Śródmieście - Bydgoszcz - Polski Serwis Naukowy

Ulica Gdańska

Początek ul. Gdańskiej

Aleje Mickiewicza

Ulica Dworcowa

Początek ul. Dworcowej

Sielanka

Aleja Ossolińskich

Śródmieście Bydgoszczy nocą

Kamienica Plac Wolności 1

Śródmieście – centralna dzielnica staromiejska Bydgoszczy, której osią jest ulica Gdańska.

Telefon (z gr. tele – daleko oraz phone – głos) – urządzenie stanowiące zakończenie łącza telefonicznego; gł. części a.t.: mikrotelefon, w którym zachodzi przetwarzanie dźwięków mowy na sygnał elektryczny (w mikrofonie) lub operacja odwrotna (w słuchawce), tarcza numerowa lub klawiatura, wytwarzające impulsy wybiórcze, oraz przetwornik sygnału elektrycznego na sygnał (optyczny lub akustyczny) przywołujący abonenta.
Ulica Cieszkowskiego - ulica łącząca ulicę Gdańską i Pomorską na bydgoskim Śródmieściu, tworząca unikatowy i stosunkowo jednorodny kompleks secesyjnych kamienic oddających tendencje artystyczne architektury z przełomu XIX i XX wieku.

W opracowaniach miejskich definiuje się ponadto tzw. strefę śródmiejską, która obejmuje obszar o powierzchni 542 ha, ograniczony ulicami:

Artyleryjską i Kamienną od północy,

tzw. Zboczem Bydgoskim (krawędzią pradoliny) od południa,

Ogińskiego i Sułkowskiego od wschodu,

Zygmunta Augusta, Czarna Droga, Kruszwicką od zachodu.

Jest to historycznie ukształtowana centralna część miasta, o zwartej zabudowie i znaczącym udziale budynków wartościowych historycznie. Stanowi obszar koncentracji funkcji usługowych i administracyjnych o znaczeniu ogólnomiejskim i regionalnym. Śródmieście Bydgoszczy stanowi w większości pomnik zabudowy z II połowy XIX i początku XX wieku.

Budynki Rzeźni Miejskiej w Bydgoszczy – zabytkowe budynki poprzemysłowe dawnej Rzeźni Miejskiej, od 2006 r. część składowa kompleksu handlowo-rozrywkowego Focus Mall w Bydgoszczy.
Neobarok – nurt w architekturze historyzmu, nawiązujący formalnie do baroku, szczególnie w dekoracji elewacji, rozpowszechniony w końcu XIX wieku (od 1880).

W strefie śródmiejskiej wyróżniają się dwa obszary:

Stare Miasto lokacyjne rozlokowane wzdłuż Brdy. Posiada ono średniowieczne rozplanowanie i rozlokowane jest malowniczo nad Brdą, wobec czego wiele zabytkowych i nowoczesnych budynków odbija swoje wizerunki w wodzie. Mimo że zostało ono w znacznym stopniu przebudowane w XIX i na pocz. XX w., kryje w sobie również relikty średniowiecznej przeszłości miasta.

Nowe Miasto, które jest zwykle nazywane Śródmieściem. Praktycznie wszystkie budynki na tym obszarze wzniesiono w ciągu 50 lat (1865-1915). Są one odbiciem ówczesnego stylu, nawiązującego do klasycyzmu i modernizmu – najczęściej eklektyczne i neobarokowe. Niektóre uliczki natomiast zabudowano kamienicami w stylu secesyjnym. Od tego wziął swą nazwę cały ten obszar, zwany powszechnie „secesją bydgoską”.

Osiami bydgoskiego Śródmieścia są arterie miejskie: Gdańska, Dworcowa, Aleje Mickiewicza i inne. Zachodnie, peryferyjne rubieże Śródmieścia wkraczają natomiast na obszary położone nad Kanałem Bydgoskim (dzielnica Wilczak oraz Okole – w latach 1912-1972 tzw. Wyspa Kanałowa).

Inspektorat Wsparcia Sił Zbrojnych – dowództwo (na poziomie rodzaju sił zbrojnych) podległe Szefowi Sztabu Generalnego powołane w celu planowania pełnego zabezpieczenia logistycznego funkcjonowania Sił Zbrojnych. Siedziba dowództwa mieści się w Bydgoszczy. Formowanie Inspektoratu rozpoczęto jesienią 2006 roku. Gotowość do działania Inspektorat osiągnął 1 lipca 2007 roku, przejmując zadania logistyczne od dowództw rodzajów sił zbrojnych. Obecnie nie wykonuje zadań związanych z zabezpieczeniem medycznym, zadania te wykonuje Inspektorat Wojskowej Służby Zdrowia.
Zespół Naukowych Instytutów Rolniczych w Bydgoszczy – kompleks zabytkowych budynków administracji publicznej w Bydgoszczy, służący celom naukowym i dydaktycznym, położony w rejonie al. Ossolińskich. Jest to najstarsza placówka naukowa, powiązana ze szkolnictwem wyższym w Bydgoszczy, powstała jeszcze w pruskim okresie historii miasta.

W Śródmieściu wyróżnia się przede wszystkim ul. Gdańska, która jest najbardziej reprezentacyjna. Pierzeje tej ulicy stanowi zróżnicowana stylistycznie i gabarytowo zabudowa. Znajdują się tam zarówno parterowe budynki frontowe, jak i kamienice czynszowe (ok. 100), wolno stojące wille oraz kamienice wielkomiejskie, okraszone licznymi maszkaronami. Gdańska jest w większości eklektyczna, natomiast uliczki do niej prostopadłe często bywają w tonacji secesyjnej (ul. Cieszkowskiego, Słowackiego i inne).

