Świnica - Polski Serwis Naukowy

Zobacz w Wikiźródłach:
1. rozdział „Świnnica” z „Illustrowanego przewodnika do Tatr, Pienin i Szczawnic”
2. wiersz Kazimierza Przerwy-Tetmajera "Widok ze Świnicy do doliny Wierchcichej"

Otoczenie Świnicy i Kościelców od strony wschodniej

Widok z Czerwonych Wierchów

Pośrednia Turnia i Świnica

Widok z Kościelca

Świnica (słow. Svinica) – zwornikowy szczyt w Tatrach Wysokich o dwóch wierzchołkach, różniących się wysokością o 10 m. Mająca kształt szerokiej piramidy skalnej Świnica jest pierwszym od zachodu wybitnym szczytem (o wybitności ponad 100 m) Tatr Wysokich i kapitalnym punktem widokowym.

Walentkowa Przełęcz (słow. Valentkovo sedlo, nieprawidłowo na niektórych mapach Valentkové sedlo, niem. Walentkowajoch, węg. Walentkowa-hágó) – szeroka przełęcz w głównej grani tatrzańskiej pomiędzy Świnicą a Walentkowym Wierchem. Przełęcz jest położona na wysokości 2100 m n.p.m. Poniżej przełęczy, po zachodniej stronie grani znajduje się należąca do słowackiej Doliny Cichej Dolina Walentkowa, a po stronie wschodniej polska Dolinka pod Kołem, odgałęzienie Doliny Pięciu Stawów. Przełęcz jest najniższym punktem Walentkowej Grani.

Tatry Wysokie (słow. Vysoké Tatry, niem. Hohe Tatra, węg. Magas-Tátra) – najwyższa część Tatr o charakterze alpejskim, rozciągająca się pomiędzy Tatrami Zachodnimi od strony zachodniej oraz Tatrami Bielskimi od strony północno-wschodniej. W linii prostej odległość między granicznymi przełęczami wynosi ok. 16,5 km, zaś ściśle wzdłuż grani ok. 26 km. Tatry Wysokie zajmują obszar około 340 km² (czyli nieco mniej niż Tatry Zachodnie), z czego większość (260 km²) znajduje się na Słowacji.

Topografia

Dwa wierzchołki Świnicy rozdziela przełęcz – Świnicka Szczerbina Niżnia (2278 m n.p.m.), opada spod niej Żleb Blatona. Wyższy wierzchołek ma 2301 m n.p.m. i prowadzi na niego szlak turystyczny. Niższy, zwany wierzchołkiem taternickim, ma wysokość 2291 m i jest niedostępny turystycznie. Niektórzy za trzeci wierzchołek uznają też niewybitny garb Świnickiej Kopy. Punktem zwornikowym, przez który przebiega granica państwowa pomiędzy Polską a Słowacją, jest jej główny wierzchołek. Świnica leży w miejscu załamania się głównego grzbietu Tatr pod kątem prostym i odejścia bocznego, 9-kilometrowej długości grzbietu zwanego Główną Odnogą Tatr Polskich i zakończonego Wołoszynem. Grzbietem tym od Zawratu poprowadzono szlak Orlej Perci.

Pośrednia Turnia (słow. Prostredná kopa, 2128 m n.p.m.) – drugi od zachodu szczyt Tatr Wysokich, leżący w grani głównej Tatr, pomiędzy Skrajną Turnią (oddzielony od niej Skrajną Przełęczą o wysokości 2071 m n.p.m.), a Świnicą, od której oddzielony jest Świnicką Przełęczą.

Filar – jedna z wypukłych form rzeźby skalnej w górach, wybitne i bardzo strome żebro skalne. Zwykle stanowi krawędź, w której schodzą się dwie ściany szczytu. Czasem nazwą tą określa się znaczącą grzędę skalną, rozdzielającą dwa żleby.

W grani głównej Tatr najbliżej Świnicy położone są: Walentkowa Przełęcz i Walentkowy Wierch (2156 m) na południowy wschód w kierunku Liptowskich Murów oraz Świnicka Przełęcz i Pośrednia Turnia (2128 m) na zachód w kierunku przełęczy Liliowe i Kasprowego Wierchu (Tatry Zachodnie). Boczny łańcuch schodzi ze Świnicy przez Gąsienicową Turnię (2279 m) na Zawrat. Szczyt Świnicy góruje nad trzema dolinami: Doliną Gąsienicową z Halą Gąsienicową i Doliną Pięciu Stawów Polskich w Polsce oraz Doliną Cichą (Tichá dolina) na Słowacji, a dokładniej nad górnymi ich piętrami: Dolinką pod Kołem, Świnicką Kotlinką, Zadnim Kołem i Doliną Walentkową (słow. Kamenná Tichá).

