Spotkanie Światosława i Jana Tzimiskesa. Autor obrazu Klaudiusz Lebiediew dokonał stylizacji średniowiecznego władcy Rusi na XVII-wiecznego Kozaka. Moskwa

Światosław I (ros., ukr. Святослав I), (ur. ok. 942, zm. 972) – książę (kniaź) Rusi Kijowskiej 945-972. Syn Igora i Olgi.

Osobiste rządy księcia zaczynają się od 957 roku, a zupełną władzę zyskał dopiero po śmierci swojej matki Olgi w 969 r., która była bardzo energiczną kobietą i rządziła krajem podczas wypraw wojennych Światosława. Książę, jak typowy wódz normański, zajmował się głównie prowadzeniem licznych wypraw handlowych i łupieżczych na czele swej drużyny. W 965 roku spustoszył kaganat chazarski i zburzył dwa najważniejsze grody Chazarów – Itil i Sarkel. Walczył z zamieszkującymi Kaukaz Jasami i Kasogami. Podporządkował sobie słowiańskich Wiatyczów.

W 967 r. pozostając w sojuszu z Bizancjum podjął zwycięską wyprawę przeciw Bułgarom naddunajskim. Zajął ujście Dunaju i próbował zorganizować tam państwo ze stolicą w Presławcu. Plany te udaremnił najazd Pieczyngów, którzy w 968 r. oblegli Kijów. Światosław powrócił i odparł wroga. Po śmierci Olgi druga wyprawa naddunajska Światosława przekształciła się w wojnę z Bizancjum – po stronie Rusi stanęli Bułgarzy i Węgrzy. Sukcesy Światosława były niewielkie, zwycięskie Bizancjum rządzone wówczas przez cesarza Jana Tzimiskesa zmusiło księcia ruskiego do podpisania ugody w Drsterze. Światosław zobowiązał się nigdy więcej nie organizować wypraw na Bałkany, wypuścić wszystkich jeńców, a w razie potrzeby wesprzeć cesarza zbrojnie. W drodze powrotnej Światosław zimę spędził u ujścia Dniepru, na wiosnę 972 r. wyruszono w górę rzeki łodziami. Przed porohami na Dnieprze łodzie wyciągano na ląd i ciągnięto; tam też Światosław wpadł w zasadzkę przygotowaną przez Pieczyngów. W walce zginął książę, zginęli też prawie wszyscy jego towarzysze. Pieczyngowie z czaszki księcia sporządzili puchar.

Źródła o panowaniu Światosława

Dosyć dużo informacji na temat ówczesnej Rusi podają nam, ruski rocznikarz Nestor w swojej "Powieści Dorocznej" (1113), oraz Kroniki Staroruskie opisujące dzieje młodej Rusi, jej pierwszych książąt i ich działalności politycznej. Najwięcej informacji posiadamy z opisów i kronik bizantyjskiego historyka Leona Diakonosa, który żył w czasach panowania Światosława i na bieżąco opisywał dzieje i historię księcia ruskiego z powodu jego licznych interwencji i wypraw w sprawach Bizancjum. Jeśli część źródeł możemy przyjąć za wysoce wiarygodne, to inne nie wytrzymują krytyki z powodu wyraźnego podporządkowania celom propagandowym.

Pochodzenie

Ustalenie pochodzenia Światosława nastręcza wiele problemów z powodu skromnej ilości i często legendarnego charakteru źródeł dotyczących początków dynastii książąt kijowskich. Najbardziej prawdopodobną i popieraną przez wielu historyków jest teoria, którą przedstawia nam Lech Leciejewicz ukazując protoplastę rodu w osobie Ruryka, dziada Światosława, założyciela państwa ruskiego i protoplasty rodu Rurykowiczów, który został przywołany wraz ze swymi drużynami przez Słowian Ilmeńskich.

Stosunek do religii

Matka Światosława, Olga wraz ze świtą. Miniatura z kroniki Jana Skylitzesa z końca XI wieku.

Ojcem Światosława był Igor, syn wyżej wspomnianego Ruryka, a matką żona Igora Olga. O początkach państwowości Rusi i o pierwszych władcach dość zwięźle pisze Karol Koranyi opisując narodziny państwowości poszczególnych państw w średniowieczu. Przedstawia on Olega panującego w latach 879-912, pierwszego księcia nowogrodzkiego, który zawładnął Kijowem i wyprawiał się na Konstantynopol w latach 907, 911-912. Igora syna Ruryka, który nie tracąc impetu działań swojego poprzednika, coraz bardziej poszerzał ziemie Rurykowiczów, organizując wyprawy na Pieczyngów i Konstantynopol (941-944), a zabitego podczas ściągania okupu z Drewlan w 945. Olgę matkę Światosława organizującą reformy podatkowe i jeszcze długo pomagającą synowi podczas jego wypraw wojennych, i w końcu samego Światosława przedstawionego jako władcę zaradnego i śmiałego zarazem. O młodzieńczych latach Światosława nie wiemy zbyt wiele, ponieważ dawni kronikarze nie zwykli rozpisywać się o życiu prywatnym książąt i królów, a koncentrowali się właściwie na przedstawianiu barwnych historii z wypraw wojennych i zawieranych traktatów politycznych, a ponieważ w pierwszych latach swojego życia syn władcy żyje w cieniu ojca i nie dokonuje wielkich czynów ani bitewnych ani politycznych bardzo trudno jest znaleźć coś konkretnego na jego temat. Wiemy na pewno z opisów historyka Rusi Borysa Rybakowa, że już w młodzieńczych latach Światosław otrzymał od ojca swoje własne miasto, był nim Nowogród.

