Ślazowate - Polski Serwis Naukowy

Malvaviscus arboreus

Ślazowate, malwowate (Malvaceae Juss.) – rodzina roślin należąca do rzędu ślazowców (Malvales). Są to rośliny zielne, krzewy i drzewa szeroko rozprzestrzenione na kuli ziemskiej, we wszystkich niemal strefach klimatycznych. Większość gatunków występuje w strefie tropikalnej. W Polsce występują dziko lub jako rośliny uprawiane lub dziczejące gatunki z rodzajów: anoda (Anoda), ketmia (Hibiscus), malwa (Alcea), prawoślaz (Althaea), ślaz (Malva), ślazówka (Lavatera), ślęzawa (Malope), zaślaz (Abutilon).

Ketmia (Hibiscus L.) nazywana także hibiskusem (spolszczenie nazwy łacińskiej) – rodzaj krzewów i roślin zielnych (od ok. 200 do 220 gatunków) z rodziny ślazowatych. Pochodzi z obszaru międzyzwrotnikowego.

Okwiat, okrywa kwiatowa (ang. perigon, perianth, łac. perigonium, perianthium) – część kwiatu złożona zwykle z kielicha (kalyx) i korony (corolla), może występować także kieliszek (epikalyx). Okwiat służy ochronie pręcików i słupków, a także jako powabnia u roślin owadopylnych dzięki zapachowi i kolorom, dla zapylających je owadów, ptaków, ssaków i innych zwierząt.

Charakterystyka

Pokrój Rośliny zielne, krzewy lub drzewa. Liście Ulistnienie skrętoległe lub nakrzyżległe. Liście zazwyczaj zgięte wzdłuż nerwu, o całych brzegach lub ząbkowanych. Nerwacja pierzasta drugorzędna. Kwiaty Kwiatostan to zmodyfikowana wierzchotka na ogół z trzema podsadkami na szypułce z kwiatem szczytowym, dwiema naprzeciwległymi podsadkami i gałęziami kwiatostanu. Czasami całość zredukowana do pojedynczego kwiatu i zrośniętego kieliszka. Kielich zaworowy. Korona zrosłopatkowa zachodząca dachówkowo. Pręciki i słupki na wypukłym dnie kwiatowym są wyżej niż nasada okwiatu. Liczne zrośnięte pręciki w pięciu grupach, ale zasadniczo dwa razy licznijsze od płatków korony i są na obrzeżach kwiatu. Słupki zrośnięte. Znamię na ogół suche. Owoc Na ogół torebka. Biologia Produkują cyklopropenowe kwasy tłuszczowe i chinony z terpenoidów.

Systematyka

Pozycja systematyczna rodziny wg APweb (2001...) (aktualizowany system APG II) Podział rodziny wg APweb (2001...) (aktualizowany system APG II)

Do rodziny należą 243 rodzaje zawierające ponad 4225 gatunków. W dawniejszych systemach klasyfikacyjnych wiele z tych grup wyróżnianych było w randze odrębnych rodzin, jednak w świetle współczesnej wiedzy tradycyjnie wyróżniane taksony miały charakter parafiletyczny lub polifiletyczny. W obrębie rodziny wyróżnia się obecnie 9 grup roślin w randze podrodzin.

Terpenoidy – jest to grupa związków organicznych, będących pochodnymi terpenów zawierające dodatkowe grupy funkcyjne, np. grupę hydroksylową, karbonylową czy też karboksylową.

Durian, zybuczkowiec (Durio Adans.) – rodzaj roślin należący do ślazowatych Malvaceae, wg niektórych systemów (np. Reveala do rodziny wełniakowatych (Bombaceae). Rodzaj liczy ok. 30 gatunków, z czego przynajmniej 9 wytwarza jadalne owoce. Gatunkiem typowym jest Durian zibethinus L.

