Śmiech w sztuce średniowiecza - Polski Serwis Naukowy

Zagadnienie śmiechu (uśmiechu) w sztukach plastycznych należy rozpatrywać dwojako. Dane dzieło może:

ukazywać śmiech jako specyficzny grymas ludzkiej twarzy
przedstawiać sytuacje, które same śmiechu nie ukazują, ale wzbudzają go w odbiorcy

Śmiech jako specyficzny grymas twarzy

Dirk Bouts,

W niektórych epokach wręcz wystrzegano się ukazywania stanów uczuciowych, twarz ludzka była maską. Świadome zaniechanie ujawniania uczuć dotyczy zwłaszcza malarstwa staroniderlandzkiego.

Leonardo da Vinci, właściwie Leonardo di ser Piero da Vinci ?/i (ur. 15 kwietnia 1452 r. w Anchiano niedaleko Vinci we Włoszech, zm. 2 maja 1519 r. w Clos Lucé we Francji) – włoski renesansowy malarz, architekt, filozof, muzyk, poeta, odkrywca, matematyk, mechanik, anatom, wynalazca, geolog.

Diabeł (gr. διάβολος diábolos – oskarżyciel, oszczerca) – w judaizmie i chrześcijaństwie ogólna nazwa złych, upadłych aniołów; inne określenia: szatan, demon.

W twórczości Dirka Boutsa wszyscy bohaterowie mają twarze w wyrazie poważnego skupienia, nawet jeśli jest to niezgodne z tematyką obrazu (Obrazy o sprawiedliwości).

Hieronim Bosch, Chrystus dźwigający krzyż (fragment)

Kanon ten zarzucony został przez Boscha, ale jego śmiech jest śmiechem zła, okrucieństwa (dwa obrazy Chrystusa niosącego krzyż).

Śmiech w sztuce wieków średnich ma swoją specyfikę. Nazywany jest gotyckim uśmiechem. Proces indywidualizowania wyrazu emocjonalnego twarzy człowieka zrodził się wraz z nowym stylem w architekturze. Skupione oblicza świętych powoli ożywiały się. Początki uśmiechu zaczynały zarysowywać się na twarzach postaci z portali gotyckich katedr francuskich. W figurze z Amiens nie jest on jeszcze do końca czytelny, ale anioł ze Zwiastowania w Reims śmieje się w sposób niebudzący wątpliwości.

Chełm (ukr., ros. Холм – Chołm) – miasto na prawach powiatu we wschodniej Polsce. Znajduje się na południowy wschód od Lublina, na północ od Zamościa oraz na południe od Białej Podlaskiej, w odległości 25 km od granicy z Ukrainą. Leży nad rzeką Uherką, lewym dopływem Bugu.

Portal – architektoniczne, ozdobne obramienie drzwi wejściowych w kościołach, pałacach, ratuszach, bogatszych kamienicach, czasami także drzwi wewnętrznych.

Śmiech (uśmiech) przeniknął w sferę profanum. Jedna z postaci w naumburskiej galerii, ze swoim szerokim, swojskim uśmiechem zwyczajowo (zakwestionowały to późniejsze badania), jest określana przez Niemców die lächelnde Polin, śmiejąca się Polka; jej pierwowzorem miała być córka Bolesława Chrobrego, Regelindis.

Barok (z por. barroco – "perła o nieregularnym kształcie", lub z fr. baroque – "bogactwo ozdób") – główny kierunek w kulturze środkowo i zachodnioeuropejskiej, którego trwanie datuje się na zakres czasowy od końca XVI wieku do XVIII wieku. Barok obejmował wszystkie przejawy działalności literackiej i artystycznej, a także filozofię i architekturę. U jego podstaw leżał sprzeciw wobec renesansowego klasycyzmu, głęboka religijność, mistycyzm i egzystencjalny niepokój.

Reims, miasto i gmina w północno-wschodniej części Francji w regionie administracyjnym Szampania-Ardeny, w departamencie Marna. Położone w odległości ok. 160 km od Paryża nad rzeką Vesle.

Specyficznym typem uśmiechu jest wyraz twarzy Madonn w stylu określanym Madonny na lwach, rozwijającym się w Europie Środkowej (Austria, Czechy, a przede wszystkim na Śląsku, w Wielkopolsce i na Pomorzu) od połowy do końca XIV wieku. Obowiązującym kanonem w snycerstwie były krągłe twarze z podniesionymi kącikami ust, dołeczkami w policzkach i oczami w kształcie półksiężyca.

Gotyk – styl w architekturze i innych dziedzinach sztuk plastycznych (rzeźbie, malarstwie i sztuce sepulkralnej), który powstał i rozwinął się w połowie XII wieku we Francji (Anglosasi uważają, że w Anglii) i swoim zasięgiem objął zachodniochrześcijańską Europę.

