Śląska Partia Ludowa – organizacja działająca w Austro-Węgrzech (od 1909), a następnie Czechosłowacji w latach 1921-38, skupiająca w swych szeregach osoby identyfikujące się z ideą odrębnego narodu śląskiego; w polskiej, niemieckiej i czeskiej literaturze naukowej zaliczana jest w poczet tzw. ruchów ślązakowskich (Šlonzacke hnuti, Schlonsakenbewegung) lub śląskich ruchów separatystycznych. Jej członkowie nazywani byli Ślązakowcami.

Józef Kożdoń

Geneza

Została założona w Skoczowie latem 1908 roku przez kierownika tutejszej, polskiej szkoły ludowej na Kępie Józefa Kożdonia. W momencie rejestracji w 7 lutego 1909 roku liczyła ok. 2000 członków, skupionych w 30 grupach terenowychna terenie powiatów bielskiego, cieszyńskiego i frysztackiego. Struktury we frydeckim powstały nieco później. Jej zwolennicy rekrutowali się przede wszystkim z ewangelickiej części (1/4 ogółu) mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. Dlatego najliczniejsze struktury Śląskiej Partii Ludowej działały w powiatach bielskim i cieszyńskim, zamieszkanych przez liczną społeczność protestancką. Natomiast w zdecydowanie katolickich powiatach frysztackim i frydeckim, były słabe (zwłaszcza we frysztackim, gdzie osiadło gros spośród 60 000 polskich imigrantów przybyłych na Śląsk Cieszyński z Galicji). Ówcześnie najsilniejsze grupy terenowe ugrupowania Józefa Kożdonia, wg danych z roku 1913 działały w Skoczowie – 214 członków i Cieszynie – 210 członków. Czołowymi działaczami Śląskiej Partii Ludowej byli wówczas: Franciszek Golyschny rodem z Mnicha koło Chybia – dyrektor żeńskiej szkoły w Skoczowie, Józef Cichy – właściciel pieców wapiennych w Goleszowie, naczelnik grupy terenowej ŚPL w Cieszynie, Paweł Mienciel rodem z Kamienicy koło Bielska – nauczyciel polskiej szkoły ludowej w Międzyświeciu koło Skoczowa. Nowe ugrupowanie postawiło sobie za cel ukierunkowanie narodowego indyferentyzmu Ślązaków na rozbudzenie śląskiej tożsamości narodowej, połączonej z integracją ludności słowiańskiej i germańskiej. Poza tym elementem program polityczny Śląskiej Partii Ludowej był zbieżny z programem niemiecko-austriackich liberałów (DFP), dlatego nie przystąpili do niej śląscy klerykałowie, jak Sztwiertnia, czy Halfar, startujący we wcześniejszych wyborach przeciwko polskim narodowcom. Czołowymi działaczami tego ugrupowania stali się natomiast inni kandydaci na śląskich posłów: Paweł Wania – rolnik ze Skoczowa, Jan Chlebus – rolnik z Górnego Żukowa i Edward Quasnitza – właściciel gruntu w Wierzbicach koło Ostrawy.

W swoich działaniach "Ślązakowcy" mocno akcentowali odrębność narodową Ślązaków od Polaków, przywiązanie do swej małej śląskiej ojczyzny oraz pragnęli rozwijania kultury regionalnej. ŚPL nie prezentowało poglądów nowych – były one obecne w Księstwie Cieszyńskim od czasów Wiosny Ludów, jednak po raz pierwszy taka opcja zorganizowała się w siłę polityczną. Wcześniej było to organizacje ponadpartyjne, jak utworzony w roku 1848, przez posłów austriackiej Rady Państwa – Franza Heina i Hansa Kudlicha oraz przyszłego cieszyńskiego burmistrza Jana Demela, Związek Ślązaków Austriackich, wspólnoty nieformalne, jak środowisko tygodnika "Nowy Czas", wydawanego przez pastora Teodora Haasego oraz doraźne byty polityczne, powoływane na czas kampanii wyborczych, jak połączone stronnictwa postępowe, komitet wyborczy gmin wiejskich i Śląskie Stronnictwo Agrariuszy. "Ruch ślązakowski" ("Šlonzacke hnuti") rozprzestrzenił się w latach 90. XIX stulecia, skupiając ludność słowiańską, która nie chciała głosować za Polakami lub Czechami i opowiadała się za przynależnością do odrębnego narodu śląskiego, osiągając znaczny rozmach przede wszystkim w okolicach powiatów sądowych skoczowskiego, strumieńskiego oraz frydeckiego.

