Łukasz Watzenrode - Polski Serwis Naukowy

Łukasz Watzenrode

Łukasz Watzenrode (niem. Lukas Watzenrode, ur. 30 października 1447 w Toruniu, zm. 29 marca 1512 w Toruniu) – biskup warmiński, dyplomata, mecenas sztuki i nauki.

Pochodził z zamożnej rodziny mieszczan toruńskich; jego siostra była matką Mikołaja Kopernika. Studiował na Akademii Krakowskiej (1463-1464) i na uniwersytecie w Kolonii (1465-1468, mgr sztuk wyzwolonych) i Bolonii (1470-1473, doktor prawa kanonicznego). Na uczelni bolońskiej, jeszcze przed obroną doktoratu, był wykładowcą. Po powrocie do Torunia kierował szkołą przy kościele Św. Jana.

Elbląg (niem. Elbing, prus. Elbings) – miasto w województwie warmińsko-mazurskim, powiat grodzki Elbląg, stolica powiatu ziemskiego elbląskiego. Jedno z najstarszych polskich miast (rok założenia 1237, prawa miejskie 1246), a najstarsze w województwie.

Zakon krzyżacki – pełna nazwa brzmi: Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Zakon Krzyżacki, Zakon Niemiecki, łac. Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum in Jerusalem, Ordo Teutonicus, OT, niem. Orden der Brüder vom Deutschen Haus Sankt Mariens in Jerusalem, Deutscher Orden, DO) – zakon rycerski, jeden z trzech największych, obok joannitów i templariuszy, które powstały na fali krucjat w XII wieku. Zakon na wiele setek lat opanował obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy i Estonii tworząc z tych ziem Prusy Zakonne. Zakon podbił także niektóre ziemie Polski i Litwy.

W 1478 otrzymał święcenia kapłańskie, jednak już wcześniej rozpoczął gromadzenie licznych godności kościelnych. Był kanonikiem chełmińskim (1475), włocławskim (1478), warmińskim (1479), gnieźnieńskim (1485), a także archidiakonem kaliskim (1482), oficjałem gnieźnieńskim (1482), scholastykiem łęczyckim (1485). W latach 1477-1488 pełnił obowiązki sędziego duchownego przy osobie biskupa kujawskiego i prymasa Zbigniewa Oleśnickiego.

Zbigniew Oleśnicki herbu Dębno (ur. 1430 – zm. 2 lutego 1493) – arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski od 1481, biskup kujawski, podkanclerzy koronny od 1473, sekretarz królewski.

Uniwersytet Jagielloński (historyczne nazwy: łac. Studium Generale, Akademia Krakowska, Szkoła Główna Koronna, Szkoła Główna Krakowska, Uniwersytet Krakowski) (łac. Universitas Jagellonica Cracoviensis) – najstarsza polska szkoła wyższa, jeden z najstarszych uniwersytetów na świecie, mieszczący się w Krakowie.

Biskup warmiński Mikołaj Tungen upatrzył Watzenrodego jako swojego następcę; stary biskup, zwolennik niezależności Warmii od Królestwa Polskiego, nie chciał dopuścić do realizacji planów króla Kazimierza Jagiellończyka, który zamierzał osadzić na warmińskiej stolicy biskupiej swojego syna Fryderyka. Jesienią 1488 Watzenrode udał się do Rzymu, aby uzyskać papieskie zatwierdzenie dla swojej osoby jako koadiutora Tungena. Nie doszło jednak do tego, Mikołaj Tungen zmarł 14 lutego 1489.

Sakrament święceń, święcenia kapłańskie, kapłaństwo, święcenia – sakrament w Kościele katolickim, także Kościołach prawosławnych, anglikańskich i starokatolickich, który nadaje władzę uświęcania, tj. udzielania innych sakramentów.

Piotr Nitecki (ur. 24 października 1949 r. w Warszawie, zm. 15 grudnia 2011 r. w Błoniach pod Środą Śląską) – polski duchowny katolicki, teolog, prof. dr hab., specjalizujący się w katolickiej nauki społecznej i historii Kościoła w Polsce.

Kapituła warmińska, również nieprzychylna kandydaturze królewicza, podjęła pospieszną decyzję o wyborze Watzenrodego, mimo braku zatwierdzenia jego koadiutorii. Zgodnie z porozumieniem z 1479 kanonicy byli zobowiązani do wyboru osoby "miłej królowi"; uzasadniono wybór Watzenrodego jego wieloletnią współpracą z prymasem Oleśnickim, przypomniano również, że ojciec nowego biskupa wspierał stronę polską w wojnie trzynastoletniej.

Jan I Olbracht (Albrecht) (lit. Janas Olbrachtas (Albrechtas) białorus. Ян I Ольбрахт, ur. 27 grudnia 1459 w Krakowie, zm. 17 czerwca 1501 w Toruniu) – król Polski w latach 1492-1501, książę głogowski 1491-1498.

Biskupi kujawscy – biskupi diecezji kujawskiej (kujawsko-pomorskiej, włocławskiej) (1133-1818), diecezji kujawsko-kaliskiej (1818-1925) oraz diecezji włocławskiej (od 1925).

