Ławra Poczajowska - Polski Serwis Naukowy

Ławra Poczajowska Zaśnięcia Bogurodzicy, Ławra Uspienska w Poczajowie (ukr. Почаївська Свято-Успенська Лавра) – monaster posiadający status ławry od 1833, największy ośrodek prawosławia na Wołyniu i drugi na całej Ukrainie po Ławrze Pieczerskiej w Kijowie.

Mikołaj I Pawłowicz (ros. Николай I Павлович) (ur. 6 lipca 1796 w Carskim Siole, zm. 2 marca 1855 w Sankt Petersburgu) – cesarz Rosji od 26 grudnia 1825 (koronowany na cesarza 22 sierpnia 1826 roku), król Polski od 1825 (koronowany na króla Polski 24 maja 1829 roku, zdetronizowany przez polski Sejm w 1831), brat Aleksandra I (1777-1825), trzeci syn Pawła I (1754-1801), z dynastii Romanowów. Nazywany Mikołajem I Pałkinem.

Aleksander II Nikołajewicz (ros. Александр II Николаевич) (ur. 29 kwietnia 1818 w Moskwie, zm. 13 marca 1881 w Sankt Petersburgu) – cesarz Wszechrusi w latach 1855-1881, syn Mikołaja I (1825-1855) z dynastii Romanowów i Charlotty Hohenzollern (1798-1860), księżniczki pruskiej, która po przejściu na prawosławie nosiła imię Aleksandry Fiodorowny.

Historia

Początki

Objawienie Matki Bożej nad Górą Poczajowską w 1240, obraz z 1800. Przedstawione na obrazie budynki ławry obrazują jej stan z początku XIX wieku

Letnia cerkiew

Cerkiew św. Trójcy

Nie została ustalona dokładna data pojawienia się na Górze Poczajowskiej pierwszych prawosławnych mnichów-anachoretów, ani rok powstania pierwszej zorganizowanej wspólnoty monastycznej, jednak zakonnicy żyli na tym terenie – w samodzielnie zbudowanych szałasach lub jaskiniach – już w XII wieku, przed budową klasztoru. Tradycja prawosławna mówi o pierwszych objawieniach maryjnych na górze już w 1198. W czasie najazdów tatarskich na Ruś Kijowską na terenie Poczajowa i okolic schroniła się grupa zakonników z Ławry Kijowsko-Pieczerskiej. Według legendy w czasie najazdu tatarskiego z 1240 ponad górą ukazała się Matka Boża, co skłoniło Tatarów do odstąpienia od niej. Na skale góry po objawieniu miał pozostać ślad stopy o uzdrawiającej mocy, co ostatecznie skłoniło mnichów do stałego osiedlenia się w tym miejscu. Monaster szybko został uznany przez miejscową ludność prawosławną za miejsce pozostające pod szczególną opieką Matki Boskiej, sprzyjające cudom.

Igumen, ihumen - w prawosławiu oraz w katolickich Kościołach wschodnich przełożony samodzielnego klasztoru lub domu zakonnego, odpowiednik katolickiego przeora, lub greckiego mandryty.

Ławra Aleksandra Newskiego (także: monastyr Aleksandra Newskiego, ros. Свя́то-Тро́ицкая Алекса́ндро-Не́вская ла́вра) – petersburski monaster założony przez cara Piotra I na domniemanym miejscu bitwy stoczonej w 1240 przez wojska księcia nowogrodzkiego Aleksandra ze Szwedami. Pierwsza wzmianka o przyszłym klasztorze pochodzi z lipca 1710, kiedy to car Piotr I, obejrzawszy miejsce, na którym miał w przyszłości powstać monastyr, zadecydował o jego budowie. Klasztor miał stać się miejscem przechowywania szczątków-relikwii patrona nowo założonej stolicy Rosji, zwycięzcy wspomnianej bitwy, prawosławnego świętego, Aleksandra Newskiego. Oficjalną datą powstania jest dzień poświęcenia pierwszej, drewnianej cerkwi Zwiastowania – 25 marca 1713. Budowa świątyni murowanej, według projektu Dominika Trezziniego, rozpoczęła się w 1717.