Leon Jan Wyczółkowski (ur. 11 kwietnia 1852 w Hucie Miastkowskiej koło Garwolina, zm. 27 grudnia 1936 w Warszawie, lecz został pochowany we Wtelnie pod Bydgoszczą) - polski malarz, grafik i rysownik, jeden z czołowych przedstawicieli okresu Młodej Polski w nurcie malarstwa realistycznego.
Wojewódzki Ośrodek Kultury i Sztuki „Stara Ochronka” w Bydgoszczy - samorządowa instytucja kultury utworzona w 1956 roku. Nazwa nawiązuje do historycznej funkcji zabytkowego budynku, w którym mieści się obecna siedziba ośrodka. WOKiS jest placówką upowszechniania kultury, która swoją działalnością obejmuje obszar województwa kujawsko-pomorskiego. Wypełniając swoje zadania statutowe podejmuje szereg działań z zakresu animacji kulturalnej: wspiera amatorski ruch artystyczny, prowadzi działalność edukacyjną i instrukcyjno-metodyczną, współpracuje z placówkami kultury, środowiskami twórczymi, stowarzyszeniami kulturalnymi.

Zachodnia część Śródmieścia – tzw. dzielnica kolejowa – jest zwarta, z małym udziałem zieleni. Jej lokalnym centrum jest Plac Piastowski z neobarokowym kościołem. Natomiast część wschodnią wzniesiono uwzględniając nowe trendy w architekturze końca XIX w. – koncepcję miast-ogrodów Ebenezera Howarda (1850-1928). We wdrażaniu na ziemiach polskich tej nowej koncepcji Bydgoszcz była pionierem razem z Poznaniem. Wschodnie kwartały Śródmieścia zaprojektował wg tej koncepcji urbanista Hermann Joseph Stubben (1845-1936) – autor planów zabudowy największych ówczesnych metropolii europejskich. Dzisiaj wschodnie Śródmieście jest miejscem lokalizacji wielu placówek kulturalnych i oświatowych oraz największej miejskiej świątyni w formie panteonu rzymskiego (Bazyliki). Nazywane jest często „dzielnicą muzyczną” lub „dzielnicą willową”.

Wilhelm II (ur. 27 stycznia 1859 w Berlinie, zm. 4 czerwca 1941 w Doorn w Holandii) – ostatni niemiecki cesarz i król Prus, przedstawiciel dynastii Hohenzollernów.
Budynek Plac Kościeleckich 8 w Bydgoszczy – zabytkowy budynek oświatowy w Bydgoszczy, początkowo szkoła powszechna, od 2010 r. w gestii Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.

Należy również podkreślić dużą rolę zieleni we wschodniej części Śródmieścia, jak również w rejonie Starego Miasta, gdzie komponuje się z rzeką Brdą. Rozwój parków, skwerów, alei i bulwarów, umiejętnie wkomponowanych w zabudowę spowodował, że w I połowie XX wieku Bydgoszcz uznawano za jedno z najbardziej zielonych miast w Polsce. Wiąże się z tym wykorzystanie walorów naturalnych – nie tylko rzeki, ale również wzgórz. Np od południa Śródmieście ograniczone jest wysokim zboczem pradoliny Brdy-Wisły, wzdłuż którego poprowadzono Aleję Górską, umożliwiając obserwację miasta z góry.

Wieża – w architekturze konstrukcja o wymiarach poprzecznych znacznie mniejszych od wysokości, pracująca jako wspornik utwierdzony w fundamencie, obciążony działaniem wiatru w kierunku poziomym oraz obciążeniem grawitacyjnym[1]. Wieże miały różne funkcje, szczególnie popularne były w architekturze średniowiecznej, przede wszystkim jako wieże obronne i kościelne – zarówno wolno stojące (kampanile, dzwonnice), jak i stanowiące część budynku kościoła. W średniowiecznym zamku występowała tzw. wieża ostatniej obrony (donżon).
Bielawy – osiedle w Bydgoszczy położone na Dolnym Tarasie. Granice osiedla stanowią: ulica Kamienna, Marii Skłodowskiej-Curie, Ogińskiego i Wyszyńskiego. Sąsiaduje z Śródmieściem i osiedlami: Osiedle Leśne, Skrzetusko i Bartodzieje. Na tym osiedlu wychował się polski raper Komar[potrzebne źródło], który w swych utworach często wraca do dzieciństwa spędzonego na Bielawach i Bartodziejach.

Oprócz Śródmieścia na terenie Bydgoszczy znajduje się oddzielna enklawa zabudowy staromiejskiej, którą jest Fordon – byłe miasteczko nad Wisłą, od 1973 w granicach Bydgoszczy.

Historia

Miasto lokacyjne

Osobny artykuł: Stare Miasto w Bydgoszczy.

Pierwszym etapem rozwoju starej Bydgoszczy było miasto lokacyjne Kazmierza Wielkiego, wytyczone w 1346. Obejmowało ono ok. 300 działek budowlanych i ze wszystkich stron było otoczone ciekami wodnymi (rzeką Brdą oraz fosami). Od strony południowej miasto było otoczone ceglanym murem obronnym z 3 bramami i 4 basztami. W okresie staropolskim wykształciły się ponadto cztery przedmieścia: kujawskie, poznańskie, gdańskie oraz Okole.