Władysław Orkan, właśc. Franciszek Ksawery Smaciarz (ur. 27 listopada 1875 w Porębie Wielkiej, zm. 14 maja 1930 w Krakowie) – pisarz tworzący w okresie Młodej Polski, chociaż do nurtu modernistycznego ani on sam, ani współcześni go nie zaliczali.

Leonardo Da Vinci, Mona Lisa (fragment)

Mistrzem w studiowaniu grymasów twarzy będzie w renesansie Leonardo da Vinci wraz ze swoim najsłynniejszym dziełem Mona Lisa.

Gotycki uśmiech, do końca niejednoznaczny, czasami odczytywany jest negatywnie. Przykładem jest przedstawianie motywu przypowieści o pannach mądrych i głupich. Panny mądre są poważne, głupie – śmiejące. Wyjątkiem są roześmiane panny mądre z portalu katedry w Magdeburgu.

Najbardziej znanym średniowiecznym polskim przykładem studiów nad mimiką jest dzieło Wita Stwosza. Figury z jego ołtarza, zwłaszcza te tworzone w przestrzeni profanum, ukazują szeroką gamę różnorodnych uczuć, w tym również wesołości. Ale na początku wieku XV gotycki uśmiech zasadniczo zanikł. Powrócił dopiero w baroku.

Magdeburg (dolnoniem. Meideborg; pol. hist. Dziewin) – miasto na prawach powiatu w Niemczech, stolica kraju związkowego Saksonia-Anhalt. Siedziba zarówno biskupstwa ewangelickiego, jak i katolickiego. Działają tu dwie uczelnie wyższe: Uniwersytet Ottona von Guerickego (Otto-von-Guericke-Universität Magdeburg) i Wyższa Szkoła Magdeburg-Stendal (Hochschule Magdeburg-Stendal). W roku 2005 Magdeburg obchodził 1 200 lat swego istnienia.

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

Przedstawienie sytuacji budzących śmiech

Przedstawianie w dziele sztuki sytuacji, które w widzu wzbudzają śmiech, określane jest francuskim terminem drollerie, niemającym odpowiednika w języku polskim, ale w luźnym tłumaczeniu rozumianym jako śmiesznostka, żartobliwość.

Drolleries dostrzec można przede wszystkim w rzeźbie i marginaliach, ale spotykane są również w malarstwie ściennym i rzemiośle artystycznym.

Język Québec oraz Ontario, Nouveau-Brunswick, – ok. 8 mln osób. Ok. 201 milionów używa francuskiego na całym świecie jako języka głównego (oszacowanie z r. 2009 wg Organisation mondiale de la Francophonie) a 72 miliony jako drugiego języka codziennego (w tym krajach Maghrebu). Wiele z tych osób mieszka w krajach, gdzie francuski jest jednym z języków urzędowych bądź powszechnie używanych (54 kraje). Paradoksalnie, w Algierii, Maroku, i Tunezji, gdzie nie ma statusu języka urzędowego jest bardziej rozpowszechniony niż w wielu krajach Czarnej Afryki, gdzie jest jedynym językiem urzędowym i używa go 96 milionów ludzi.

Zwornik, klucz – w architekturze szczytowy kliniec łuku lub niektórych typów sklepienia, zazwyczaj bogato profilowany i zdobiony dekorem rzeźbiarskim, wykonany z kamienia lub ceramiki, charakterystyczny dla gotyckich sklepień krzyżowo-żebrowych.

W rzeźbie średniowiecznej widoczne są one przede wszystkim w sklepieniach kościołów i zewnętrznych gzymsach koronujących. Jednakże w większości przypadków nie należy ich rozpatrywać w kategorii prostego żartu (śmiesznostki). Kościół wieków średnich, posługując się rozbudowaną symboliką, określone miejsca w swoich świątyniach rezerwował dla ukazywania antynomii dobra i cnoty, a więc zła i grzechu.
Ołtarz Wita Stwosza w Krakowie – ołtarz Zaśnięcia NMP, właściwie Retabulum ołtarza głównego Kościoła Mariackiego w Krakowie zwane również potocznie „Ołtarzem Mariackim w Krakowie”, „Krakowskim Ołtarzem Wita Stwosza” itp. to nastawa ołtarzowa wykonana w latach 1477–1489 przez przybyłego z Norymbergi rzeźbiarza Wita Stwosza (ok. 1448–1533) i jego krakowski warsztat.

Gdanisko (dansker, danzker) – jeden z elementów architektonicznych średniowiecznych przede wszystkim krzyżackich zamków warownych, występujący w formie wykusza lub baszty usytuowanej na zewnątrz linii murów obronnych i połączonej z zamkiem krytym, biegnącym na wysokości pierwszego piętra, przejściem mostowym (gankiem). Ganek, określany też galerią, miał formę krytego przejścia wspartego na arkadach). Gdanisko pełniło funkcję wieży ustępowej (latryny).