Walentkowy Wierch, Walentkowa (słow. Valentkova) – szczyt w głównej grani Tatr o wysokości 2156 m n.p.m. Położony jest na południe od Świnicy (rozdziela je Walentkowa Przełęcz) i na północny zachód od Gładkiego Wierchu (rozdziela je Gładka Przełęcz). Szczyt łączy ze Świnicą urozmaicona, wąska Walentkowa Grań, obejmująca wschodnią część Doliny Walentkowej (Kamenná Tichá w Słowacji) i Doliny pod Kołem i leżącym w niej Zadnim Stawem (w Dolinie Pięciu Stawów).

Minimalna deniwelacja względna – współczynnik określający wybitność szczytu (stąd często określany w skrócie wybitnością lub MDW), na ile szczyt wyróżnia się z otoczenia sąsiednich, wyższych szczytów. Definiuje się to jako różnica wysokości między danym szczytem a najniższą poziomicą otaczającą dany szczyt bez żadnego innego wyższego szczytu.

350-metrowej wysokości północne i wschodnie urwiska Świnicy obfitują w drogi wspinaczkowe. Przecięte są północnym filarem, dla taterników będącym jednym z bardziej popularnych celów wspinaczkowych w rejonie Doliny Gąsienicowej (obecnie wspinają się nim głównie kursanci). W połowie jego wysokości znajduje się ogromny, skalisto-trawiasty zachód zwany Świnicką Ławką i prowadzący w jedną stronę na Świnicką Przełęcz, w drugą na Niebieską Przełączkę Wyżnią. W południowo-zachodnich stokach Świnicy znajduje się niewielka jaskinia zwana Świnicką Kolebą.

Gąsienicowa Turnia – niewybitne, skaliste wzniesienie w Świnickiej Grani w Tatrach Wysokich. Ma cztery wierzchołki o wysokościach w kierunku od zachodu na wschód: 2266 m, 2279 m, 2279 m, 2276 m (Wielka Encyklopedia Tatrzańska podaje 2280 m). Od sąsiedniej Niebieskiej Turni oddziela je Niebieska Przełączka Wyżnia (2253 m), a od Świnicy Gąsienicowa Przełączka (2260 m), Świnicka Kopa (2298 m) i Świnicka Szczerbina Wyżnia (2295 m).

Wołoszyn – potężny grzbiet w Tatrach Wysokich, rozdzielający Dolinę Waksmundzką od Doliny Roztoki. W regionie przełęczy Krzyżne łączy się z masywem Koszystej.

Historia

Próby zdobycia szczytu były podejmowane już na początku XIX wieku (Stanisław Staszic w 1805, próba nieudana). Jako pierwsi na niższym wierzchołku stanęli austriaccy oficerowie, dokonujący pomiarów topograficznych w 1822 r. Zdobywcą wyższego z wierzchołków został 22 lipca 1867 r. przewodnik tatrzański Maciej Sieczka, po czym, podczas tej samej wyprawy, wprowadził ks. Eugeniusza Janotę, Bronisława Gustawicza i Stanisława Librowskiego. Pierwszego wejścia zimowego dokonał Jerzy Maślanka 30 grudnia 1907 r., co na owe czasy było sporym wyczynem.

Świnicka Kopa (2298 m n.p.m.) – niewybitna turnia w Świnickiej Grani w masywie Świnicy w Tatrach Wysokich. Znajduje się pomiędzy głównym, zwornikowym wierzchołkiem masywu Świnicy (oddzielona od niego Świnicką Szczerbiną Wyżnią) a Gąsienicową Turnią (oddzielona od niej Gąsienicową Przełączką. Przez niektórych uważana jest za trzeci wierzchołek Świnicy. Od południowej strony opada urwiskami do Dolinki pod Kołem (górne piętro Doliny Pięciu Stawów Polskich), prowadzi nimi czerwony szlak turystyczny z Kasprowego Wierchu na Zawrat. Północne urwiska Świnickiej Kopy opadają do Mylnej Kotlinki w Dolinie Gąsienicowej.

Bronisław Gustawicz (ur. 1852 w Krakowie, zm. 9 października 1916 w Krakowie) – polski krajoznawca, taternik, przyrodnik, od 1882 r. członek Komisji Fizjograficznej i Antropologicznej Akademii Umiejętności.

