Święciany - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy miasta. Zapoznaj się również z: miejscowość Święciany w woj. dolnośląskim.

Na mapach: 55°08′N 26°10′E / 55.133, 26.167

Święciany (lit. Švenčionys) – miasto rejonowe na Litwie, na Auksztocie, położone ok. 60 km na północny wschód od Wilna. Ludność: 5 658 mieszkańców (2005).

Demografia

Auksztota (lit. Aukštaitija), Litwa właściwa – kraina historyczna i region etnograficzny na Litwie, na Nizinie Środkowolitewskiej i Pojezierzu Wileńskim, w dorzeczu górnej i środkowej Wilii, nad Niewiażą, Świętą i Muszą, ze stolicą w Poniewieżu; historyczny ośrodek ekspansji państwa litewskiego.

Ignacy Oziewicz ps. "Czesław", "Czesławski", "Netta", "Jenczewski" (ur. 7 maja 1887 w Łygnianach, w pow. święciańskim, zm. 10 stycznia 1966 w Gdyni) – pułkownik piechoty Wojska Polskiego.

Historia

Święciany są jednym z najstarszych miast na Litwie. Były one dogodnie położone na trakcie z Wilna do Połocka i Witebska. W XV w. znajdował się tam dwór księcia litewskiego Witolda. Był on również fundatorem pierwszego kościoła. Zasługą Witolda było również sprowadzenie do miasta Tatarów. Już w 1486 Święciany posiadały prawa miejskie.

Cyprian Kamil Norwid, właściwie Cyprian Ksawery Gerard Walenty Norwid herbu Topór (ur. 24 września 1821 w Laskowie-Głuchach, zm. 23 maja 1883 w Paryżu) – polski poeta, prozaik, dramatopisarz, eseista, grafik, rzeźbiarz, malarz i filozof.

Witold (lit. Vytautas, Vytautas Didysis (Witold Wielki), biał. Вітаўт, ros. Витовт) (ur. ok. 1350 - zm. 27 października 1430 w Trokach) – wielki książę litewski od 1401, syn Kiejstuta i Biruty, byłej kapłanki Praurimy z Połągi, brat stryjeczny Władysława Jagiełły.

Lata świetności miasto przeżywało w XV i XVI w. Od 1565 miasto było siedzibą sądu ziemskiego. W 1633 przybyli franciszkanie i na przedmieściach zbudowali swój kościół. Zakonników usunięto w ramach carskich represji po powstaniu listopadowym.

W 1812 podczas marszu na Moskwę, miasto odwiedził Napoleon i przyjął tam defiladę wojsk.

Podczas powstania listopadowego Święciany były głównym punktem oporu na Litwie. 20 kwietnia 1831 powołano tam Tymczasowy Rząd Polski na Litwie z hrabią Edmundem Mostowskim na czele.

Polacy – zamieszkujący głównie obszar Rzeczypospolitej Polskiej i będący jej głównym składnikiem ludnościowym, poza granicami Polski tworzący zbiorowości polonijne.

Powstanie listopadowe – polskie powstanie narodowe przeciw Rosji, które wybuchło w nocy z 29 listopada na 30 listopada 1830, a zakończyło się 21 października 1831 [5]. Zasięgiem swoim objęło Królestwo Polskie i część prowincji zabranych (Litwę, Żmudź i Wołyń).

W 1919 miasto powróciło do Polski. Za II RP siedziba wiejskiej gminy Święciany. 20 października 1933 do miasta włączono zaścianek Ligumy (nazwa miejscowa: Podligumy) z gminy wiejskiej Święciany .

Po zajęciu przez Armię Czerwoną miasto zostało wcielone do Białoruskiej SRR i poddane surowym represjom. Większość Polaków działających politycznie i bogatych właścicieli ziemskich zostało wywiezionych w głąb ZSRR. Po włączeniu Litwy w skład ZSRR w 1940 miasto z rejonem zostało przekazane Litewskiej SRR. Po wkroczeniu Niemców w 1941, represje dotknęły Żydów, którzy przed wojną stanowili ponad połowę mieszkańców miasta. Hitlerowcy zamordowali ponad 4 tys. Żydów. 19 i 20 maja 1942 roku niemieckie i litewskie formacje policyjne dokonały zbrodni na ludności polskiej, mordując około 400 Polaków.