W I Rzeczypospolitej

W II połowie XVI wieku wielkim dobroczyńcą wspólnoty monastycznej Poczajowa była żona sędziego łuckiego Hojskiego Anna (z domu Kozińska), która wielokrotnie wspierała mnichów materialnie, zaś w 1597 przyczyniła się do powstania stałego, cenobitycznego monasteru Zaśnięcia Matki Bożej oraz podarowała dla niego ikonę Matki Bożej, jaką sama otrzymała w 1567 od metropolity Neofita, późniejszego patriarchy Konstantynopola. Rozkwit monasteru, jaki nastąpił w I połowie XVII wieku, był w dużej mierze zasługą późniejszego świętego prawosławnego ihumena Hioba (Żelazo), który pełnił funkcję przełożonego monasteru w latach 1604-1651. W 1649 nad kamieniem z odciskiem stopy Matki Bożej z fundacji Teodora i Ewy Domaszewskich wzniesiono cerkiew Trójcy Świętej.

Ławra Troicko-Siergijewska (ros. Троице-Сергиева лавра) – założony w 1345 męski klasztor prawosławny (ławra) w mieście Siergijew Posad, jeden z najważniejszych monasterów Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej.

Mieczysław Orłowicz (ur. 17 grudnia 1881 w Komarnie, zm. 4 października 1959 w Warszawie) - doktor praw, polski geograf, z zamiłowania krajoznawca i popularyzator turystyki.

23 lipca 1675, według klasztornych kronik i prawosławnej tradycji, na górze doszło do cudownego ocalenia monasteru przez najazdem turecko-tatarskim. W momencie otoczenia monasteru przez wrogie wojska mnisi, pozbawieni możliwości obrony, zaczęli śpiewać kondakion O waleczna hetmanko (cerk. Wzbrannoj wojewodie). Wówczas na niebie pojawiła się Matka Boża z ihumenem Hiobem (zm. 1651), otaczając klasztor swoim płaszczem. Wystrzeliwane w kierunku mnichów pociski wracały i raziły napastników. Kilku z nich przyjęło następnie prawosławie. Pamięć o tym wydarzeniu przetrwała w ludowych pieśniach śpiewanych na Wołyniu i w Galicji.

Język ukraiński (українська мова, ukrajinśka mowa) to język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich. Posługuje się nim ponad 47 mln ludzi, głównie na Ukrainie, gdzie ma status języka urzędowego, używany jest również przez Ukraińców w Rosji, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Mołdawii, Polsce i na Białorusi. Współczesny alfabet ukraiński stanowi odmianę cyrylicy, a obecna ortografia ustalona została zasadniczo na początku XX wieku.

Galicja (niem. Galizien, węg. Gácsország, cz. Halič, jid. גאַליציע - Golicje, tur. Haliç, rum. Galiţia, ros. Галиция - Galicija, ukr. Галичина - Hałyczyna) – potoczna nazwa narzucona przez zaborców i stosowana na określenie południowo-wschodnich ziem I Rzeczpospolitej znajdujących się obecnie w Polsce i Ukrainie, dawniej wchodzących w skład zaboru austriackiego. Z tego tytułu również nazwa austriackiego kraju koronnego (dokładniej Królestwo Galicji i Lodomerii), istniejącego w latach 1772-1918. Zalicza się do niej ziemie południowej Małopolski po Wisłę, ziemię Grodów Czerwieńskich oraz zachodnią część Podola do linii Zbrucza. Jest to stosunkowo nowe pojęcie o charakterze kulturowym i historyczno-administracyjnym. Granice Galicji nie pokrywają się z granicami dawniejszych krain historycznych ani regionów geograficznych takich jak Małopolska czy ziemia halicka.

W latach 1713-1832 monaster należał do Kościoła greckokatolickiego; zamieszkiwali go bazylianie, którzy żyli na Górze Poczajowskiej do 10 września 1831. W tym czasie zbudowano większość istniejących współcześnie zabudowań klasztornych, w tym główną cerkiew Zaśnięcia Bogurodzicy, posiadającą wówczas organy. Od roku 1730 działała słynna w całej Rzeczypospolitej drukarnia poczajowska; jej wydania liturgiczne i teologiczne były rozpowszechnione w kościele greckokatolickim na terenie całej Rzeczypospolitej (i konkurowały z podobnymi wydaniami drukarni bazyliańskiej monasteru w Supraślu; zdarzały się również przypadki użycia tych ksiąg w cerkwiach prawosławnych wiele lat po kasacie Unii.

