Obcowanie świętych lub społeczność świętych (łac. communio sanctorum) – dogmat wiary chrześcijańskiej sformułowany w tzw. Symbolu Apostolskim. Jego treścią jest rzeczywistość Kościoła jako świętej komunii, wspólnoty (gr. koinonia). Czyli, jak wyjaśniał św. Nicetas (zm. po 414 r.): sam Kościół jest komunią świętych, świętych obcowaniem. Świętymi określeni są tu nie tylko chrześcijanie zmarli w opinii świętości i następnie kanonicznie ogłoszeni świętymi, ale wszyscy ci, którzy przez chrzest przyjęli świętość Chrystusa i zostali włączeni w Ciało Chrystusa. Rozumienie zakresu tej wspólnoty świętych jest jedną z głównych kontrowersji między katolicyzmem a protestantyzmem. Ten ostatni, w reakcji na średniowieczne praktyki odpustowe, w dużej mierze ograniczył znaczenie obcowania świętych do Kościoła w doczesności.

W katolicyzmie i prawosławiu

Świętych obcowanie a Kościół

Rozumienie tej prawdy wiary, zgodnie z Tradycją apostolską, która przechowywana jest tak w katolicyzmie jak i w prawosławiu, rozciąga się także na Kościół błogosławionych, tzn. zmarłych chrześcijan, którzy doznali zbawienia i oczekują na Paruzję czy to w niebie, czy to oczyszczając się. Wyraża to wyznanie wiary sformułowane przez papieża Pawła VI po Soborze Watykańskim II:

W katolicyzmie i w Prawosławiu, obcowanie świętych odnosi się zatem do chrześcijan przebywających na ziemi - Kościół pielgrzymujący; przebywających w czyśćcu - Kościół pokutujący, a także będących już w niebie - Kościół triumfujący. Przynależący do tych trzech grup mogą się za sobą nawzajem wstawiać w modlitwie.

Współczesna myśl posoborowa o jedności tych trzech części Kościoła czerpie z wizji ojców Kościoła, którzy bardzo wyraźnie utożsamiali Chrystusa i Kościół jako jego ciało z Królestwem Bożym. Henri de Lubac przestrzega przed odchodzeniem od wizji wyrażonej przez Augustyna z Hippony:

Jak zauważył Christoph Schönborn dla Augustyna i Tomasza z Akwinu istnieją dwa kolejne stany Kościoła: (łac.) nunc et tunc, teraz i później, obydwa są już Królestwem Bożym, z tym że teraz jest stanem tymczasowym, później zaś stanem ostatecznym Królestwa.

Świętych obcowanie a modlitwa za zmarłych

Osoby pielgrzymujące na ziemi mogą dodatkowo ofiarowywać w intencji zmarłych pokutujących swe umartwienia i dobre uczynki. Tak w Kościołach katolickich jak i prawosławnych, praktykowana jest modlitwa wiernych, nie tylko za siebie nawzajem, ale także za zmarłych, w formie wypominek. Po śmierci życie Twoich wiernych, Panie, zmienia się, ale się nie kończy - jako głosi pierwsza prefacja za zmarłych Mszału rzymskiego. Modlitwa tych, którzy pielgrzymują jeszcze na ziemi potrzebna jest tym, którzy przeszli przez śmierć. Dlatego wiara Kościoła odnosi zbawienne skutki Ofiary Mszy świętej także do zmarłych - w popularnym słownictwie nazywa się to zamawianiem Mszy za zmarłych. I odwrotnie - zmarli, którzy weszli już do odpoczynku Królestwa, mogą się wstawiać za zmarłych poddanych oczyszczeniu, oraz za wiernych na ziemi. A także prosi się świętych o modlitwę, np. w litanii do wszystkich świętych.

Modlitwa za zmarłych pojawia się w Starym Testamencie w Księgach Machabejskich. Gdy okazało się, że Żydzi, którzy polegli w walce przekroczyli zakaz niedotykania bożków pogańskich, Juda, przywódca powstania Machabeuszów, posłał do Świątyni w Jerozolimie ofiary wstawiennicze za oczyszczenie tych zmarłych, gdyż wierzono w ich zmartwychwstanie:

Księga ta nie jest uznawana za kanoniczną przez współczesny judaizm oraz przez protestantów.

W katolicyzmie i prawosławiu communio sanctorum tłumaczy się jako „obcowanie świętych” (lub bardziej tradycyjnie: „świętych obcowanie”). Kluczowe pojęcie communio ("obcowanie") wywodzi się z antropologii siostrzanych Kościołów, głoszącej, iż człowiek w pełni, jako obraz i podobieństwo Boże, jest nie tylko sam w sobie ale przede wszystkim w głębokiej więzi życia i miłości z innymi osobami ludzkimi. Stąd obcowanie świętych to po prostu ustanowienie między zbawionymi doskonałego porządku trynitarnego. Bóg jest Miłością, ponieważ stanowi miłosne zjednoczenie Osób Boskich w Trójcy, gdzie więzi i wzajemne oddanie się są tak radykalne, że tworzą w troistości jedność. Życie wieczne zbawionych nie mogłoby być w pełni autentyczne, gdyby między nimi nie istniała podobna jedność w miłości.

Komunijność osoby ludzkiej stanowi centrum każdego powołania chrześcijańskiego. Jej podstawą jest osobowa relacja między "ja" i "ty", dlatego można ją rozwijać w małżeństwie i rodzinie, braterskiej miłości zakonnej a także w kapłańskiej posłudze potrzebującym. Więzy komunii mięzy ludźmi odznaczają się trwałością na całą wieczność, gdzie – dzięki komunii z Bogiem – osiągną swoją pełnię. Obcowanie świętych mówi więc również o chwalebnym umocnieniu każdego dobra i każdej ludzkiej miłości w życiu wiecznym [Ap 21, 24-26].

W katolicyzmie obcowanie świętych jest tajemnicą wiary, głoszącą przyszłą komunię (zjednoczenie w miłości) wszystkich zbawionych; do tej rzeczywistości przygotowują w życiu doczesnym zarówno więzi małżeńskie i rodzinne, jak i braterska wspólnota zakonna. Tak pojęte communio sanctorum wyprowadzone zostało z dogmatu trynitarnego. Jego podstawą jest również powszechne powołanie chrześcijan do miłości.