Zakon Braci Mniejszych (łac. Ordo Fratrum Minorum, pot. franciszkanie) – katolicka wspólnota zakonna z grupy zakonów żebrzących. Założona w 1209 przez św. Franciszka z Asyżu. Zakon ten w 1517 r. na mocy bulli Ite et vos ad vineam meam został podzielony na Zakon Braci Mniejszych zwanych Obserwantami, oraz Zakon Braci Mniejszych Konwentualnych. W 1619 r. pełną niezależność uzyskała trzecia gałąź: Zakon Braci Mniejszych Kapucynów. Wszystkie trzy zakony są oparte na tej samej regule, napisanej przez św. Franciszka i zatwierdzonej przez papieża Honoriusza III 29 listopada 1223 r. Posiadają wspólne dziedzictwo historyczne i duchowe. Różne konstytucje oraz przełożeni stanowią jednakże o ich odrębności prawnej.

Zułów (lit. Zalavas) – wieś na Litwie, na Wileńszczyźnie, nad Merą, w okręgu wileńskim, w rejonie święciańskim, przy granicy z Białorusią, do 1939 w Polsce, w województwie wileńskim, w powiecie święciańskim.

Osobny artykuł: Zbrodnia w Święcianach.

W pobliżu Święcian (w Zułowie) urodził się Józef Piłsudski, a w podświęciańskich Łygnianach Ignacy Oziewicz. Miasto jest miejscem urodzenia m.in. asa polskiego lotnictwa - Franciszka Żwirki, generałów Wojska II RP: Rudolf Niemira i Wiktor Thommée. W latach 20. posłem na Sejm ze Święcian był Stanisław Cat-Mackiewicz.

Franciszek Żwirko (ur. 16 września 1895 w Święcianach, zm. 11 września 1932) - porucznik pilot Wojska Polskiego, pilot sportowy. Wraz z inżynierem Stanisławem Wigurą zdobył w 1932 w zawodach "Challenge" pierwsze miejsce i puchar międzynarodowy dla Polski. Ojciec popularyzatora lotnictwa, Henryka Żwirki.

Armia Czerwona, (Рабоче-Крестьянская Красная Армия, RKKA), od (ros. Советская армия, stosowane również tłumaczenie Armia Sowiecka) – siły zbrojne Rosji radzieckiej i Związku Radzieckiego, istniejące do grudnia 1991 (przemianowana m.in. na Siły Zbrojne Republiki Białorusi, Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej oraz Siły Zbrojne każdej z pozostałych republik ZSRR).

Aktualnie Polacy stanowią ok. 27,4% mieszkańców rejonu święciańskiego.

W październiku na cmentarzu w Święcianach zniszczono 50 grobów polskich legionistów. Nacjonaliści zamazali krzyże i tablice pamiątkowe na grobach farbą, oraz namalowali na nich swastyki.

Ludzie związani ze Święcianami

Władysław Arcimowicz - polski poeta i badacz spuścizny Cypriana Kamila Norwida, doktor

Andrzej Czechowicz - polski agent wywiadu PRL

Rudolf Niemira - polski dowódca wojskowy, generał brygady Wojska Polskiego

Konstantas Ramelis - litewski prawnik, pedagog i polityk

Wiktor Thommée - polski dowódca wojskowy, generał brygady Wojska Polskiego

Zita Užlytė - litewska nauczycielka

Franciszek Żwirko - polski pilot sportowy, porucznik pilot Wojska Polskiego

Przypisy

Linki zewnętrzne

- Opis Święcian i okolic

Święciany w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XI (Sochaczew – Szlubowska Wola) z 1890 r.