Sobór Zaśnięcia Matki Bożej w Poczajowie (ukr. Свято-Успенський собор у Почаєві) – największa cerkiew wschodnich kresów dawnej Rzeczpospolitej, zbudowana w latach 1771-79 na polecenie Mikołaja Potockiego przez śląskiego architekta Jana Gotfryda Hofmana, ukończona w 1785 przez Piotra Polejowskiego ze Lwowa. Okazała świątynia o potężnej, spiętrzonej bryle zewnętrznym wyglądem przypomina założenia klasztorne Austrii lub Niemiec, ponieważ poczajowscy bazylianie, dla których była wznoszona, dążyli do zbliżenia z kulturą Zachodu.

Hiob Poczajowski, scs. Prepodobnyj Iow, igumien Poczajewskij (ros. Jow), imię świeckie: Jan (ros. Joann) Żelezo (ur. ok. 1551 w Kołomyi w Galicji, zm. 28 października 1651 w Poczajowie) - zakonnik, igumen i święty prawosławny.

W Imperium Rosyjskim

W roku 1832 monaster przejęli prawosławni; rok później został on zaliczony do monasterów I klasy (zamieszkanych przez ponad 33 mnichów) i podniesiony do rangi ławry. Monaster w Poczajowie został czwartym w hierarchii monasterów męskich Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, za Ławrą Kijowsko-Pieczerską, Troicko-Siergijewską oraz Aleksandro-Newską. Powrót do Kościoła prawosławnego przyczynił się do ponownego ożywienia ruchu pielgrzymkowego (ponownie wystawiono relikwie św. Hioba Poczajowskiego) przybywającego do ławry, jej budynki zostały ponadto wyremontowane. Wśród pielgrzymów przybywających do monasteru byli carowie rosyjscy Mikołaj I, Aleksander II, Aleksander III i Mikołaj II. Ławra Poczajowska była najważniejszym ośrodkiem teologicznym i kulturalnym prawosławia w zachodnich guberniach imperium carskiego.

Bieżeństwo (ros. uchodźstwo) – masowa ucieczka ludności, głównie wyznania prawosławnego, z zachodnich guberni Imperium Rosyjskiego w głąb Rosji, po przerwaniu przez wojska niemieckie linii frontu 13 lipca 1915 roku.

Hiob Poczajowski, scs. Prepodobnyj Iow, igumien Poczajewskij (ros. Jow), imię świeckie: Jan (ros. Joann) Żelezo (ur. ok. 1551 w Kołomyi w Galicji, zm. 28 października 1651 w Poczajowie) - zakonnik, igumen i święty prawosławny.

W XIX wieku budynki Ławry Poczajowskiej były wielokrotnie remontowane i rozbudowywane. Kopuły cerkwi znajdujących się w obrębie kompleksu zostały przykryte blachą, odnowione zostały freski w ich wnętrzu. W tworzeniu nowych malowideł i konserwacji starych uczestniczyli sami mnisi oraz sprowadzeni na ten cel artyści z Petersburga. W latach 60. i 70. mnisi wznieśli nowy gmach zakładu wyrobu świec, w jakim pracowali oraz dom pielgrzyma. W 1869 pożarowi uległ główny sobór kompleksu – cerkiew Zaśnięcia Bogurodzicy, odnowiona w latach następnych. Jeszcze na początku XX wieku, z polecenia archimandryty Antoniego, wzniesiona została nowa cerkiew św. Trójcy oraz nowy mur dookoła cerkwi, z reprezentacyjnymi Złotymi Wrotami.

Monaster Męski Zwiastowania Przenajświętszej Bogurodzicy Maryi i św. Apostoła Jana Teologa w Supraślu – jeden z sześciu prawosławnych monasterów męskich w Polsce. Znajduje się na terenie diecezji białostocko-gdańskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Kondakion, kontakion (gr. κόντάκιον - zwój, κοντός - drążek, na który nawijano pergamin) - rodzaj hymnu liturgicznego typowego dla Cerkwi prawosławnej. Niektórzy badacze sądzą, że kondakia (l.mn.) stanowią ślad tradycji syryjskiej (aramejskiej) w Cerkwi. Ich rodowód jest w każdym razie bardzo dawny - były znane już w pierwszych wiekach chrześcijaństwa.