Heinrich Ernst Dietz (1840-1901) – niemiecki poseł do sejmu pruskiego, radny i radca magistratu Bydgoszczy, fundator sierocińca przy ul. Traugutta 5 w Bydgoszczy.
Pomorski Okręg Wojskowy (POW) – terenowy organ wykonawczy Ministra Obrony Narodowej w sprawach operacyjno-obronnych i rządowej administracji niezespolonej (art. 14 Ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej). Siedziby dowództwa Okręgu: Toruń (1945-1946), Bydgoszcz, Gdańsk, Koszalin, Bydgoszcz – od 1947 ul. gen. J. Dwernickiego 1, od 2007 ul. Szubińska 105

Nowe kierunki urbanizacji w I połowie XIX wieku

Nowy okres rozwoju Śródmieścia przypada na XIX wiek, w którym Bydgoszcz zanotowała najwyższy rozwój w swojej historii. W latach 30. XIX wieku urbanizacja wkroczyła na dwa przeciwstawne obszary. Na południu wytyczono w 1838 Nowy Rynek, gdzie usytuowano sąd i więzienie, a w 1848 zbudowano (czasową) siedzibę dla Dyrekcji Kolei Wschodniej. Na północy natomiast powstał 1834-1836 gmach regencji co zapoczątkowało rozwój tej części miasta zakończony jego przekształceniem w końcu XIX w. na nowe miejskie centrum administracyjno-oświatowe.

Siedziba BRE Banku w Bydgoszczy – zespół budynków należących do BRE Banku (zwanych "nowymi spichrzami" lub "szklanymi spichrzami") zbudowanych w Bydgoszczy nad Brdą (ul. Grodzka 27) w latach 1995-1998, według projektu Andrzeja Bulandy i Włodzimierza Muchy, w sąsiedztwie bydgoskich spichrzy. Pomimo, że zostały wykończone szkłem i cegłą klinkierową, swoim kształtem i stylem nawiązują do zabytkowych spichlerzy znajdujących się tuż obok i komponują z otoczeniem.
Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Bydgoszczy - katolicki kościół położony na Placu Piastowskim, w zachodniej części Śródmieścia Bydgoszczy.

Nowe perspektywy dla zabudowy rozległych obszarów dzisiejszego Śródmieścia przyniosło usytuowanie na Bocianowie w 1851 r. dworca kolejowego. Wobec tego ekspansja miasta w okresie industrializacji wkroczyła na tereny na północ od dawnego miasta lokacyjnego.

Ukształtowanie osi Śródmieścia oraz rozwój dzielnicy „kolejowej”

Na części nowo włączonego w granice administracyjne miasta terenu (łączącego dworzec z przedmieściem gdańskim) w 1853 rozplanowano według projektu mierniczego rejencyjnego Friedricha W. Sturmhoefela dwie nowe dzielnice mieszkaniowe, nazwane na cześć ówczesnego króla pruskiego Fryderyka Wilhelma (IV i jego małżonki):

Miasto-ogród - koncepcja miasta satelickiego, osiedla oddalonego od centrum miasta itp., charakteryzującego się niską, luźną zabudową, a przede wszystkim znacznym udziałem terenów zielonych (lasów, ogrodów, parków, itp.) w ogólnej powierzchni miasta. Pojawiła się w odpowiedzi na problem przeludnienia miast.
Belle époque (fr. La Belle Époque – piękna epoka, piękny okres) – nazwa nadana okresowi od zakończenia wojny francusko-pruskiej w 1871 roku do wybuchu I wojny światowej.

Friedrich Wilhelm Stadt – bezpośrednio w pobliżu dworca,

Elizabeth Stadt – sięgająca zaplecza ul. Gdańskiej.

Plany urbanistyczne opierały się na klasycznej (jeszcze z czasów rzymskich) koncepcji prostopadłej siatki ulic z równomiernym podziałem parceli. Dwie dzielnice miały wspólny plac targowy (Elisabethmarkt, Plac Piastowski) oraz plac sakralny (dawny cmentarz, Plac Zbawiciela, w 1861 przeznaczony pod zabudowę sakralną). Ok. 1870 obszar podzielono na parcele, a zabudowa trwała od 1870 do 1900 (szczególne nasilenie w latach 90. XIX w.). Na początku XX w. była ona tylko fragmentarycznie uzupełniana i wymieniana. Ostatecznie zdominowała ten teren wielorodzinna kamienica czynszowa, głównie eklektyczna; neorenesansowa, neomanierystyczna czy neobarokowa.

Budynek Zespołu Szkół Mechanicznych w Bydgoszczy – zabytkowy budynek użyteczności publicznej w Bydgoszczy, służący celom oświatowym, położony przy ul. Świętej Trójcy 37.
Kolegium Jezuitów w Bydgoszczy – placówka jezuitów istniejąca w latach 1619-1781 w Bydgoszczy, prowadząca szkołę średnią oraz działalność misyjną i kulturalną w mieście i okolicy (Kujawy, Krajna, Kaszuby).

Osiami kompozycyjnymi nowych dzielnic zostały dzisiejsze ulice Warszawska i Śniadeckich, z których ostatnią doprowadzono aż do ul. Gdańskiej. Pierwszym kościołem w Śródmieściu (1865) był niewielki, neogotycki zbór irwingianów przy dzisiejszej ul. Śniadeckich 36 (ob. kościół polskokatolicki pw. Zmartwychwstania Pańskiego). Później zbudowano kościoły na Placu Zbawiciela (1897) i Elżbietańskim (piastowskim, 1913) oraz zbór baptystów (1883) ul. Pomorska 41, ob. kościół ewangelicko-metodystyczny) zamykający perspektywę ul. Cieszkowskiego.

