ß - Polski Serwis Naukowy

ẞ ß

Niemiecki znak ẞ ß powstał w wyniku połączenia liter ſ i ʒ

Niemiecka tabliczka z literą ß

Znak „ß” w różnych krojach pisma

Znak „ß”, użyty w krótkiej inwokacji na sklepieniu spichlerza w Przeczycy z 1732

ß – jest literą występującą tylko w alfabecie języka niemieckiego.

Ligatura – czcionka lub font, w których oczko (obraz) zawiera dwie (co najmniej) połączone litery w postaci jednego wspólnego, nowego znaku, np. w połączeniu liter "fi", gdy kropka z litery "i" stanowi jednocześnie kulkę na końcu litery "f". Innym przykładem tak zbudowanego znaku są litery "f" i "l" stojące na wspólnym szeryfie (w tym wypadku stopce).

Dyftong, dwugłoska (gr. δίφθογγος diphthongos – "dwubrzmiący") – pojedyncza samogłoska (na ogół długa) o zmiennym przebiegu artykulacji, co sprawia, że ucho ludzkie słyszy dwa dźwięki, mimo że są one zespolone niejako w jeden i mają właściwości pojedynczej samogłoski.

Znak jest ligaturą małych liter »ſ« (s) i »ʒ« (z) staroniemieckiego pisma.

Znak określa się po niemiecku jako Es-Zett (co oddaje jego stworzenie) albo niekiedy jako scharfes S, bo czytany jest jak polskie "s".

Używany jest wyłącznie po samogłoskach długich i dyftongach, w innym położeniu zastępowany przez ss.

W Szwajcarii i w Liechtensteinie niestosowany w ogóle (oddawany zawsze przez ss).

Jego zastępowanie przez ss jest także wtedy konieczne, kiedy klawiatura maszyny do pisania lub komputera nie zawiera tego znaku.

Niekiedy ß stosowano zamiast polskiego sz. (Reprodukcja tekstu na okładce polskiego słownika etymologicznego)

Johann Christoph Adelung (ur. 8 sierpnia 1732 w Spantekow koło Anklam, zm. 10 września 1806 w Dreźnie) – niemiecki bibliotekarz, leksykograf i germanista.

Günter Wilhelm Grass (ur. 16 października 1927 w Wolnym Mieście Gdańsku) – pisarz niemiecki, laureat nagrody Nobla w dziedzinie literatury w 1999. Doktor honoris causa Uniwersytetu Gdańskiego (za wybitną twórczość literacką oraz wkład w polsko-niemieckie pojednanie) oraz Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W 1993 Rada Miasta przyznała pisarzowi tytuł Honorowego Obywatela Miasta Gdańska.

Reforma

Dawniej stosowany częściej niż dziś, w odgórnie reformowanej pisowni języka niemieckiego znak ß zastąpiony został przez ss w położeniu po samogłosce krótkiej, a przed spółgłoską lub na końcu wyrazu, na przykład:

Expreß → Express

Boß → Boss

Schloß → Schloss

Obowiązujące przed reformą z 1996 r. reguły pisania ß pochodzą od ortografa Johanna Christopha Adelunga i zostały wprowadzone do szkół i urzędów reformą niemieckiej pisowni z 1901 r.

Zgodnie z nimi ß pisano:

Morfem to najmniejsza grupa fonemów, która niesie ze sobą określone znaczenie i której nie można podzielić na mniejsze jednostki znaczeniowe. Jest elementarną jednostką morfologii, jednym z uniwersaliów językowych.

Spółgłoska szczelinowa dziąsłowa bezdźwięczna - rodzaj dźwięku spółgłoskowego występujący w językach naturalnych. W międzynarodowej transkrypcji fonetycznej IPA oznaczana jest symbolem: [s]

na końcu wyrazu: muß, aß, Kuß, daß

na końcu częstki wyrazowej: kußecht, Schlußstrich, Paßbild

przed spółgłoską: müßt, paßt, grüßt, wäßrig, unvergeßne, Rößl

po akcentowanej długiej samogłosce: Straße, aß, aßen, Buße, grüßt (niezmienione)

po dwugłosce: heißen, außen (niezmienione)

"ss" natomiast tylko:

Język polski (polszczyzna) należy wraz z językiem czeskim, słowackim, pomorskim (kaszubskim), dolnołużyckim, górnołużyckim oraz wymarłym połabskim do grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich.