Działalność w Austrii

Pierwszy numer Ślązaka, 13 lutego 1909

Śląska Partia Ludowa opowiadała się za utrakwistycznym szkolnictwem polsko-niemieckim, a jednak polscy narodowcy częstokroć zarzucali jej dążenia germanizacyjne. Faktem jest, że Śląska Partia Ludowa opowiadała się za wprowadzeniem języka niemieckiego w polskich szkołach ludowych np. w Górkach Wielkich, lecz równocześnie postulowała wprowadzenie języka polskiego w niemieckich szkołach realnych i gimnazjalnych np. w Cieszynie. Potwierdzają to zarówno prace prof. Piotra Dobrowolskiego, jak również wspomnienia Józefa Kożdonia. Gdy lider ŚPL – poseł Józef Kożdoń na forum Śląskiego Sejmu Krajowego powtórnie zawnioskował wprowadzenie języka polskiego w szkole realnej w Cieszynie, sprzeciwili się temu zarówno lider polskich narodowców (PSN) Jan Michejda, jak również jeden z wszechniemców (DNP) – Walter Kudlich – burmistrz Opawy. Michejda poparł swój sprzeciw argumentem, że wskutek utrakwizacji niemieckiej szkoły realnej, polskie szkoły średnie stałyby się zbyteczne. Poseł ŚPL nie mógł – nad czym ubolewał – wnioskować wprowadzenia języka polskiego w cieszyńskim gimnazjum, gdyż gimnazja nie podlegały śląskim władzom krajowym, a austriackim władzom państwowym (z wnioskiem mógł więc wystąpić jedynie poseł Rady Państwa). Jak pisze Piotr Dobrowolski (politolog) – "kiedy Kożdoń domagał się wprowadzenia do szkół realnych i gimnazjalnych języka polskiego, to czynił to nie z sympatii do polskości […] W ten sposób chciano ustrzec Cieszyńskie przed napływem urzędników z Galicji". Przywódca ŚPL wypominał polskim narodowcom, że sami znają biegle język niemiecki, dzięki czemu mają zapewnione lukratywne posady oraz uczą własne dzieci tego języka, krytykując ich jednocześnie za blokowanie utrakwizacji polskich szkół ludowych i dążenie do zmiany szkół utrakwistycznych w polskie, co odbierało dzieciom śląskich chłopów możliwość nauki niemieckiego, a tym samym szansę społecznego awansu. Dobitnie podkreślił to słowami: "Partia wszechpolska tylko chce, żeby dziecko biednego chłopa, pod ławką zrodzone, zawsze pod ławką zostało", co polscy narodowcy skomentowali tekstem "Kożdoń znieważa chłopów". Podczas debaty narodowościowej 1910 na forum śląskiego Sejmu Krajowego w Opawie lider polskiego Stronnictwa Narodowego – Jan Michejda, odpierając zarzuty stwierdził: "Na wschodnim Śląsku istnieją trzy stronnictwa: niemieckie, narodowo-polskie i stronnictwo Ślązaków, a przeciwko temu ostatniemu stronnictwu występować musimy […] My nie jesteśmy Wszechpolakami […] My się chcemy uczyć języka niemieckiego". Ówczesna śląska prasa skomentowała to następująco "Jeżeli dr Michejda twierdzi, że Polacy chcą się uczyć języka niemieckiego, to w takim razie przemawia w sensie partii Ślązaków i przyznaje, że zdrowy umysł ludu śląskiego uznaje nieodzowną potrzebę uczenia się języka niemieckiego. Atoli ze słowami dr Michejdy stoi w sprzeczności propaganda narodowców polskich i nauczycieli narodowo-polskich, chcących ze szkół ludowych wyrugować naukę języka niemieckiego. […] Ostatecznie powtarzamy te nasze przekonanie, że na Śląsku nie ma germanizacji, że tu na porządku dziennym jest czechizacja i polonizacja. […] A że powstała Śląska Partia Ludowa, z tego faktu powinni się cieszyć wszyscy przyjaciele postępu i dobrobytu Kraju Śląskiego, bo o tym nikt wątpić nie może, że póki Śląsk jest Śląskiem, dopóty też będzie krainą kultury i rozwoju".

W polskiej literaturze historycznej wskazuje się, że "Ślązakowcy" korzystali z narzucanego mieszkańcom Śląska Cieszyńskiego przekonania o walorach politycznych i moralnych Austrii, jej cesarza i za fundament swego programu politycznego przyjmowali związanie się na trwałe z monarchią Habsburgów. Powołując się na te fakty, polska historiografia odmawia ŚPL miana śląskiego ruchu narodowego. Z taką opinią nie zgadzają się niektórzy śląscy badacze i publicyści. Powołują się przy tym na Józefa Chlebowczyka, który w podobnym tonie wypowiadał zarówno o Śląskiej Partii Ludowej, jak o ówczesnych ruchach politycznych Chorwatów, Słoweńców i Ukraińców, nie odmawiając jednak wszystkim pozostałym miana ruchu narodowego. Jednocześnie Chlebowczyk w jednej ze swoich wczesnych prac – opierając się na opiniach działacza Polskiego Stronnictwa Narodowego – Władysława Zabawskiego, wydawcy polskiej prasy – przedstawił pogląd, że "ślązakowcy" w praktyce wysługiwali się Niemcom.