Źródłem utrzymania mnichów ławry była – obok ofiar wiernych – praca na posiadanej przez klasztor ziemi: w pasiece, ogrodzie i sadzie. Poza tym zakonnicy społecznie prowadzili szpital i szkołę. Przed 1914 część całego dochodu była przekazywana na utrzymanie eparchii wołyńskiej. W 1915, na fali bieżeństwa, w ławrze pozostało 30 mnichów, którzy wywieźli z niego relikwie św. Jowa Poczajowskiego, najcenniejsze ikony oraz wyposażenie drukarni klasztornej (ostatecznie znalazła się ona w Moskwie). W tym samym roku do monasteru wkroczyła armia austriacka, która zajęła budynki na swoją kwaterę, pozostawiając na miejscu jedynie 80-letniego archimandrytę, zaś pozostałych mnichów zmuszając do wyprowadzki. Żołnierze zdewastowali zabudowania monasteru, równocześnie doprowadzając do niego wodę bieżącą oraz elektryczność. Powroty mnichów z "bieżeństwa" rozpoczęły się już w 1918, kiedy monaster znajdował się w granicach Ukraińskiej Republiki Ludowej. Zakonnicy otrzymali zgodę władz na uprawianie należących do nich majątków, jednak 8 stycznia 1919 stracili ją, gdy wydany został dekret o nacjonalizacji ziemi.

Ławra (nowogr.: Λαύρα – przejście) – określenie używane w stosunku do większych (i o szczególnym znaczeniu) męskich klasztorów w kościele prawosławnym oraz w Kościołach katolickich wschodnich.

Fresk (z wł. fresco - świeży) – technika malarstwa ściennego polegająca na malowaniu na mokrym tynku farbami odpornymi na alkaliczne działanie zawartego w zaprawie wapna. Inne nazwy to al fresco i buon fresco.

W 1929 Mieczysław Orłowicz pisał w swoim Ilustrowanym przewodniku po Wołyniu o istnieniu przy ławrze fabryki świec, apteki, szpitala, sadu oraz pracowni ikonopisarskiej.

Obiekty wchodzące w skład zespołu architektonicznego Ławry

rokokowy sobór Zaśnięcia Matki Boskiej, zbudowany w latach 1771-1783 według projektu śląskiego architekta Johanna Gottfrieda Hoffmanna i nawiązujący do śląskiej i austriackiej architektury klasztornej. Wewnątrz ikona Matki Boskiej oraz kamień z odbiciem stopy Matki Boskiej. W podziemiach relikwie św. Hioba.

Osobny artykuł: Sobór Zaśnięcia Matki Bożej w Poczajowie.

cerkiew świętej Trójcy z 1649.

budynek klasztoru z lat 1771-1780.

sobór Świetej Trójcy z lat 1906-1912

dzwonnica o wysokości 65 m. Wewnątrz m.in. dzwon o masie 11 ton.

Przypisy

Urszula Anna Pawluczuk: Życie monastyczne w II Rzeczypospolitej. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2007, s. 42. ISBN 978-83-7431-127-4.
↑ W. Osadczy: Święta Ruś. Rozwój i oddziaływanie idei prawosławia w Galicji. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007, s. 391-393. ISBN 978-83-227-2672-3.
Urszula Anna Pawluczuk: Życie monastyczne w II Rzeczypospolitej. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2007, s. 42-43. ISBN 978-83-7431-127-4.
w literaturze spotyka się też datę 1598
↑ Urszula Anna Pawluczuk: Życie monastyczne w II Rzeczypospolitej. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2007, s. 43. ISBN 978-83-7431-127-4.
Urszula Anna Pawluczuk: Życie monastyczne w II Rzeczypospolitej. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2007, s. 33. ISBN 978-83-7431-127-4.
↑ Urszula Anna Pawluczuk: Życie monastyczne w II Rzeczypospolitej. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2007, s. 43. ISBN 978-83-7431-127-4.
Urszula Anna Pawluczuk: Życie monastyczne w II Rzeczypospolitej. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2007, s. 42. ISBN 978-83-7431-127-4.
↑ Urszula Anna Pawluczuk: Życie monastyczne w II Rzeczypospolitej. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2007, s. 44. ISBN 978-83-7431-127-4.
Urszula Anna Pawluczuk: Życie monastyczne w II Rzeczypospolitej. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2007, s. 42. ISBN 978-83-7431-127-4.
Urszula Anna Pawluczuk: Życie monastyczne w II Rzeczypospolitej. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2007, s. 87-88. ISBN 978-83-7431-127-4.
Mieczysław Orłowicz: Ilustrowany przewodnik po Wołyniu. Łuck: 1929, s. 346-353.