Łapanka

Łapanka – nazwa (pierwotnie potoczna) jednego z głównych sposobów używanych przez Niemców podczas II wojny światowej dla zatrzymania na ulicach okupowanych miast większej liczby przypadkowych przechodniów w celu uwięzienia ich, przesiedlenia, umieszczenia w obozach koncentracyjnych bądź skierowania na przymusowe roboty do Niemiec.

Nazwa

Ofiary łapanki w Symferopolu, 1942

Nazwa „łapanka” pochodzi od nazwy przedwojennej przedszkolnej gry dziecięcej. Dzieci tworzyły w niej dwa współśrodkowe koła w odległości 2-3 kroków od siebie wykonując ćwiczenia pokazywane przez stojącego w środku kół nauczyciela. Na jego okrzyk „łap” dzieci tworzące koło wewnętrzne odwracały się nagle w stronę dzieci z koła zewnętrznego i starały się je dotknąć. Te ostatnie starały się uchronić przed dotknięciem przysiadem podpartym lub innym umówionym ruchem. Wszyscy, którzy zostali dotknięci przed wykonaniem ruchu byli uważani za złapanych. Nazwa tej gry na zasadzie analogii stała się popularną nazwą praktyki łapania cywili na ulicach polskich miast podczas okupacji.

Tereny występowania

Łapanki były organizowane przez Ordnungspolizei oraz Wehrmacht w Niemczech oraz całej okupowanej Europie. We Francji znane były pod terminem „rafle” lecz ich obiektem byli głównie francuscy Żydzi wyłapywani przez niemieckie władze okupacyjne oraz funkcjonariuszy francuskiej policji w czasie tzw. Obławy Vel d'Hiv. W Danii natomiast podobne praktyki określano „Razzia”. Czasem używa się również tego określenia również w odniesieniu podobnych praktyk wyłapywania ludności cywilnej dokonywanej przez Armię Czerwoną na terenach przedwojennej wschodniej Polski, których ludność była wywożona na Syberię.

Przyczyna zjawiska oraz cel łapanek

 Osobny artykuł: Roboty przymusowe w III Rzeszy.

Niemiecki plakat propagandowy z punktu werbunkowego na roboty do Niemiec na ulicy Nowy Świat: „Chodźmy na roboty rolne do Niemiec. Zgłoś się natychmiast u Twojego wójta”, ok. 1940

Łapanka w Marsylii, 1943

"Jedziemy na roboty rolne do Niemiec" niemiecki plakat propagandowy

Zarządzenie Hansa Franka z 1940 o ściganiu wszystkich Polaków uchylających się od pracy przymusowej w Niemczech

Łapanki na ulicach były organizowane zgodnie z rolą jaką okupanci wyznaczyli Polakom w związku z tzw. Generalnym Planem Wschodnim (niem. Generalplan Ost. Według założeń nazistowskiej polityki rasowej ludność słowiańska podbitych terytoriów określana była jako „niższe rasy słowiańskie – podludzie” (niem. slawische Untermenschen). Ludzie ci jako niepełnowartościowa populacja miała wykonywać proste prace w służbie rasie panów (niem. die Herrenrasse), do których należeli Germanie. Aby osiągnąć ten cel Niemcy postanowili wyeliminować warstwę przywódczą narodu polskiego mordując ją w masowych egzekucjach podczas Operacji Tannenberg, a pozostałą ludność sprowadzić do roli służby dla Niemców uważających się za rasę wyższą. Zgodnie z tą wizją organizowanie łapanek w Polsce miało dla nazistów cztery powiązane ze sobą cele:

Potwierdza to w dniu 20 października 1939 w swoim raporcie Franz Röder – Sturmbannführer 16 Komendy Operacyjnej Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa zajmującej się dokonywaniem czystek etnicznych na ludności polskiej. Prezentując wytyczne postępowania z Polakami na terenach Pomorza, które zostały wcielone do III Rzeszy pisze:

Pierwsze łapanki wiązały się z masowymi aresztowaniami ludności polskiej dokonywanymi na podstawie imiennych list proskrypcyjnych tzw. Sonderfahndungsbuch Polen i miały miejsce już w trakcie trwania kampanii wrześniowej. Celem tych aresztowań była eliminacja polskiej inteligencji oraz warstwy kierowniczej w ramach Operacji Tannenberg w szeregu regionalnych akcji zwanych Intelligenzaktion. Jedna z pierwszych łapanek miała miejsce już 9 września w Szwederowie gdzie na miejscu zamordowano 60 Polaków. Po zakończeniu kampanii wrześniowej 300 tysiącom polskich jeńców wojennych wziętym do niewoli narzucono automatycznie status robotnika przymusowego i wywieziono ich w głąb Niemiec. Pracownicy ci mieli być darmową siłą roboczą rozbudowującą niemiecki przemysł oraz wspomagającą niemiecki wysiłek wojenny. Stałe zapotrzebowanie na darmową siłę roboczą skłoniły niemieckie Urzędy pracy do prowadzenia naboru w okupowanej Polsce.

Cywile złapani podczas łapanki w obozie przejściowym na ulicy Skaryszewskiej 8 w Warszawie, 1942

Urzędnicy Arbeitsamtów prowadzili szeroko zakrojoną agitację mającą na celu zwabienie Polaków do pracy w Niemczech kusząc dobrymi warunkami pracy oraz godziwą zapłatą. W okresie od września 1939 do lata 1940 zwabiono dzięki tej propagandzie kilkanaście tysięcy polskich robotników, którzy dobrowolnie wyjechali do pracy w III Rzeszy. Wkrótce jednak po wyczerpaniu się optymistycznie nastawionych bezrobotnych urzędy zaczęły świecić pustkami. Przyczynił się do tego także brak kontaktu rodzin z wywiezionymi na roboty oraz informacje odnośnie trudnych warunków pracy oraz złego traktowania Polaków przez niemieckich pracodawców. Wobec braku chętnych, którzy dobrowolnie daliby się zniewolić od połowy 1940 niemiecka administracja zaczęła organizować regularne łapanki na ulicach na roboty do Rzeszy. Stawali się oni tzw. „robotnikami przymusowymi” (niem. Zivilarbeiter). Kolejnym aspektem, dla którego naziści organizowali łapanki były niemieckie plany zaludnienia terenów okupowanej Polski przez Niemców.

 Osobny artykuł: Wysiedlenia Polaków podczas II wojny światowej dokonane przez Niemców.