wschodniej.

Demografia po II wojnie światowej

Po II wojnie światowej na Warmii i Mazurach można było wyodrębnić następujące grupy ludności:

1. Ludność niemiecka:
2.  : 1945 – 431 tys.
3.  : 1948 – 5,8 tys.
4. Mazurzy – 1950 – 80 tys.
5. Warmiacy – 1950 – 40 tys. do tej grupy można zaliczyć potomków starowierców. Cała autochtoniczna grupa stanowiła w 1950 18,5% mieszkańców ówczesnego woj. olsztyńskiego.
6. osadnicy z Polski centralnej (46% ogółu mieszkańców)
7. wysiedleńcy z Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej (26% mieszkańców woj. olsztyńskiego).
8. Ukraińcy wysiedleni w ramach Akcji Wisła (7,5% ogółu mieszkańców w 1948 r.)
9. Białorusini, Litwini, Romowie, Żydzi, Rosjanie, reemigranci z krajów Europy Zachodniej (2% obywateli w r. 1950).

Prasa na Mazurach po II wojnie światowej

"Wiadomości Mazurskie" 4 stycznia 1946 r.

Włączenie terenów Prus Wschodnich w organizm państwa polskiego przyniosło konieczność integracji społeczności o różnych nawykach, postawach politycznych, zróżnicowanym poziomie kultury ogólnej i pochodzeniu narodowościowym. Istotną rolę odegrała tu prasa. Już w kwietniu 1945 roku pracownik Urzędu Informacji i Propagandy, Eugeniusz Modzelewski, wywieszał w olsztyńskim ratuszu pisaną ręcznie gazetkę ścienną. Wśród pierwszych, wydawanych po wojnie gazet ukazał się Głos Ziemi – jako organ Stronnictwa Ludowego na Okręg Mazurski, pierwszy numer pojawił się już 20 maja 1945 r., początkowo jako druk powielaczowy.

Inną inicjatywą Wojewódzkiego Urzędu Informacji i Propagandy w Olsztynie były wydawane od 1 sierpnia 1945 r. Wiadomości Mazurskie redagowane przez Ludwika Zielińskiego. Ukazywały się w formacie kancelaryjnym, drukowane w dwóch kolumnach na papierze pakunkowym. Łącznie ukazało się 36 numerów. Wydawania zaprzestano na skutek konieczności zmian składu redakcji i administracji. Pismo redagowane było w duchu programu głoszonego przez Polską Partię Robotniczą.

Gazety były narzędziem antyniemieckiej propagandy. W „Wiadomościach Mazurskich” w 1947 roku czytamy: Wierzymy, że oto niezadługo już pozostaniemy sami, my Polacy na tej odwiecznie polskiej ziemi wydartej z pazurów niemieckiej bestii. Ostatni numer Wiadomości Mazurskich ukazał się 30 kwietnia 1947 r.

Kalendarium mazurskie

Daty w historii Mazur:

Zobacz też