Łacinka - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy standardowej "łacinki". Zapoznaj się również z: łacinka białoruska oraz łacinka ukraińska – alternatywne do cyrylicy formy zapisów języka białoruskiego i ukraińskiego.

Alfabet łaciński (łacinka), tzw. alfabet rzymski – alfabet, system znaków służących do zapisu większości języków europejskich oraz wielu innych. Jest najbardziej rozpowszechnionym alfabetem na świecie – posługuje się nim ok. 35% ludzkości. Wywodzi się z systemu służącego do zapisu łaciny.

Ŕ, Ŕŕ — Litera alfabetu łacińskiego używana jako samogłoska w niektórych słowach w języku słowackim. Jest wydłużonym odpowiednikiem R ([rː]).
Ă, druga litera alfabetu rumuńskiego, oznacza się nią dźwięk /ə/ oraz druga litera języka wietnamskiego gdzie reprezentuje krótki dźwięk a. Ponieważ wietnamski jest językiem tonalnym przy literze Ă może wystąpić jeden z pięciu znaków tonalnych:

Alfabet łaciński:

Alfabet łaciński wywodzi się z alfabetu etruskiego, początkowo składał się z 21 znaków:

Litera Z została usunięta w IV wieku p.n.e. jako zbędna (język łaciński nie ma tego dźwięku) przez cenzora Appiusza Klaudiusza Caecusa. Na to miejsce wprowadzono literę G, która jest graficznym wariantem litery C. Do tamtej pory litera C służyła do oddawania zarówno głoski /K/, jak i głoski /G/, natomiast od czasu reformy C oznaczało wyłącznie głoskę /K/. Zmiana ta spowodowała także ograniczenie stosowania litery Q, a K prawie zupełnie wychodzi z użycia.

Dź (Dź, dź). Polski dwuznak składający się z liter D i Ź. W języku polskim oznacza dźwięk spółgłoski zwarto-szczelinowej dziąsłowo-podniebiennej dźwięcznej oznaczany w międzynarodowej transkrypcji fonetycznej IPA symbolem [ʥ].
Ą (łac. a caudata) jest drugą literą alfabetu polskiego oznaczającą samogłoskę tylną, nosową, zamkniętą (o nosowe). W języku polskim nie zaczyna żadnego wyrazu. Jest także używana w języku litewskim i w języku navajo, z tym że w zapisie języka litewskiego występuje wyłącznie ze względów historycznych, bowiem jej nosowa wymowa zanikła i obecnie "ą" traktowane jest jako iloczas.

Litera Y oraz Z zostały dodane w I wieku p.n.e. w celu dokładnego oddawania na piśmie wyrazów greckich, stąd nazwa „igrek” (od ī Graeca – „greckie i”). W średniowieczu pojawia się litera W powstała z podwojonego V oznaczającego samogłoskę /U/ (stąd angielska nazwa W – double U). Jednak litera ta jest pierwotnie po prostu ligaturą stosowaną zamiast sekwencji VV, co oznacza sylabę "wu" – i stąd pochodzi jej polska nazwa.

Lj jest dwuznakiem używanym do zapisu dźwięku "/ʎ/" we wszystkich językach południowosłowiańskich, do których zapisu używa się alfabetu łacińskiego.
Ĝ, Ĝĝ - litera alfabetu łacińskiego używana w Esperanto przypisana spółgłosce [d͡ʒ]. Jej wymowa odpowiada wymowie dwuznaku dż w języku polskim.

Wreszcie w połowie XVI wieku litera I, oznaczająca do tej pory zarówno samogłoskę, jak i półsamogłoskę zostaje rozróżniona na I oraz J. Analogicznego rozróżnienia dokonuje się dla V, litera ta "rozpada się" na U dla samogłoski oraz V dla półsamogłoski (lub spółgłoski).

System obecnie zawiera 26 znaków. Ponieważ nie jest to układ odpowiadający każdemu językowi, wersje alfabetu łacińskiego dla większości języków dodają nowe znaki – głównie przez modyfikowanie istniejących.

Ě, Ěě (czeskie e háček) – litera używana w alfabetach języka czeskiego i w językach łużyckich. Jest przypisywana samogłosce [e]. Pełni rolę litery zmiękczającej. W transliteracji slawistycznej oznacza się tą literą głoskę jać.
Język litewski (lietuvių kalba) - język z zespołu wschodniobałtyckiego języków bałtyckich, którym posługuje się ok. 5 mln osób. Oprócz Litwy językiem tym posługują się Litwini zamieszkujący na zachodzie Białorusi i północno-wschodniej Polsce (Suwalszczyzna), a także w Rosji, Łotwie oraz emigranci w USA, Kanadzie, Australii, Niemczech. Jest językiem urzędowym Litwy.

Są dwa zestawy znaków – małe i wielkie litery, przy czym zasady użycia to:

czasem pisze się wszystko wielkimi literami (np. szyldy) lub wszystko małymi literami,

w innych przypadkach wyrazy pisane wyłącznie wielkimi literami to głównie skrótowce, niektóre pisze się systemem mieszanym (np. niemieckie GmbH lub polskie SdPl), końcówki gramatyczne skrótowców pisze się zwykle małymi literami, (np. IRC-a.)

pierwsza litera zdania to zawsze wielka litera

niektóre wyrazy pisze się systemem – pierwsza litera wielka, wszystkie pozostałe małe. Są to wszystkie nazwy własne oraz niektóre inne słowa, zależnie od języka.

Zasięg używania alfabetu łacińskiego. Ciemnozielone - kraje używające alfabetu łacińskiego de iure lub de facto; jasnozielone - kraje, gdzie alfabet łaciński jest używany dodatkowo, obok innego oficjalnego

Od tych zasad jest jednak sporo wyjątków, różnych w różnych językach (np. w języku irlandzkim, gdzie przyrostek pisany jest małą literą, a właściwa nazwa wielką np. an tSionna (rzeka Shannon), a w niemieckim wielką literą pisane są rzeczowniki).

Ź - trzydziesta pierwsza litera alfabetu polskiego. Używana także w języku czarnogórskim, w białoruskiej łacince, języku dolnołużyckim i w języku wilamowskim (wymysiöeryś). Jest przypisana spółgłosce [ʑ].
Język dolnołużycki (dolnoserbska rěc, dolnoserbšćina) - jeden z dwóch języków łużyckich, którym posługują się Dolnołużyczanie na niewielkim obszarze wokół Chociebuża we wschodniej części Niemiec.

Wiele systemów zapisu opartych na alfabecie łacińskim używa tzw. „dwuznaków” (a nawet „trójznaków” itd.), czyli par znaków łacińskich oznaczających pojedynczy dźwięk.

Niektóre języki traktują pary znaków jako osobne pełnoprawne znaki, np. czeski znak CH czy (do niedawna) hiszpański znak LL.

Ř, ř – 28 litera alfabetu czeskiego z diakrytycznym znakiem háček. Jest to litera w alfabecie husyckim, służąca do zapisu głoski "rz". Występuje też w języku górnołużyckim oraz śląskim.
Ù - litera alfabetu kaszubskiego, wymawiana jak polskie łu. Dźwięk powstaje w procesie tzw. labializacji, na początku wyrazu oraz po spółgłoskach: b, p, k, g, ch, w, f, m.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)