Tematyka erotyczna i sprośna występuje przede wszystkim w angielskiej, francuskiej i hiszpańskiej rzeźbie średniowiecznej (w Polsce wyjątkowo, np. w zwornikach sklepień kościołów parafialnego i cystersek w Chełmie). Nie ma zgodności wśród historyków sztuki co do tego, jakie było znaczenie scenek perwersyjno-sprośnych, czy były one czymś więcej, niż tylko żartem rzeźbiarza. Współwystępowanie wzniosłości i śmieszności jest zgodne ze średniowiecznym poczuciem etyki i estetyki.
Malarstwo – obok rzeźby i grafiki jedna z gałęzi sztuk plastycznych. Posługuje się środkami plastycznego wyrazu, np. barwną plamą i linią, umieszczonymi na płótnie lub innym podłożu (papier, deska, mur), a dzieła zwykle są dwuwymiarowe lub dwuwymiarowe z elementami przestrzennymi. Twórczość malarska podlega zasadom właściwym dla danego okresu. Poszukiwanie odmiennych form wyrazu przyczynia się jednak do kształtowania nowych oryginalnych kierunków i niezwykłej różnorodności dzieł malarskich.

Profanum (łac.) – to co ludzkie, sfera świeckości, przeciwieństwo sacrum – sfery świętej. W sferze tej odbywają się wszystkie codzienne wydarzenia z życia człowieka.

Przykładem takiego zestawienia jest sąsiedztwo aniołów i świętych na konsolach gzymsu koronującego w Kościele Mariackim w Krakowie z grupą Phylis ujeżdżającą na oklep Arystotelesa, scena traktowana jako starożytna przypowieść z morałem.
Dziś niektóre dzieła cechuje niezamierzony komizm, jednak przedstawione sytuacje wydają się zabawne wyłącznie współczesnemu odbiorcy. Komizm ten swe źródła ma w konflikcie obecnego stanu wiedzy ze średniowiecznym postrzeganiem świata i wszechświata.
Ale w marginaliach Psałterza Floriańskiego żart w scenkach odwołujących się do znajomości astronomii człowieka średniowiecznego jest zabawny również sam w sobie; można przypuszczać, że autor nie traktował ówczesnego kanonu wiedzy poważnie albo w sposób zamierzony manipulowaniem nim bawił siebie i widza.
Wspornik – element konstrukcyjny – belka umocowana np. w ścianie jednym końcem (drugi koniec nie ma podparcia). Jej zadaniem jest podtrzymanie elementu wystającego przed lico ściany wewnątrz lub na zewnątrz budynku (balkon, wykusz, pomost, itp).

Kościół archiprezbiterialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, zwany także kościołem Mariackim – jeden z największych i najważniejszych, po Katedrze Wawelskiej, kościół Krakowa, od 1962 posiada tytuł bazyliki mniejszej. Należy do najbardziej znanych zabytków Krakowa i Polski.

Żartobliwy charakter mają marginalia Biblii Wacława IV. Są to wyobrażenia o sprośnym charakterze, ale mieszczące się w kanonie średniowiecznego malarstwa dekoracyjnego Biblii.
W snycerstwie drolerie spotyka się głównie na stallach. Najbardziej zabawne scenki umieszczane były w miejscach ukrytych, zwanych misericordiami. Są to wsporniki siedzisk, które po uniesieniu w górę były podporą dla starszych i grubszych mnichów podczas obowiązkowego stania, a w czasie którego często przysiadywali.
Śmiech, uśmiech, jest w fizjologii wyrazem twarzy, powstałym przez napięcie mięśni przede wszystkim w okolicach kącików ust, lecz również wokół oczu. Śmiech jest u ludzi jednym z przejawów radości lub szczęścia, może być jednak również niekontrolowanym przejawem strachu.

Austria, Republika Austrii (Österreich ?/i, Republik Österreich ?/i) – państwo położone w Europie Środkowej, federacja dziewięciu krajów związkowych (landów).

Drolerie nie są zjawiskiem rzadkim w pozwalających malarzowi na większą swobodę mniej widocznych fragmentach malowideł ściennych. W zakamarkach sklepień umieszczano dziwne stwory przekomarzające się, walczące ze sobą.
Osobną kategorią są maski. Wykorzystują one czasem naturalne wsporniki, zworniki czy wywietrzniki w świątyniach. W kościele w Ornecie na Warmii maski na sklepieniu mają szeroko otwarte usta, które w istocie są naturalnymi otworami wentylacyjnymi. Podobnie wykorzystano wywietrzniki w kościele Mariackim w Strzałowie.
Renesans lub odrodzenie – okres w historii kultury europejskiej, obejmujący przede wszystkim XV i XVI wiek, określany często jako "odrodzenie sztuk i nauk" oraz koncepcja historiozoficzna odnosząca się do historii kultury włoskiej od Dantego do roku 1520 (Il Rinascimento).