Wykaz rodzajów

Podrodzina Grewioideae Hochreutiner Należy tu ok. 25 rodzajów z 770 gatunkami występującymi w strefie międzyzwrotnikowej.

rodzaj: Ancistrocarpus Oliv.

rodzaj: Apeiba Aubl.

rodzaj: Clappertonia Meisn.

rodzaj: Colona Cav.

rodzaj: Corchorus L. – juta

rodzaj: Desplatsia Bocq.

rodzaj: Duboscia Bocq.

rodzaj: Eleutherostylis Burret

rodzaj: Entelea R. Br.

rodzaj: Erinocarpus Nimmo ex J. Graham

rodzaj: Glyphaea Hook. f.

rodzaj: Goethalsia Pittier

rodzaj: Grewia L.

rodzaj: Heliocarpus L.

rodzaj: Hydrogaster Kuhlm.

rodzaj: Luehea Willd.

rodzaj: Lueheopsis Burret

rodzaj: Microcos L.

rodzaj: Mollia Mart.

rodzaj: Pseudocorchorus Capuron

rodzaj: Sparrmannia L. f.

rodzaj: Tetralix Griseb.

rodzaj: Trichospermum Blume

rodzaj: Triumfetta L.

rodzaj: Vasivaea Baill.

rodzaj: Vinticena Steud.

Podrodzina Byttnerioideae Hochreutiner

Juta (Corchorus L.) – rodzaj roślin z rodziny ślazowatych Malvaceae (w niektórych, zwłaszcza dawniejszych systemach z lipowatych Tiliaceae). Należy tu ok. 40 gatunków występujących w obszarach tropikalnych. Gatunkiem typowym jest Corchorus olitorius L.

Pręcik (stamen) – męski organ płciowy w kwiecie, bardzo silnie zredukowany i zmieniony liść. Ponieważ każdy pylnik (theca) ma połączone po dwa woreczki pyłkowe pręcik okrytozalążkowych jest mikrosporofilem o 4 mikrosporangiach lub 2 synangiach dwusporangiowych. U roślin okrytonasiennych składa się z nitki pręcikowej (filamentum) i główki (anthera), która jest zróżnicowana na dwa pylniki (thecae) połączone płonnym łącznikiem (connectivum). W pylnikach znajdują się komory pyłkowe (archespor), wytwarzające ziarna pyłku kwiatowego lub pyłkowiny. Dojrzałe pylniki pękają, pyłek się wysypuje i zostaje on dalej przenoszony przez wiatr, owady, zwierzęta, a następnie osadza się na znamionach słupków innych kwiatów (następuje zapylenie). Istnieją także rośliny o kwiatach samopylnych. U roślin nagonasiennych pręciki stanowią jedyny element bezokwiatowego kwiatu męskiego.

Należy tu ok. 26 rodzajów z 650 gatunkami występującymi w strefie międzyzwrotnikowej, a szczególnie w Ameryce Południowej.

Plemię Byttnerieae

rodzaj: Abroma Jacq.

rodzaj: Ayenia L.

rodzaj: Byttneria Loefl.

rodzaj: Kleinhovia L.

rodzaj: Leptonychia Turcz.

rodzaj: Maxwellia Baill.

rodzaj: Megatritheca Cristóbal

rodzaj: Rayleya Cristóbal

rodzaj: Scaphopetalum Mast.

Plemię Lasiopetaleae

rodzaj: Commersonia J. R. Forst. & G. Forst.

rodzaj: Guichenotia J. Gay

rodzaj: Hannafordia F. Muell.

rodzaj: Keraudrenia J. Gay

rodzaj: Lasiopetalum Sm.

rodzaj: Lysiosepalum F. Muell.

rodzaj: Rulingia R. Br.

rodzaj: Seringia J. Gay

rodzaj: Thomasia J. Gay

Plemię Hermannieae

rodzaj: Dicarpidium F. Muell.

rodzaj: Gilesia F. Muell.

rodzaj: Hermannia L.

rodzaj: Melochia L.

rodzaj: Waltheria L.

Plemię Theobromateae

rodzaj: Glossostemon Desf.

rodzaj: Guazuma Mill.

rodzaj: Herrania Goudot

rodzaj: Theobroma L. – kakaowiec

Podrodzina Brownlowioideae Burret

Wełniakowe (Bombacoideae Burnett) – podrodzina roślin w obrębie ślazowatych w jednych systemach klasyfikacyjnych lub samodzielna rodzina wełniakowate (Bombacaceae) w innych. Zalicza się tu 16 do 28 rodzajów (w zależności od ujęcia systematycznego) obejmujących 90–200 gatunków. Rośliny tu zaliczane preferują suche lasy w strefie międzyzwrotnikowej. Mają okazałe kwiaty. Wolne działki kielicha i płatki korony osadzone są na rozszerzonym dnie kwiatowym tworzącym szeroki kubek. Charakterystycznymi przedstawicielami rodziny są tzw. drzewa butelkowe o napęczniałych pniach z miękiszem wodnym (np. baobab afrykański Adansonia digitata).