Tramwaj (z ang. tram way - linia tramwajowa, tram - tramwaj) – pojazd szynowy służący do transportu miejskiego, poruszający się w ruchu mieszanym po jezdni lub na wydzielonym albo niezależnym torowisku. Istnieją sieci przebiegające częściowo w tunelach.
Historyzm – nurt w XIX-wiecznej architekturze światowej polegający na naśladownictwie stylistyki minionych epok. Kierunek nietwórczy i eklektyczny polegający na zaniechaniu dążenia do stworzenia stylu odpowiadającego aktualnym warunkom historyczno-społecznym i naśladowaniu przeszłych wielkich stylów w sztuce i architekturze.

W zachodnim Śródmieściu mieszkali zwłaszcza pracownicy kolejowi, drobni urzędnicy, nauczyciele oraz robotnicy warsztatów kolejowych. Przy ul. Dworcowej 82 powstała szkoła elementarna dla mieszkańców tych dwu dzielnic.

Na obszarze dzielnicy "kolejowej" generalnie brak luksusowych kamienic, choć można tu również znaleźć dzieła wybitnych bydgoskich i berlińskich architektów (np. Święcickiego, Weidnera). Najbardziej okazałym budynkiem jest gmach byłej Królewskiej Dyrekcji Kolei Wschodniej (1886-1888).

Grodztwo – nowe miejskie centrum administracyjne i oświatowe

Budowa gmachu rejencji zapoczątkowała przekształcenie się dawnego folwarku Grodztwo (obszar między ul. Gdańską, 3 Maja, Brdą i Krasińskiego) w dzielnicę administracyjną, w której budowano nowe budynki municypalne, oświatowe i kulturalne.

Karol Fryderyk Schinkel (niem. Karl Friedrich Schinkel także Carl Friedrich Schinkel) (ur. 13 marca 1781 w Neuruppin, zm. 9 października 1841 w Berlinie) – niemiecki architekt, projektant i malarz, jeden z wybitniejszych twórców okresu klasycyzmu w Prusach, tworzący także w stylu arkadowym. Szkołą Schinkla (niem. Schinkelschule) nazwano działalność grupy niemieckich architektów kontynuujących styl Schinkla.
Wojna francusko-pruska 1870-1871 (19 lipca 1870 – 10 maja 1871) – konflikt zbrojny między Francją i Prusami. Bezpośrednią przyczyną była próba osadzenia przez Bismarcka na tronie Hiszpanii pruskiego księcia. Był to książę Leopold von Hohenzollern-Sigmaringen. Natomiast wewnętrznie była wynikiem toczącej się rywalizacji Francji i Prus o dominację w Europie. Wojnę zakończono podpisaniem traktatu pokojowego 10 maja 1871 roku we Frankfurcie.

W 1840 wzdłuż dawnego traktu do Fordonu wytyczono ul. Jagiellońską, w 1870-1872 przez pierwszy most żelazny na Brdzie ul. Bernardyńską połączono ze Zbożowym Rynkiem.

Na obszarze Grodztwa powstały kolejno:

1850-1852 – szpital w narożniku 3 Maja i Jagiellońskiej

1854 – Plac Wolności (Weltzienplatz). Służył on paradom wojskowym; w 1872-1876 wybudowano na nim kościół ewangelicki oraz Królewskie Gimnazjum przeniesione z dawnego kolegium jezuickiego (1875-77)

1883-1899 – gmach Poczty Głównej

1863-1864 – budynek Banku Królewskiego (Kaiserliche Reichsbankstelle, obecnie NBP)

1872 – Miejska Szkoła Męska (Jagiellońska 8)

1875-1878 – Miejska Szkoła Żeńska (Konarskiego 2-4, ob. Liceum Plastyczne)

1882-1884 – Miejska Wyższa Szkoła dla Dziewcząt (Konarskiego, ob. Technikum Gastronomiczne)

1895 – Teatr Miejski

Rozwój zabudowy mieszkaniowej na przedmieściach przemysłowych

Industrializacja Bydgoszczy w II poł. XIX w. spowodowała rozwój zabudowy mieszkaniowej na ówczesnych przedmieściach miasta. Rozwój dotyczył w szczególności osiedli: Wilczaka i Okola, które otrzymały połączenie z dworcem kolejowym przez ceglany most nad Brdą już w 1851.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).
Budynek Prewencji Policji w Bydgoszczy – zabytkowy budynek administracyjny w Bydgoszczy, sierociniec, później Internat Kresowy, od 1945 r. w gestii policji.

Gminy te w XIX wieku zamieszkiwała głównie ludność polska. Zachowały się relikty XIX-wiecznej zabudowy: kamienice czynszowe oraz (na Okolu) gmachy oświaty i świątynie. Reprezentacyjność zabudowy mieszkaniowej na tym terenie ustępuje np. terenom Śródmieścia „właściwego”, Gdańskiej, czy Dworcowej, ale posiada podobny styl kamienic czynszowych. Są na tym terenie zakątki, gdzie „czas się zatrzymał”, tzn. bez przeprowadzonych w czasach późniejszych ingerencji w zabudowę, nawierzchnię ulic itd.

Wisła (łac. i ang. Vistula, niem. Weichsel) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką w zlewisku Morza Bałtyckiego.
Błonie – osiedle w Bydgoszczy położone na płaskowyżu. Granice osiedla stanowią: ulica Szubińska, tor kolejowy, Ostroroga, Lotników, Stawowa, Na Wzgórzu i Seminaryjna.

Drugim obszarem przemysłowym był teren starej gazowni, gdzie zlokalizowano również rzeźnię miejską, bocznice kolejowe i targowisko.

