Średniowiecze – epoka w historii europejskiej, obejmująca okres między starożytnością a renesansem. Granice czasowe średniowiecza nie są ściśle ustalone. Za początek epoki przyjmuje się okres, w którym cesarstwo zachodniorzymskie chyliło się ku upadkowi. Zwolennicy ścisłej datacji – w zależności od szkoły – za dokładne daty początku średniowiecza podają lata 378, 395 bądź 476. Za koniec epoki uważa się upowszechnienie idei humanistycznych i rozpoczęcie epoki renesansu. Najczęściej w tym przypadku wymieniane są daty ok. 1450 roku oraz lata 1453, 1492, a nawet 1517.

Termin średniowiecze – media aetas – narodził się w epoce renesansu. Został spopularyzowany dzięki Kellerowi. Okres wieków średnich był uważany przez humanistów za czasy skażenia kultury antycznej. Zasięg geograficzny historii średniowiecza określają granice powstałych na gruzach cesarstwa rzymskiego państw europejskich oraz obszary, na które rozciągnęły one swoje wpływy kulturowe.

Pojęcie średniowiecza

Termin

Joachim z Fiore w XII wieku dokonał trójpodziału dziejów świata na trzy części: erę Ojca (od Abrahama do Chrystusa), Syna (od Chrystusa do 1260 roku) i Ducha Świętego (wprowadzenie w 1260 roku Wieczystej Ewangelii). Pomysł Joachima na periodyzację dziejów zmodyfikowali humaniści, którzy za podstawę podziału wzięli rozwój kultury i literatury w języku łacińskim. Według nich w czasach antycznych górowała poprawna łacina, która następnie uległa skażeniu, aż w czasach Odrodzenia przywrócono jej dawną czystość. Okres, gdy język ten został zbarbaryzowany, nazwano media latinitas, co pociągnęło za sobą powstanie terminu średniowiecze, spopularyzowanego dzięki pracy Kellera Historia universalis breviter ac perspicue expositain antiquam et medi aevi ac novam divisa, wydanej w 1688 roku. Termin średniowiecze, użyty przez Kellera, przyjął się we wszystkich językach świata i jak dotąd nie został obalony.

Chronologia

Ramy czasowe

Keller w swojej Historia universalis... określił granice czasowe średniowiecza: od wstąpienia Konstantyna Wielkiego na tron w 306 roku do upadku Konstantynopola w roku 1453. Cezura ta budzi zastrzeżenia wielu badaczy, którzy podają inne daty graniczne, a nawet całe okresy przejściowe.

Płynność ram czasowych średniowiecza wynika przede wszystkim z różnego tempa rozwojowego zjawisk, które uważane są za konstytuujące całą epokę. Historia Kościoła średniowiecznego rozpoczęła się wraz z równouprawnieniem chrześcijaństwa z innymi religiami przez Konstantyna Wielkiego (306-337), zaś zakończyła, albo wraz z początkiem niewoli awiniońskiej (1309), albo w chwili wystąpienia Marcina Lutra (1517) lub w czasie soboru trydenckiego (1545-1563). Natomiast epoka cesarstwa średniowiecznego na Zachodzie rozpoczęła się wraz z koronacją cesarską Karola Wielkiego (800), a zakończyła wraz ze śmiercią Fryderyka II (1250).

W literaturze dominuje jednak periodyzacja oparta na przemianach politycznych. Za najpopularniejsze daty początku średnich wieków uchodzą lata 378, 395 i 476, choć ich wachlarz proponowanych granic czasowych jest o wiele szerszy. Victor Duruy w XIX wieku przyjął datę bitwy pod Adrianopolem – 9 sierpnia 378 roku – gdy Rzymianie ponieśli klęskę z rąk Wizygotów, co pociągnęło za sobą dominację w świecie rzymskim plemion germańskich. W nauce francuskiej za takową uznaje się rok 395, gdy zmarł Teodozjusz Wielki. Historiografia niemiecka – a za nią polska – przyjęła rok 476, gdy został obalony cesarz zachodniorzymski Romulus Augustulus. Zwolennicy zamiany dat na okresy przejściowe także nie mają wspólnie wypracowanego poglądu. Padają różne propozycje: III wiek – kryzys społeczno-gospodarczy Rzymu, V–VI wiek – wędrówki ludów, VI–VII wiek – najazd Longobardów i upowszechnienie islamu, VIII wiek – najazdy Arabów na Zachodzie.