Puchowiec (Ceiba P. Miller) – rodzaj roślin tropikalnych z rodziny ślazowatych i podrodziny wełniakowych, obejmujący 48 gatunków. Gatunkiem typowym jest C. pentandra (Linnaeus) J. Gaertner.

Należy tu 8–9 rodzajów z 68 gatunkami. Takson opisywany także w randze odrębnej rodziny Berryaceae Doweld lub Brownlowiaceae Cheek.

rodzaj: Berrya Roxb.

rodzaj: Brownlowia Roxb.

rodzaj: Christiana DC.

rodzaj: Diplodiscus Turcz.

rodzaj: Hainania Merr.

rodzaj: Indagator Halford

rodzaj: Jarandersonia Kosterm.

rodzaj: Pentace Hassk.

rodzaj: Pityranthe Thwaites

Podrodzina Dombeyoideae Beilschmied

Korona (łac. corolla, ang. corolla) – element kwiatu składający się z okółka barwnych płatków korony (petala), które stanowią powabnię dla owadów, lub innych zwierząt zapylających kwiaty. Korona stanowi wewnętrzną część okwiatu.

Ślazowce, malwowce (Malvales Dumort.) – rząd roślin okrytonasiennych z kladu różowych. W dawniejszych systemach (np. w systemie Cronquista z 1981) rząd obejmował pięć blisko spokrewnionych z sobą rodzin. W XXI wieku systematycy traktują ten rząd bardziej obszernie, włączając doń ponad 6 tysięcy gatunków roślin pochodzących od wspólnego przodka. W różnych ujęciach rośliny te łączone są w taksony różnych rang; w systemie Reveala z 2007 wyróżnionych zostało aż 21 rodzin (w tym wydzielane wcześniej przez Cronquista), podczas gdy w systemie APweb szereg wydzielanych tak rodzin łączonych w jedną rodzinę ślazowatych (Malvaceae), a w sumie rodzin w rzędzie jest 10.

Należy tu 20-21 rodzajów z 381 gatunkami. Takson wyróżniany czasem jako odrębna rodzina Dombeyaceae Desfontaines. Rośliny występują głównie w Afryce i południowej Azji, szczególnie licznie na Madagakarze i Maskarenach.

rodzaj: Astiria Lindl.

rodzaj: Burretiodendron Rehder

rodzaj: Cheirolaena Benth.

rodzaj: Corchoropsis Siebold & Zucc.

rodzaj: Dombeya Cav.

rodzaj: Eriolaena DC.

rodzaj: Harmsia K. Schum.

rodzaj: Helmiopsiella Arènes

rodzaj: Helmiopsis H. Perrier

rodzaj: Melhania Forssk.

rodzaj: Nesogordonia Baill.

rodzaj: Paradombeya Stapf

rodzaj: Paramelhania Arènes

rodzaj: Pentapetes L.

rodzaj: Pterospermum Schreb.

rodzaj: Ruizia Cav.

rodzaj: Schoutenia Korth.

rodzaj: Sicrea (Pierre) Hallier f.

rodzaj: Trochetia DC.

rodzaj: Trochetiopsis Marais

Podrodzina Helicteroideae Meisner

Ślazówka (Lavatera L.) – rodzaj roślin z rodziny ślazowatych. Występują na obszarach o klimacie umiarkowanym oraz w basenie Morza Śródziemnego. Gatunkiem typowym jest Lavatera trimestris L..

Owoc (łac. fructus) - w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka i ewentualnie dna kwiatowego zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.

Należy tu 8-10 rodzajów z 95 gatunkami. Takson opisywany był jako odrębna rodzina Durionaceae Cheek, Helicteraceae J. Agardh i Triplochitonaceae Schumann. Zaliczane tu rośliny występują w tropikach, zwłaszcza w Azji południowo-wschodniej.

rodzaj: Boschia Korth.

rodzaj: Coelostegia Benth.

rodzaj: Cullenia Wight

rodzaj: Durio Adans. – durian

rodzaj: Helicteres L.

rodzaj: Kostermansia Soegeng

rodzaj: Mansonia J. R. Drumm. ex Prain

rodzaj: Neesia Blume

rodzaj: Neoregnellia Urb.

rodzaj: Reevesia Lindl.

rodzaj: Triplochiton K. Schum.

rodzaj: Ungeria Schott & Endl.