Zabudowa rozwijała się również na Szwederowie, które zachowywało polski charakter narodowościowy.

Natomiast przedmieściem urzędniczym stało się Bielawy, gdzie w latach 1903-1906 zbudowano regularne osiedle 65 willi z ogrodami, z własną elektrownią i wieżą ciśnień (dzisiaj osiedle 6 krzyżujących się ulic między ul. Chodkiewicza, a Powstańców Wlkp).

Rozwój dzielnicy koszarowej

Pierwsze koszary w Bydgoszczy powstały w końcu XVIII wieku w miejscu obecnej Poczty Głównej. Jednak dopiero po wojnie Prus z Francją w 1870 i uzyskaniu reparacji wojennych, na dobre rozpoczęła się budowa koszar w mieście. Zabudowa tego typu zajęła przede wszystkim obszary w północnej części Śródmieścia.

Neogotyk – styl w architekturze, a także rzemiośle artystycznym, nawiązujący formalnie do gotyku, powstały około połowy XVIII wieku w Anglii i trwający do początku XX wieku, zaliczany do historyzmu.
Maszkaron, maskaron (z wł. mascherone, w fr. mascaron) – rzeźbiarski detal architektoniczny w formie ludzkiej, zwierzęcej lub fantazyjnej głowy. Często o groteskowych rysach, fantazyjnej fryzurze. Stosowany jako ozdoba np. kapitelu, wspornika. Najbardziej znane w Polsce są maszkarony na krakowskich Sukiennicach, a w Europie – na katedrze Notre-Dame w Paryżu.

W II połowie XIX w. powstały następujące rejony zabudowy koszarowej:

kompleks na terenie przylegającym do dworca kolejowego (między ulicami: Sobieskiego, Warszawską, Zygmunta Augusta i Sowińskiego). W 1854 r. wytyczono wojskowy plac ćwiczeń na zachód od ul. Gdańskiej. Następnie po 1870 powstały kompleksy zabudowy przy ul. Warszawskiej 10, Mazowieckiej 28 i Hetmańskiej 33 (ob. gmach Wydziału Zootechnicznego UT-P).

"Londynek" (na zakończeniu ul. Pomorskiej). Kompleks charakterystycznych budynków murowanych, a następnie w konstrukcji szkieletowej wzniesionych w latach 1873-1878.

koszary na północnych krańcach Śródmieścia. Powstały w latach 1876-1878, rozbudowane w 1885, zajmowane przez pułki artylerii. Następnie, w latach 1912-1914 wzniesiono koszary przy ul. Powstańców Warszawy, na terenie ok. 5,5 ha.

Zespół zabudowy wojskowej uzupełniały m.in. budynki kasyn oficerskich, komendy okręgu oraz położony po wschodniej stronie ul. Gdańskiej, wybudowany w latach 1913-1914 według projektu architektów berlińskich A. Hartmanna i R. Schlenziga gmach Szkoły Wojennej (ob. Inspektorat Wsparcia Sił Zbrojnych). Specjalnie pod jej budowę włączono w 1913 w granice administracyjne miasta obszar o powierzchni około 4,5 ha.

Fontanna Potop - fontanna-rzeźba istniejąca w latach 1904-1943 w Bydgoszczy. Przez cały okres istnienia, a więc 39 lat, dzieło to było jedną z atrakcji turystycznych Bydgoszczy. Od 2006 r. trwa proces rekonstrukcji rzeźby prowadzony przez Społeczny Komitet Odbudowy Bydgoskiej Fontanny Potop.
Aleja (franc. allée – droga) – reprezentacyjna ulica w mieście lub utwardzona droga piesza w parku lub lesie, wysadzana po obu stronach drzewami i krzewami; czasem też droga pomiędzy równoległymi szeregami fontann lub rzeźb. Może pełnić funkcję promenady lub bulwaru.

Drugim obszarem koszarowym były południowo-zachodnie obrzeża miasta (obecnie osiedle Błonie zajmujące dawny plac ćwiczeń). W latach 1883-1884 wzniesiono na tym obszarze koszary dla stacjonującego w mieście od 1888 pułku grenadierów konnych.

Urbanizacja terenów wschodniego Śródmieścia w duchu miasta-ogrodu

W końcu XIX wieku, gdy modernizacji ulegała większa część Bydgoszczy, tworzący tu architekci i radcy miejscy postanowili nowe obszary przeznaczone pod budownictwo mieszkaniowe zurbanizować według nowoczesnych trendów, stosowanych wówczas w Niemczech, Francji i Anglii. Pod zabudowę wybrano wschodni rejon miasta, gdyż tereny na zachód od dworca kolejowego (przedmieścia Okole, Wilczak) użytkowały zakłady przemysłowe.

Styl architektoniczny - posiadający zasięg regionalny lub międzynarodowy skategoryzowany zespół cech formalnych w architekturze. Pojęcie to jest niejednoznaczne, jako styl architektoniczny określa się również zamiennie osobisty styl architekta, szkoły architektonicznej lub typowy dla danej epoki architektonicznej język form.
Policja – umundurowana i uzbrojona formacja przeznaczona do ochrony bezpieczeństwa ludzi i mienia oraz do utrzymywania bezpieczeństwa i porządku publicznego. Do jej głównych zadań należy pilnowanie przestrzegania prawa i ściganie przestępców, jak również zapewnienie ochrony i pomocy w sytuacjach kryzysowych zarówno wobec ludzi jak i mienia. Jeżeli jest to konieczne, policja nadzoruje na poziomie operacyjnym także wszelkie służby ratownicze.