Podobna rozbieżność panuje w kwestii ustalenia daty zakończenia epoki. Oprócz roku upadku Konstantynopola w 1453 roku, wymienionego przez Kellera, pojawiają się takie daty, jak 1492 rok – odkrycie Ameryki, 1494 rok – początek wojen włoskich, 1517 rok – wystąpienie Lutra. Przeciwnicy ścisłej periodyzacji podają za koniec średniowiecza XIII wiek – zmierzch stosunków lennych w Europie zachodniej lub XV wiek – początek renesansu.

Periodyzacja

Pewne poparcie zdobywa opinia, że okres od III do VIII wieku, odpowiadający mniej więcej wczesnemu średniowieczu, powinien zostać wyłączony z historiografii średniowiecza, jako osobna epoka. Ta nowa era nie doczekała się jeszcze nazwy. Bywa jednak nazywana wiekami ciemnymi, ze względu na nieliczne źródła dotyczące tych czasów oraz z przeświadczenia, że był to okres całkowitego upadku kultury.

Periodyzacje wewnątrz epoki są różne, wyróżnia się zwykle:

Zasięg geograficzny

Państwa, powstałe na gruzach Cesarstwo rzymskiego, łączy ze sobą tradycja rzymska oraz więzy gospodarczo-kulturowe. Z biegiem czasu granice wpływu kulturowego i politycznego sukcesorów Rzymu poszerzyły się i objęły terytoria germańskie, słowiańskie i stepy nadczarnomorskie. W historiografii nie ma zgody co do miejsca w zasięgu wpływów łacińskich świata arabskiego. Terytorialnie państwo arabskie powstało na obszarze dawnego imperium, a cywilizacja arabska przejęła w dużej mierze dorobek kulturowy rzymsko-bizantyjski.

W czasach, gdy w Europie trwało średniowiecze, świat składał się z kilku kręgów cywilizacyjnych na różnych kontynentach. Kontakty między nimi były nikłe, a różnice kulturowe duże, więc nie powinno się rozpatrywać historii kultur spoza obrębu kultury śródziemnomorskiej przez pryzmat średniowiecza.

Marksistowskie rozumienie średniowiecza

Zgodnie z poglądami marksistów społeczeństwo ludzi rozwija się, a ustrój ciągle się doskonali. Ewolucja trwa nieprzerwanie od powstania wspólnot pierwotnych poprzez niewolnictwo, feudalizm, kapitalizm, aby osiągnąć swój cel w socjalizmie. Choć termin średniowiecze istnieje w historiografii marksistowskiej, ma on inny wydźwięk. Marksiści kładą nacisk na procesy gospodarcze. W ich przekonaniu ten niemal tysiącletni okres charakteryzował się przewagą gospodarki naturalnej, drobną wytwórczością, niskim poziomem techniki, feudalnym posiadaniem ziemi. Epoka średniowiecza trwała od przełomu IV i V wieku do pierwszej rewolucji burżuazyjnej w 1640 roku. Dzieliła się na cztery okresy: początek średniowiecza – IV/V–X wiek, rozkwit – XI–XIII wiek, zmierzch – XIV–XV wiek i późne średniowiecze XVI–pierwsza połowa XVII wieku. Podstawę do podziału stanowiły przemiany, jakie zachodziły w społeczeństwie feudalnym.

Uniwersalizm

Średniowiecze stworzyło uniwersalną kulturę, przeplatającą elementy starożytnej kultury Rzymian, kultur barbarzyńskich (Germanów, Celtów, Słowian i innych), silnych wpływów chrześcijańskich, kultury arabskiej oraz elementów oryginalnych.

czytaj dalej: [2], [3]