Podrodzina Sterculioideae Burnett

Ulistnienie, filotaksja - sposób, w jaki liście rozmieszczone są na łodydze roślin, z uwzględnieniem ich pozycji względem siebie. W przypadku, gdy z węzła wyrasta jeden liść mówi się o skrętoległym ustawieniu liści, wówczas linia łącząca ich nasady obiega łodygę spiralnie. Odmianą tego ulistnienia jest ulistnienie naprzemianległe. Jeżeli z węzła wyrasta kilka liści ulistnienie określa się jako okółkowe, które w przypadku 2 liści w węźle nazywa się naprzeciwległym lub nakrzyżległym. Przy naprzeciwległym ułożeniu liści wszystkie pary liści na łodydze znajdują się w jednej płaszczyźnie. Przy ułożeniu nakrzyżległym - oś pary liści ustawiona jest pod kątem 90 stopni w stosunku do pary leżącej poniżej.

Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji i gutacji oraz wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.

Należy tu 12 rodzajów z 430 gatunkami. Takson opisywany był jako odrębna rodzina Sterculiaceae Salisbury. Zaliczane tu rośliny występują w strefie międzyzwrotnikowej.

rodzaj: Acropogon Schltr.

rodzaj: Brachychiton Schott & Endl.

rodzaj: Cola Schott & Endl. – kola

rodzaj: Firmiana Marsili

rodzaj: Franciscodendron B. Hyland & Steenis

rodzaj: Heritiera Aiton

rodzaj: Hildegardia Schott & Endl.

rodzaj: Octolobus Welw.

rodzaj: Pterocymbium R. Br.

rodzaj: Pterygota Schott & Endl.

rodzaj: Scaphium Schott & Endl.

rodzaj: Sterculia L.

Podrodzina Tilioideae Arnott – lipowe

Słupek (łac. pistyllum, ang. pistil) – żeński organ płciowy w kwiecie okrytonasiennych. Zbudowany jest ze zrośniętych ze sobą lub wolnych owocolistków (carpellae), które są zmodyfikowanymi liśćmi. Słupki zajmują zawsze centralne miejsce w kwiecie. Mogą występować pojedynczo lub po kilka tworząc w tym drugim przypadku słupkowie (gynaeceum).

Prawoślaz (Althaea L.) – rodzaj roślin wieloletnich z rodziny ślazowatych. Należy tu 6-12 gatunków występujących w naturze w Europie i zachodniej Azji. Dawniej do rodzaju tego zaliczano także kilka gatunków obecnie wyłączanych w odrębny rodzaj malwa Alcea. Gatunkiem typowym jest prawoślaz lekarski (Althaea officinalis L.).

Należą tu 3 rodzaje z 50 gatunkami. Takson opisywany był jako odrębna rodzina Tiliaceae Jussieu.

rodzaj: Craigia W. W. Sm. & W. E. Evans

rodzaj: Mortoniodendron Standl. & Steyerm.

rodzaj: Tilia L. – lipa

Podrodzina Malvoideae Burnett – ślazowe Podrodzina obejmująca 78 rodzajów z 1670 gatunkami. Opisywana w niektórych systemach jako rodzina ślazowatych Malvaceae sensu stricto (np. w systemie Reveala).

Plemię Gossypieae

rodzaj: Alyogyne Alef.

rodzaj: Cephalohibiscus Ulbr.

rodzaj: Cienfuegosia Cav.

rodzaj: Gossypioides Skovst. ex J. B. Hutch.

rodzaj: Gossypium L. – bawełna

rodzaj: Hampea Schltdl.

rodzaj: Kokia Lewton

rodzaj: Lebronnecia Fosberg

rodzaj: Thespesia Sol. ex Corrêa

Plemię Hibisceae

Plemię Kydieae

rodzaj: Dicellostyles Benth.

rodzaj: Julostylis Thwaites

rodzaj: Kydia Roxb.

rodzaj: Nayariophyton T. K. Paul

Plemię Malveae

Podrodzina Bombacoideae Burnett – wełniakowe

Zaślaz (Abutilon Mill.) – rodzaj roślin z rodziny ślazowatych. Według niektórych ujęć taksonomicznych należy do niego około 100 gatunków. Są szeroko rozprzestrzenione na obszarach o ciepłym klimacie, większość jednak gatunków pochodzi z Ameryki Południowej. Gatunkiem typowym jest Abutilon theophrasti Medik.