W ten sposób rejon znajdujący się po wschodniej stronie ul. Gdańskiej i ograniczony obecnymi ulicami: Krasińskiego, Chodkiewicza i al. Ossolińskich (Hempelscher Felde) zyskał najlepszy w Bydgoszczy projekt urbanistyczny, nawiązujący do koncepcji miasta-ogrodu. Pierwsze plany zagospodarowania pojawiły się w 1896, kolejne w 1903.

Bulwar (fr. Boulevard) – przedmurze; nazwa dawniejszych fortyfikacji w Paryżu, na których pobudowano drogi spacerowe. Dziś promenada nadbrzeżna biegnąca wzdłuż portu, morza, rzeki czy jeziora. Pod tą nazwą znane są między innymi:
Secesja, określana w Niemczech jako Jugendstil (styl młodzieżowy albo młody styl), jako styl architektoniczny miała swoją tam swoją kulminację w latach 1895-1904.

Ruch budowlany skupiał się tutaj przede wszystkim w latach 1900-1914. Powstały generalnie w stylu tzw. berlińskiej secesji i modernizmu zwarte ciągi zabudowy czynszowej uzupełnione willami mieszkalnymi oraz gmachami dla oświaty i administracji.

W 1903 wyznaczono Plac Weyssenhoffa i wybiegające zeń promieniście ulice: Powstańców Wielkopolskich, al. Mickiewicza i al. Ossolińskich. Zostały one zaplanowane jako szerokie, dwupasmowe arterie z pasami zieleni pośrodku, obsadzone szpalerami drzew. Na zamknięciu osi kompozycyjnej Al. Mickiewicza zaplanowano kompleks budynków pierwszej wyższej uczelni w Bydgoszczy – Kaiser Wilhelm Institut für Landwirtschaft (1906).

Jan Kossowski (1898 – 1958) – architekt i budowniczy, głównie związany z Bydgoszczą. Jego działalność zawodowa przypada na okres międzywojenny oraz lata 40. XX w.
Klasycyzm – w architekturze styl wzorujący się na formach architektonicznych starożytnego Rzymu i Grecji. Rozwinął się w połowie XVIII wieku jako reakcja na formalny przepych architektury baroku i rokoko.

W pierzei północnej al. Mickiewicza wzniesiono w latach 1903-1908 szereg wielkomiejskich kamienic czynszowych. Pośrodku nowej dzielnicy, wzdłuż Al. Mickiewicza założono Park Bismarcka (ob. park J. Kochanowskiego). Po zachodniej stronie parku usytuowano gmach miejskiego starostwa powiatowego (1904-06), zaś po wschodniej budynki oświatowe:

Budynek Sowińskiego 5 w Bydgoszczy – zabytkowy budynek oświatowy w Bydgoszczy, początkowo szkoła powszechna, od 1963 r. Szkolne Schronisko Młodzieżowe.
Ryzalit – występ z lica w elewacji budynku w jego części środkowej, bocznej lub narożnej, prowadzony od fundamentów po dach. W rzucie poziomym może mieć kształt prostokąta lub półkola. Popularny od renesansu w architekturze pałaców, później stosowany także przy budowie domów wielorodzinnych.

Miejską szkołę realną (ob. Wydział Informatyki UKW),

Zakład dla niewidomych (1899-1902),

Męską szkołę obywatelską (1910-11, ob. VI LO).

W latach 40. i 50. XX w. na tym obszarze zbudowano dwa obiekty kulturalne: Teatr Miejski (1949) i Filharmonię (1958), zlokalizowano Zespół Szkół Muzycznych oraz szkoły średnie. W parkowym i willowym otoczeniu powstała w ten sposób bydgoska dzielnica muzyczna, gdzie skoncentrowane zostały obiekty kulturalne, a także słyszalna jest na co dzień muzyka z okien szkół i uczelni muzycznych.

Ulica Cieszkowskiego - ulica łącząca ulicę Gdańską i Pomorską na bydgoskim Śródmieściu, tworząca unikatowy i stosunkowo jednorodny kompleks secesyjnych kamienic oddających tendencje artystyczne architektury z przełomu XIX i XX wieku.
Atlant (gigant, telamon, herkulant) – postać mężczyzny podtrzymującego głową, barkami lub rękami element architektoniczny (np. belkowanie, strop, balkon itp.), podpora zastępująca filar, kolumnę.

Następnym osiedlem, którego plan opracował Hermann Stubben (1912) była Sielanka (obszar między obecnymi ulicami Markwarta, Ogińskiego, Staszica, Paderewskiego i Al. Mickiewicza). Plan przewidywał powstanie willowej dzielnicy typu "miasto-ogród" ze zbliżonym do prostokąta placem pośrodku w formie angielskiego skweru. Jednak zabudowa tej dzielnicy powstawała dopiero w latach 20. i 30. XX wieku. Przed I wojną światową zbudowano jedynie 5 z planowanych 50 budynków. Obok Sielanki powstała Bazylika pw. św. Wincentego a'Paulo, która stanowi dominantę tej dzielnicy.

Neorenesans - nurt w architekturze XIX-wiecznego historyzmu, nawiązujący formalnie do architektury renesansowej. W krajach Europy Środkowej nawiązywano przede wszystkim do tzw. renesansu północnego.
Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Bydgoszczy - kościół położony w Bydgoszczy przy Placu Wolności, którego patronami są św. Piotr i św. Paweł.