18 maja 1489 wybór Watzenrodego zatwierdził papież Innocenty VIII; w czerwcu t.r. Watzenrode przybył w przebraniu księgarza na Warmię i objął rządy w diecezji. Zyskał poparcie stanów pruskich, wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego oraz części duchowieństwa polskiego; król Kazimierz zmarł w 1492, nie przyjmując do łask biskupa do końca życia. Watzenrode pojednał się jednak z jego następcą, Janem Olbrachtem i złożył hołd w 1494. Był doradcą króla, a także kolejnych panujących - Aleksandra i Zygmunta Starego.

ks. Rafał Leszczyński herbu Wieniawa (ur. 1480, zm.1527). Syn Kacpra, podkomorzego kaliskiego. Kształcił się w Padwie, był sekretarzem króla Zygmunta Starego w czasie jego rządów w księstwie głogowsko - opawskim, starostą słuchowskim, kasztelanem, sprawował poselstwa. Po roku 1518 przyjął święcenia kapłańskie, od 1520 biskup przemyski, od 1523 płocki.

Mikołaj Kopernik (łac. Nicolaus Copernicus Torinensis lub Thorunensis lub Torunensis, niem. Nikolaus Kopernikus; ur. 19 lutego 1473 w Toruniu, zm. 24 maja 1543 we Fromborku) – astronom, matematyk, prawnik, ekonomista, strateg, lekarz, astrolog, tłumacz, kanclerz kapituły warmińskiej od 1511, kanonik warmiński, scholastyk wrocławski.

Początkowo uchodzący za zwolennika niezależności Warmii od Polski (podobnie jak Tungen), z czasem dążył do uściślenia związków między tymi ziemiami, a ograniczenia roli Gdańska, stanów pruskich oraz przede wszystkim zakonu krzyżackiego. W Kurii Rzymskiej podważał prawne podstawy istnienia zakonu, podejmował także starania (wspólnie z Filipem Kallimachem) o przeniesienie Krzyżaków na Podole, aby tam walczyli z niewiernymi, a Prusy Krzyżackie przyłączyć do Korony. Widział jako swojego następcę osobę blisko związaną z Polską (np. Jana Oleśnickiego lub Rafała Leszczyńskiego).

Warmia lub Warmija (pruskie Wormjan – czerwona ziemia, warm. Warńija, mazur. Warmzia, łac. Varmia, Warmia, niem. Ermland lub Ermeland) – kraina historyczna w obecnym województwie warmińsko-mazurskim. Nazwę wzięła od pruskiego plemienia Warmów. Barwy historycznej Warmii to czerwień i biel. Powierzchnia Warmii wynosi 4249 km².

Scholastyk (łac. scholasticus) – od XII do XVIII wieku duchowny, będący członkiem kapituły, sprawujący nadzór nad szkołami w swojej diecezji. Jego beneficjum nazywano scholasterią.

Opinii biskupa nie podzielała w większości kapituła warmińska; współpraca kanoników z biskupem nie układała się, obok innych poglądów na przyszłość Warmii pewnym czynnikiem był apodyktyczny charakter Watzenrodego, który nie znosił sprzeciwu.

Był mecenasem sztuki, kościoły Warmii zawdzięczają mu wiele cennych dzieł, ołtarzy, kielichów, szat liturgicznych; zgromadził pokaźny księgozbiór, inicjował druk pierwszych na Warmii ksiąg liturgicznych, miał w planach powołanie uniwersytetu w Elblągu.

Fabian Luzjański (łac. Fabianus Lusianus, niem. Fabian Tetinger von Lossainen Fabian z Łężan) (ur. ok. 1470 - zm. 30 stycznia 1523 w Lidzbarku Warmińskim), biskup warmiński.

Barbara Zápolya (ur. w pierwszej połowie 1496 - zm. 2 października 1515 w Krakowie) − pierwsza żona Zygmunta Starego, królowa Polski i wielka księżna litewska.

Jako zwierzchnik diecezji przeprowadził synod diecezjalny (1496), doprowadził do nominacji pierwszego stałego biskupa pomocniczego Jana Wildego, mianował także pierwszego archidiakona kapituły warmińskiej (1502) - Jana Scultetiego. W 1497 mianował kanonikiem warmińskim swojego siostrzeńca Mikołaja Kopernika (potem wprowadził do kapituły także brata Mikołaja, Andrzeja), nad którym roztoczył opiekę.

Zygmunt I Stary, lit. Žygimantas Senasis, biał. Жыгімонт Стары (ur. 1 stycznia 1467 w Kozienicach, zm. 1 kwietnia 1548 w Krakowie) – od 1506 król polski i wielki książę litewski. Przedostatni z dynastii Jagiellonów na tronie polskim.

Podole (łac. Podolia; ukr. Поділля, Podilla; ros. Подолье, Podolje; rum. Podolia; tur. Podolya) – kraina historyczna i geograficzna (Wyżyna Podolska) nad północnymi dopływami środkowego Dniestru (np. Smotrycz, Zbrucz) i w górnym biegu rzeki Boh.

Watzenrode zmarł w Toruniu w czasie podróży powrotnej z zaślubin króla Zygmunta z Barbarą Zapolya. Kapituła nie spełniła woli zmarłego i nowym biskupem wybrała Fabiana Luzjańskiego.

Bibliografia

Piotr Nitecki, Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965 - 1999, ISBN 83-211-1311-7, Warszawa 2000.

Tadeusz Oracki, Słownik biograficzny Warmii, Prus Książęcych i Ziemi Malborskiej od połowy XV do końca XVIII wieku, Olsztyn 1988.

Jerzy Sikorski, Prywatne życie Mikołaja Kopernika, Olsztyn 1985.

Alojzy Szorc, Dzieje diecezji warmińskiej (1243-1991), Olsztyn 1991.