Kwiatostan (ang. inflorescence, łac. inflorescentium) – skupienie rozgałęzień pędów, które nie rozwijają się wegetatywnie, a są zakończone kwiatami. W obrębie kwiatostanu zwykle występują liście przykwiatowe – podsadki o uproszczonej budowie, które podpierają kwiatostan. Kwiatostany mogą być ulistnione, jeśli występują liście asymilacyjne. Kwiatostany bezlistne (nagie) występują rzadko.

Podrodzina obejmująca 90 gatunków grupowanych w 16 do 28 rodzajów (w zależności od ujęcia systematycznego). Opisywana w niektórych systemach jako rodzina wełniakowatych Bombacaceae Kunth.

rodzaj: Adansonia L. – baobab

rodzaj: Aguiaria Ducke

rodzaj: Bernoullia Oliv.

rodzaj: Bombax L.

rodzaj: Camptostemon Mast.

rodzaj: Catostemma Benth.

rodzaj: Cavanillesia Ruiz & Pav.

rodzaj: Ceiba Mill. – puchowiec

rodzaj: Chiranthodendron Larreat.

rodzaj: Eriotheca Schott & Endl.

rodzaj: Fremontodendron Coville

rodzaj: Gyranthera Pittier

rodzaj: Huberodendron Ducke

rodzaj: Lagunaria (DC.) Rchb.

rodzaj: Matisia Humb. & Bonpl.

rodzaj: Neobuchia Urb.

rodzaj: Ochroma Sw.

rodzaj: Pachira Aubl.

rodzaj: Patinoa Cuatrec.

rodzaj: Pentaplaris L. O. Williams & Standl.

rodzaj: Phragmotheca Cuatrec.

rodzaj: Pseudobombax Dugand

rodzaj: Quararibea Aubl.

rodzaj: Rhodognaphalon (Ulbr.) Roberty

rodzaj: Scleronema Benth.

rodzaj: Septotheca Ulbr.

rodzaj: Spirotheca Ulbr.

rodzaj: Uladendron Marc.-Berti

Pozycja w systemie Reveala (1993–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe (Dilleniidae Takht. ex Reveal & Tahkt.), nadrząd Malvanae Takht., rząd ślazowce (Malvales Dumort.), podrząd Malvineae Rchb., rodzina ślazowate (Malvaceae Juss.).

Malwa (Alcea L.) – rodzaj roślin z rodziny ślazowatych. Liczy około 50 gatunków, występujących głównie w południowo-zachodniej i środkowej Azji. Większość z nich jest mieszańcowego pochodzenia i dlatego należą do roślin niezwykle trudnych pod względem systematycznym. Niekiedy cały rodzaj włączany jest do rodzaju Althaea (prawoślaz), od którego różni się jednak rozłupkami i nasionami. Gatunkiem typowym jest Alcea rosea L..

Kwiat - organ roślin nasiennych, w którym wykształcają się wyspecjalizowane elementy służące do rozmnażania. Stanowi fragment pędu o ograniczonym wzroście ze skupieniem liści płodnych i płonnych, służących odpowiednio, bezpośrednio i pośrednio do rozmnażania płciowego (generatywnego). Kwiat charakterystyczny dla roślin nasiennych (czyli kwiatowych) jest organem homologicznym do kłosa zarodnionośnego (sporofilostanu) roślin ewolucyjnie starszych.

Rodzina ślazowatych wg Reveala jest wąsko wydzielona i odpowiada podrodzinie Malvoideae wg ujęcia Angiosperm Phylogeny Website.

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-02-19].
Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular Plants of Poland - A Checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 1995. ISBN 83-85444-38-6.
United States Department of Agriculture Agricultural Research Service: Family: Malvaceae Juss. (ang.). Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-02-19].
Crescent Bloom: Malvaceae (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2010-02-19].