Niektórzy śląscy badacze wskazują ponadto, że również polscy działacze narodowi twierdzili, że są "wiernymi Austriakami" i czcili austriackiego cesarza. Polski ruch narodowy, stojący na fundamencie wierności monarchii Habsburgów, zwalczał ŚPL, przypisując jej powiązania z Prusami. Na łamach swej prasy zarzucał ŚPL, że składa się z "niemieckich brzuchów prusaczych i obrońców narodowości śląskiej", a jej chlebodawcami są wszechniemcy, którzy dążą do osłabienia Austrii na rzecz Prus. W okresie austriackim, czyli do roku 1918 jedynym politycznym sojusznikiem ŚPL byli, bliscy jej programowo, niemiecko-austriaccy liberałowie (DFP), dla których wszystkie pozostałe partie niemieckie na terenie Austro-Węgier, w tym także wszechniemcy (DNP i DNVP), były polityczną konkurencją.

W polskiej literaturze historycznej wskazuje się, że chociaż większość "ślązakowców" pochodziło z rodzin słowiańskich (głównie z rodzin polskich), czuli się związani z kulturą niemiecką i występowali jako siła antypolska. Z opiniami, że działacze ŚPL wywodzili się z rodzin polskich nie zgadzają się niektórzy śląscy badacze i publicyści, przypominając, że opinie polskich badaczy opierają się na wynikach austriackiego spisu ludności z roku 1910 (lub analogicznych wcześniejszych), w którym wbrew postulatom ŚPL, a na życzenie stronnictw polskich, kategorię "narodowość" zastąpiono kategorią "język potoczny". Kategoria ta sprawiała spore problemy z kwalifikacją, gdy respondenci odpowiadali: "śląski", "tutejszy", "słowiański", a wskutek nacisku stronnictw polskich nie przewidziano odrębnej grupy narodowościowej: Ślązacy. Najczęściej traktowano to jako "wasserpolnisch" i respondent trafiał do grupy polskiej, chociaż mógł być użytkownikiem dialektu śląsko-morawskiego, których Austriacy uważali za Czechów.. W zgodnej opinii socjolingwistów "takie pojmowanie języka oficjalnie zaakceptowano na trzecim Międzynarodowym Kongresie Statystycznym w St. Petersburgu (1872). Z czasem okazało się, że przykładanie miary języka do grup ludzkich nie tyle mierzyło narody, a raczej je tworzyło.". Również polskiej literaturze zwraca się uwagę na małą wiarygodność postaci statystyk narodowościowych z końca XIX i początku XX wieku ze względu na stosowaniu wyróżnika "języka potocznego" zamiast "narodowości"; jednak zdaniem przedstawicieli polskiego ruchu narodowego na Śląsku Cieszyńskim oficjalne dane zaniżały liczbę Polaków.

Analogicznie, do przytoczonej wcześniej opinii niektórych badaczy śląskich, wygląda opinia historyków czeskich i niemieckich, stojących na stanowisku, iż nie można zaliczać do Polaków ludzi, którzy nigdy się za takowych nie uważali, a pytani o narodowość odpowiadali jednoznacznie: śląska. Badacze ci posługują się więc pojęciem "ludność słowiańska". Podział śląskich Słowian na Polaków i Czechów nie był obecny w austriackich spisach od zawsze. W spisie powszechnym przeprowadzonym w roku 1857 ustalono, iż Śląsk Austriacki zamieszkuje 51% Słowian, 48% Niemców, 1% Żydów. W zgodnej opinii badaczy śląskiej kultury wysokiej, wartościowa literatura śląska do końca XIX w. była w swej masie niemieckojęzyczna. Natomiast etos powstańczy i rycersko-romantyczny, występujący w literaturze polskiej, w opinii Andrzeja Chwalby był dla ówczesnych Ślązaków "dziwaczny i niezrozumiały".

Od lipca 1910 roku w Cieszynie działało zaplecze Śląskiej Partii Ludowej, czyli Związek Ślązaków (Bund der Schlesier), założony przez jej czołowych działaczy Józefa Kożdonia, Józefa Cichego i Pawła Wanię, pierwotnie pod nazwą Śląski Związek Ludowy "Nasza Ojczyzna" (Schlesischer Volksverband "Unsere Heimat"). W latach 1909-23 organem prasowym ŚPL był tygodnik Ślązak.