W 1915 Hermann Stubben zaprojektował w Bydgoszczy koncepcję urbanistyczną dla nowej dzielnicy Szreterów oraz rozbudowę istniejącego od 1903 małego osiedla urzędniczego na Bielawach. Została ona tylko w części zrealizowana. Była to kolejna dzielnica-ogród. Zrealizowanym fragmentem tej koncepcji jest willowa zabudowa wzdłuż obecnych ulic Chopina i Wyczółkowskiego, zapoczątkowana w okresie międzywojennym, a także budynek gimnazjum dla mniejszości niemieckiej - obecnie Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego i szkoła podstawowa (ul. Poniatowskiego) w sąsiadujących Bielawach. W źródłach podane jest iż ogród botaniczny, bazylika, szpital miejski (ul. Jurasza) i stadion „Polonii” również zostały wybudowane na osiedlu Bielawy, jednak z map ewidentnie wynika, że poza Ogrodem Botanicznym (ze względu na sprzeczne informacje w źródłach można je zaliczyć do Bielaw lub Śródmieścia) były to miejsca należące do dzielnicy Szreterów. Dzielnica Szretery (Schottersdorf) położona między ulicami: Ogińskiego, Powstańców Wlkp, Gajową i rzeką Brdą graniczyła od północy z Bielawami (Bleischfelde). Rozdzielała je ulica Powstańców Wlkp.

Marian Adam Rejewski (ur. 16 sierpnia 1905 w Bydgoszczy, zm. 13 lutego 1980 w Warszawie) – polski matematyk i kryptolog, który w 1932 roku złamał szyfr Enigmy, najważniejszej maszyny szyfrującej używanej przez hitlerowskie Niemcy. Sukces Rejewskiego i współpracujących z nim kryptologów z Biura Szyfrów, między innymi Henryka Zygalskiego i Jerzego Różyckiego, umożliwił odczytywanie przez Brytyjczyków zaszyfrowanej korespondencji niemieckiej podczas II wojny światowej przyczyniając się do wygrania wojny przez aliantów.
Modernizm - ogólne określenie prądów w architekturze światowej rozwijających się w latach ok. 1918-1975, zakładających całkowite odejście nie tylko od stylów historycznych, ale również od wszelkiej stylizacji. Architektura modernistyczna opierała się w założeniu na nowej metodzie twórczej, wywodzącej formę, funkcję i konstrukcję budynku niemal wyłącznie z istniejących uwarunkowań materialnych.

Przekształcenie zabudowy z poł. XIX w. w duchu wielkomiejskim

W latach 1895-1914 nastąpiła znaczna intensyfikacja i wymiana zabudowy w Śródmieściu, które nabierało wyglądu wielkomiejskiego.

Proces ten przebiegał zwłaszcza wzdłuż ul. Gdańskiej, która stała się w tym czasie główną, reprezentacyjną ulicą miasta, spajającą zarazem dawne tereny mieszkaniowe z nowymi. Powstały przy niej zarówno wielkomiejskie kamienice czynszowe, jak i wille bydgoskich urzędników i przemysłowców, głównie eklektyczne i historyczne, a na początku wieku XX także w stylu berlińskiej secesji lub modernizmu.

Gazownia w Bydgoszczy – gazownia miejska wybudowana w latach 1859-1860 w Bydgoszczy. W 2010 r. Oddział Zakład Gazowniczy w Bydgoszczy, należący do Pomorskiej Spółki Gazownictwa w Gdańsku.
Andrzej Jan Szwalbe (ur. 1923, zm. 2002) – prawnik, polski działacz społeczny i kulturalny, organizator życia muzycznego w Bydgoszczy, od 1993 r. Honorowy Obywatel Bydgoszczy.

Projektowane one były z reguły przez miejscowych architektów: (Carla Meyera, Józefa Święcickiego, Karla Bergnera, Paula Böhma, Ericha Lindenburgera, Rudolfa Kerna, Victora Petrikowskiego, niekiedy jednak i berlińskich: Fritza Weidnera (od 1895 mieszkającego w Bydgoszczy), Ernesta Petersa, Heinricha Seelinga i innych.

Wzdłuż reprezentacyjnych ulic wymieniano starą zabudowę z połowy XIX wieku na wysoką wielkomiejską. W ten sposób powstało szereg kamienic nie tylko przy Gdańskiej, ale również przy Focha, Mostowej i w starszej dzielnicy kolejowej. Kamienice trzy- lub czteropiętrowe o bogato zdobionych fasadach zaczęły się pojawiać od ok. 1875, a od 1890 stały się najczęściej spotykanym rodzajem budownictwa miejskiego.

Ogród Botaniczny - Arboretum Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy - arboretum położone w centrum Bydgoszczy. Pełni funkcje naukowo-badawcze, dydaktyczne oraz rekreacyjno-wypoczynkowe.
I Liceum Ogólnokształcące im. Cypriana Kamila Norwida w Bydgoszczy, liceum ogólnokształcące w Bydgoszczy, położone przy pl. Wolności 9. Obecnie dyrektorem szkoły jest mgr Jarosław Durszewicz. Szkoła szczyci się wysokimi wynikami egzaminów maturalnych oraz dobrym poziomem nauczania (np. średnia maturalna z historii rozszerz. 68% )

W tym czasie powstawały nowe świątynie, pomniki, rzeźby, fontanny, szpitale, przytułki i szereg szkół ludowych (14), specjalnych, średnich i wyższych (Instytut Rolniczy i Szkoła Rzemiosł i Przemysłu Artystycznego), domy towarowe, kina i szereg innych obiektów.

Przebudowano dawne miasto lokacyjne, okolice zamku oraz południową i południowo-zachodnią część miasta.