Wiemy, że Światosław był nieprzychylny religii chrześcijańskiej i nawet po tym jak jego matka przyjęła chrzest w Konstantynopolu w 955 on pozostał wierny religii swych nordyckich przodków. Potrafił podobno przepowiadać wyniki bitew z chmur i gwiazd przed wyruszeniem na wojnę. Ilość informacji o Światosławie jako o człowieku, a nie władcy zwiększa się po śmierci ojca, kiedy podczas pierwszych wypraw wojennych odznacza się nieprzeciętnym zmysłem taktycznym, odwagą i oddaniem, która zaskarbia mu serca wielu wojowników walczących pod jego komendą. Także wrogowie wypowiadają się o nim nadzwyczaj dobrze i pochlebnie, chyląc czoło przed jego niesamowitą umiejętnością wyjścia z każdej sytuacji z podniesioną głową i korzyściami dla swojego państwa. Aczkolwiek ciągłe przebywanie władcy poza granicami państwa nie wpływało pozytywnie na jego wizerunek w kraju, gdzie ludzie z niezadowolenie patrzyli na to, że książę jest cały czas poza stolicą. Z sytuacją tą doskonale radziła sobie matka Światosława, Olga która zarządzała państwem pod nieobecność syna i była w stanie sprostać wyzwaniom stawianym jej przez politykę ówczesnej Rusi. Stwierdzenie "zapalny, śmiały, porywczy i czynny" jak charakteryzuje go bizantyjski historyk Leon Diakonos, doskonale oddaje charakter postaci tego władcy. Błyskawiczne kampanie wojenne i przemyślane posunięcia polityczne nadały mu miano władcy śmiałego, ale i rozsądnego, jakkolwiek obie te cechy mogą iść ze sobą w parze, świadczy to o twardej woli i niezwykłym harcie ducha, jakie posiadało niewielu wodzów z tego okresu. Kolejną wielką cechą Światosława poza wyżej wymienionymi, a dającą o sobie znać już od pierwszych lat panowania księcia, była niewiarygodna wręcz lojalność w stosunku do swoich poddanych, nie wywyższanie się poza zwykłych wojów, podróżowanie i walczenie z nimi ramię w ramię sprawiło, że był wręcz uwielbiany przez własnych drużynników i darzony przez nich wielkim zaufaniem, co w wielu trudnych sytuacjach stanowiło niesamowitą podporę dla niego samego i sprawy o którą walczył.

Najlepszym dowodem na to, może być relacja kronikarza ruskiego opisującego Światosława, a biorącego swoje informację od jego drużynników: "Gdy Światosław książę wiek męski osiągnął, zebrał książę wielu wojów chrobrych, jako sam był mężny. W pochodach pomykał szybko jak wilk, mnogich ziem dobywając, Szedł bez wozów bez ciężkiego taboru, Mięsiwa piekąc na węglach. Nie sypiał w namiotach- jako inni woje Siodło sobie jeno podkładał pod głowę."

Cytat ten doskonale przedstawia nam człowieka, jakim był Światosław, poza oddaniem drużynie, posiadał on wiele innych zalet, potrafił wykorzystywać korzyści idące z nie obarczania kolumny wojska taborami, co zwiększało parokrotnie mobilność i szybkość jego armii, pożywienie zdobywał na bieżąco i nie otaczał siebie zbędnymi luksusami. Owszem był wytworny, kiedy zaszła taka potrzeba, jak relacjonuje to doskonale, znany nam już dziejopisarz Leon Diakonos, opisując zawarcie pokoju po bitwie pod Dorostolon, kiedy to zmęczona i zdziesiątkowana armia Rusów uległa armii Tzimeskesa, Światosław w białej szacie podpłynął łodzią do Greków, którzy wraz z cesarzem stali na drugim brzegu rzeki i przyglądali się z podziwem księciu Rusów. Tak oto przez bizantyjskich dziejopisów, opisane są te wydarzenia i postać Światosława I Księcia Kijowskiego:

"Z wyglądu tak oto się on przedstawiał: średniego wzrostu, ani zbyt wysoki, ani zbyt mały, o krzaczastych brwiach, błękitnych oczach, płaskim nosie, z ogoloną brodą i z gęstymi, długimi wiszącymi na górnej wardze włosami. Głowę miał całkiem gołą; po jednej tylko stronie głowy wisiał pukiel włosów, oznaczający znakomitość rodu; szyja gruba, ramiona szerokie i cała postać dość kształtną. Wydawał się ponury i surowy. W jednym jego uchu wisiała złota zausznica, ozdobiona dwiema perłami z rubinem umieszczonym pośrodku. Odzież miał białą, niczym prócz czystości nie różniącą się on innych...."