Gzyms – element architektoniczny w postaci poziomej, zwykle profilowanej listwy wystającej przed lico muru, która chroni elewację budynku przed ściekającą wodą deszczową. Nierzadko pełni też funkcję ozdobną. W tym ostatnim przypadku gzyms tworzyć może kilka profilowanych listew z dodatkowymi ozdobami umieszczonymi nad lub pod listwami.

Drolerie to również przedstawiane na gotyckich malowidłach kościelnych diabły. Dziwaczne w ludzko-zwierzęcych kształtach śmieszą zamiast straszyć.
W kościele w Strzelnikach koło Brzegu można je zobaczyć przy wejściu spod wieży do nawy.

Diabełek – drogowskaz na zamku malborskim

Za ołtarzem głównym zabytkowego kościółka w Orawce diabeł cepem uderza po plecach węgierskiego hajduka, ukazując tym samym stosunek orawian do lokalnego przedstawiciela władzy.
Pod chórem w drewnianym kościele w Słopanowie diabeł ciągnie za rękę wystraszoną 'karczmarkę, bo nie dolewała' (o czym informuje napis), a drugą ręką wypisuje cyrograf na rozpiętej skórze. Zaś sfora diabłów spętaną łańcuchami grupę grzeszników pędzi do piekła.
Brzeg (niem.: Brieg) – miasto i gmina miejska nad Odrą, siedziba powiatu w województwie opolskim. Powiat historycznie przynależy do Dolnego Śląska, jednakże w aktualnym podziale administracyjnym zawarty jest w woj. opolskim.

Arystoteles (gr. Ἀριστοτέλης, Aristotelēs, ur. 384 p.n.e., zm. 7 marca 322 p.n.e.) – jeden z trzech, obok Platona i Sokratesa najsławniejszych filozofów greckich. Stworzył opozycyjny do platonizmu i równie spójny system filozoficzny, który bardzo silnie działał na filozofię i naukę europejską. Chrześcijańska odmiana arystotelizmu zwana tomizmem była od XIII w. i jest do dziś uważana za oficjalną filozofię Kościoła Katolickiego. Założyciel szkoły filozoficznej znajdującej się w Ogrodach Likejonu (od nazwy sąsiadującej z nimi świątyni Apollina Likejosa), co stało się źródłosłowem słowa "Liceum".

W Krościenku nad Dunajcem diabły są w miejscu widocznym, w nawie kościoła, trzymają rolkę pergaminu, coś na niej bazgrząc. Legenda głosi, że była to zemsta malarza za niewywiązanie się z umowy przez proboszcza.
Na zamku w Malborku płaskorzeźby diabełków z zatroskaną miną wskazują drogę do gdaniska (latryny). Ulistniona maska ze Złotej Bramy malborskiego zamku w grymasie śmiechu jest symbolem grzechu, złej radości.
O złośliwym żarcie malarza mówiono w Niedźwiedziu k. Mszany Dolnej, malowidła w zabytkowym drewnianym kościółku (nieistniejącym już, spłonął w 1992 roku) uwieczniły mieszkańców Jasionowa, którzy jako jedyni z parafian nie ponieśli ciężaru związanego z odnową kościoła. Anegdota ta stała się tematem noweli Władysława Orkana pt. Zemsta malarza.
Czechy (. Na powierzchni 78 866 km² żyje ponad 10,5 mln osób, z czego 94% to Czesi. Obowiązuje czterostopniowy podział administracyjny – na 14 krajów, 204 gminy III stopnia, 384 gminy II stopnia oraz 5661 gmin I stopnia.

Stralsund (pol. hist. Strzałów) – nadbałtyckie miasto na prawach powiatu w Niemczech, w kraju związkowym Meklemburgia-Pomorze Przednie. Sąsiaduje z powiatami Nordvorpommern i Rügen. Leży nad cieśniną Strelasund, przez którą w 1936 r. wybudowano kolejowo-drogowy most Rügendamm – jedyne stałe połączenie Rugii ze stałym lądem. Obok niego zbudowano most autostradowy.

Swoboda fantazji artystycznej była czasem gromiona, m.in. przez św. Bernarda, niemniej jednak jest rysem charakterystycznym sztuki wieków średnich, a kontynuowana w XVI, XVII i XVIII wieku wywodziła się ze średniowiecznego myślenia i widzenia świata.