Kamienica – miejski budynek mieszkalny, murowany z cegły lub kamienia, przynajmniej jednopiętrowy. Kamienicą określa się zazwyczaj budynek stojący w zwartym szeregu innych domów, jeśli tak nie jest, to kamienica odróżnia się brakiem dużych okien na jednej z jej ścian (jest to związane z tym, że podczas budowy przewidywano w tym miejscu inny budynek lub taki budynek istniał, ale został wyburzony).
Synagoga w Bydgoszczy - wielka synagoga ortodoksyjnej gminy żydowskiej w Bydgoszczy, znajdująca się na skrzyżowaniu ulicy Wały Jagielońskie z ulicą Jana Kazimierza. Była jedną z okazałych i najbardziej charakterystycznych budowli miasta z okresu XIX wieku.

Wzdłuż skarpy pradoliny bydgoskiej powstały parki „górskie” wraz z aleją z której można było podziwiać miasto z góry (tzw. planty okrężne uzupełniające planty nad Kanałem Bydgoskim i Brdą). W parki te wkomponowano:

wieżę ciśnień,

dom dla samotnych kobiet (ob. WKU),

szpital Diakonisek (ob. Centrum Pulmonologii),

katolickie seminarium nauczycielskie (ob. Wydział Chemii UTP),

dom dla samotnych mężczyzn,

synagogę (zburzoną w 1940),

gmach sądu okręgowego,

wieżę Bismarcka (zburzoną w 1928)

Śródmieście Bydgoszczy ukształtowane u progu odzyskania niepodległości

Na początku XX wieku nowe centrum Bydgoszczy z reprezentacyjnymi budynkami publicznymi, chętnie porównywano z Berlinem, z uwagi na charakter zabudowy, którą tworzyło zresztą wielu berlińskich architektów lub miejscowych kształconych na berlińskich uczelniach.

Kościół Klarysek pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny (początkowo Św. Ducha, św. Wojciecha, św. Klary i św. Barbary) – zabytkowy kościół położony w Bydgoszczy przy ul. Gdańskiej.
I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

Spora cześć mieszkańców mogła korzystać z najnowszych technicznych udogodnień, takich jak: bieżąca woda, kanalizacja, energia elektryczna, telefon, tramwaj. Do ich dyspozycji były municypalne placówki oświatowe, mające siedziby w specjalnie na te potrzeby zaprojektowanych nowoczesnych budynkach, miejskie szpitale, miejski teatr i małe teatry prywatne, a także kina.

Poznań (, niem. Posen, jidysz פּױזן Pojzn, ros. - Познань) – jedno z najstarszych i największych polskich miast, położone nad rzekami Wartą i Cybiną, na Pojezierzu Wielkopolskim. Stolica Wielkopolski i województwa wielkopolskiego. W obrębie miasta znajduje się duży węzeł drogowy i kolejowy oraz międzynarodowy port lotniczy Ławica. Piąte pod względem liczby ludności miasto w Polsce i szóste pod względem powierzchni.
Park – teren rekreacyjny, przeważnie z dużą ilością flory, w tym często zadrzewiony. W miastach ma charakter dużego, swobodnie ukształtowanego ogrodu z alejami spacerowymi.

Kamienice i wille przy ulicach Gdańskiej, Dworcowej czy Cieszkowskiego należały przede wszystkim do bogatych kupców lub przedsiębiorców. Podobnie kształtowały się stosunki własnościowe w dzielnicach powstałych na początku XX w. na obszarze wschodniego Śródmieścia, gdzie podobnie jak na osiedlu willowym na Bielawach i Sielance mieszkało wielu urzędników państwowych.

Carl Ferdynand Heinrich Konrad Meyer (ur. 1855 w Estorf) – niemiecki architekt, długoletni miejski radca budowlany działający w Bydgoszczy w latach 1885-1912.
Prusy Wschodnie (niem. Ostpreußen) – część Królestwa Pruskiego, a potem zjednoczonych w XIX w. Niemiec (do 1945 r.). Prowincja Prusy Wschodnie powstała w 1772 r. z części ziem Polski (Warmii) oraz Prus Książęcych (z wyłączeniem Kwidzyna). Stolicą prowincji był Królewiec. W maju 1939 roku prowincja miała powierzchnię 36 991,71 km² i liczyła 2 488 122 mieszkańców.

Śródmieście kolejowe (na zachód od ul. Gdańskiej) zamieszkiwane były przede wszystkim przez robotników i drobnych urzędników narodowości niemieckiej. Drobniejsi kupcy i rzemieślnicy tej narodowości, Polacy oraz Żydzi byli natomiast mieszkańcami Starego Miasta.

Robotnicy polskiego pochodzenia zamieszkiwali głównie ówczesne przedmieścia Szwederowo, Okole i Wilczak oraz tereny znajdujące się na granicy tych przedmieść i miasta.

Pradolina - element rzeźby terenu stanowiący szerokie obniżenie o płaskim dnie. Powstała w czasie cofania się lądolodu na jego przedpolu w wyniku działalności wód z topniejącego lodowca i wód rzecznych płynących z południa, które połączywszy się utworzyły ogromne rzeki, płynące w kierunku zachodnim, zgodnie z ogólnym nachyleniem kontynentu europejskiego.
Państwowa Filharmonia Pomorska im. I. J. Paderewskiego – filharmonia w Bydgoszczy, istniejąca w obecnej siedzibie od 16 listopada 1953 roku. Pełni funkcję muzycznego centrum regionu kujawsko-pomorskiego, a także galerii sztuki i ośrodka inspiracji naukowych.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)