Apostrof jest to znak pisarski w kształcie przecinka, umieszczany w górnym indeksie: ’. W języku polskim służy do oznaczenia, że litera (najczęściej samogłoska) występująca przed nim jest niewymawiana. Np. w przypadku nazwiska Morse [mɔːs] ostatnia litera e nie jest wymawiana; gdy chcemy odmienić to nazwisko stawiamy po nim apostrof: alfabet Morse’a. Służy też często jako oznaczenie zwarcia krtaniowego w transkrypcji różnych języków (np. arabskiego).

między samogłoskami, z których pierwsza była krótka: müssen, Wasser, Küsse, Rüssel.

w wyrazach obcych: Renaissance, Croissant, Fitness.

Zbitka ss pozostawała na końcu wyrazu, jeżeli po nim stał apostrof: (ich) lass', ale: laß! (tryb rozkazujący).

Pewne nazwy własne nie stosowały się do reguły pisania ß na końcu, n.p.: ciąg uliczny we Frankfurcie nad Menem Freßgass (z powodu gwary brakuje na końcu litery "e"), miejscowość Neuss i osoba Günter Grass.

Szwajcaria, Konfederacja Szwajcarska (Confoederatio Helvetica, Schweiz, Schweizerische Eidgenossenschaft) – państwo federacyjne w Europie Zachodniej. Jest jednym z niewielu państw, w których obowiązuje demokracja bezpośrednia. Szwajcaria od kongresu wiedeńskiego w 1815 roku jest państwem neutralnym. Do Organizacji Narodów Zjednoczonych przystąpiła dopiero 10 września 2002 po przegłosowaniu tej decyzji w referendum minimalną większością 52% głosów.

Język niemiecki – język z grupy zachodniej rodziny języków germańskich. W rzeczywistości stanowi on grupę kilku języków zachodniogermańskich, które często są określane jako języki niemieckie; standardowy język niemiecki (Standard Hochdeutsch) oparty jest na Biblii Marcina Lutra, która z kolei opiera się na języku mówionym w Górnej Saksonii i Turyngii.

»ß« i »ss« a »s«

Litera s odpowiada głosce [z] z wyjątkiem niektórych zapożyczeń (zwłaszcza z języka angielskiego), chyba że ulega ubezdźwięcznieniu. Jednak inaczej, niż w języku polskim, ubezdźwięcznienie następuje nie tylko przed spółgłoskami bezdźwięcznymi i w wygłosie wyrazu, ale często też w wygłosie morfemu. W tym ostatnim przypadku ubezdźwięcznienie nie następuje przed końcówkami fleksyjnymi rozpoczynającymi się od samogłoski. A więc na przykład: das Haus [das 'haʊs] (ubezdźwięcznienie w wygłosie wyrazu), häuslich ['hɔʏsliç] (ubezdźwięcznienie w wygłosie morfemu), ale: die Häuser [di: 'hɔʏzɐ] (brak ubezdźwięcznienia przed samogłoską w nagłosie końcówki fleksyjnej), por. pol. chodź ['xɔʨ] – chodźmy ['xɔʨmɨ], ale: chodzimy [xɔ'ʥimɨ]. Z tego powodu łącznik -(e)s- czyta się jak [(ə)s] (Todesangst [ˌtɔ:dəs'ʔaŋst]).

Końcówka fleksyjna – morfem końcowy wyrazu w językach fleksyjnych, podlegający wymianie w drodze koniugacji lub deklinacji. Określa funkcję składniową wyrazu w wypowiedzeniu. Końcówka fleksyjna, w odróżnieniu od luźnych sufiksów w językach aglutynacyjnych, bardzo często określa kilka kategorii gramatycznych jednocześnie. Przykładowo końcówka -ę w wyrazie idę wyraża pierwszą osobę, liczbę pojedynczą i czas teraźniejszy (por. tur. geliyorum, gdzie -iyor oznacza czas teraźniejszy, a -um pierwszą osobę).

Niekiedy ß/ss wymienia się z s: das Geheimnis – die Geheimnisse, des – dessen (ale den – denen), aus – außer. Wynika to z wymowy.

Połączenia st, sp na początku wyrazów i cząstek wyrazowych czyta się odpowiednio jak polskie szt [ʃt] i szp [ʃp] (Stube ['ʃtu:bə], verspäten [fɐ'ʃpe:tən]). W innych pozycjach przed spółgłoskami bezdźwięcznymi s oznacza głoskę [s], a ß/ss spotyka się rzadko (Ski, Aster, ist – 'jest', ale isst (nowe)/ ißt (dawne) – 'je').

Przypisy

Spotyka się też wymowę ['xɔʥmɨ])