W obrębie masywu Świnicy wydarzyły się liczne wypadki śmiertelne (łącznie ok. 30 – w tym kilka samobójstw, Świnica pod względem ich liczby w Tatrach ustępuje tylko Giewontowi). Jest bardzo niebezpieczna w czasie burzy. 15 sierpnia 1939 od porażenia piorunem i paniki, która zapanowała wśród turystów, zginęło na niej 5 harcerzy i ich opiekun.

Maciej Sieczka, właśc. Maciej Gąsienica Sieczka (ur. 3 kwietnia 1824 w Zakopanem, zm. 25 września 1897 tamże) – jeden z najsłynniejszych przewodników tatrzańskich w II połowie XIX wieku.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Przyroda

Gatunki roślin typowe dla skał granitowych. Z rzadkich roślin stwierdzono występowanie saussurei wielkogłowej – gatunku w Polsce występującego tylko w Tatrach i to na nielicznych stanowiskach.

Nazwa

Wcześniej istniały nazwy: Dźwinia Skała, Szwinia Skała, Świnnica. Obecna wersja ustaliła się w pierwszej połowie XX wieku. Geneza nazwy Świnica jest tłumaczona dwojako. Pierwsza wersja zakłada podobieństwo całego masywu (od Skrajnej Turni do Niebieskiej Turni) do świni. Jest to bardziej prawdopodobna wersja, ponieważ podobne nazwy w Tatrach (np. Mała Świnica w stosunku do Sarniej Skały) nadawane przez górali zawsze pochodziły od wyglądu. Ta wersja jest możliwa również z racji tego, że dawne nazwy tego szczytu zawsze mówiły o wyglądzie podobnym do świni: tak polskie – Szwinia Skała, czy obce np. niemieckie Schweinkopf – Świński Łeb.

Zofia Radwańska-Paryska (ur. 3 maja 1901 w Warszawie, zm. 24 października 2001 w Zakopanem) – botaniczka, taterniczka, pisarka. Żona i współtowarzyszka pracy Witolda Henryka Paryskiego.

Niebieska Przełączka Wyżnia – położona na wysokości 2247 m mała przełączka w Świnickiej Grani w polskich Tatrach Wysokich, między Gąsienicową Turnią (2279 m) a Niebieską Turnią (2258 m) – tuż na zachód od tej ostatniej. Północne stoki spod przełączki opadają do Mylnej Kotlinki w najwyższym piętrze Zielonej Doliny Gąsienicowej, zaś południowe do polodowcowego kotła Dolinki pod Kołem (górne piętro Doliny Pięciu Stawów Polskich). Górna część tych stoków, zarówno z południowej, jak i północnej strony, to strome ściany. Stokami południowymi, sporo poniżej przełęczy, prowadzi czerwony szlak turystyczny z Kasprowego Wierchu na Zawrat.

Inni znawcy Tatr sugerują, iż nazwa pochodzi od tego, że góra dość długo opierała się szturmującym ją turystom, czyli zachowywała się po „świńsku”. Jest to mniej prawdopodobna wersja, gdyż pierwszy raz nazwa pojawia się w XVIII wieku, a więc przed narodzinami właściwej turystyki tatrzańskiej.

Zawrat – wąska przełęcz położona w bocznej grani Tatr na wysokości 2159 m n.p.m. oddzielająca Zawratową Turnię od Małego Koziego Wierchu, jeden z dwóch skrajnych punktów szlaku Orlej Perci.

Świnicka Ławka – ogromny, trawiasto-skalisty zachód w północnej ścianie Świnicy i Zawratowej Turni w polskich Tatrach Wysokich. Ściana ta ma wysokość około 350 m, Świnicka Ławka znajduje się mniej więcej w 2/3 jej wysokości. Z jednej strony prowadzi na Świnicką Przełęcz (2051 m), z drugiej na Niebieską Przełączkę Wyżnią (2247 m). Umożliwia taternikom w razie potrzeby w miarę bezpieczne wycofanie się ze wszystkich dróg wspinaczkowych na tej ścianie.

Szlaki turystyczne

Świnica dostępna jest trasą z Kasprowego Wierchu, Hali Gąsienicowej: przez przełęcz Liliowe lub Świnicką Przełęcz albo przez Zawrat z Doliny Pięciu Stawów Polskich lub Doliny Gąsienicowej. – czerwony szlak turystyczny z Czerwonych Wierchów i Kasprowego Wierchu przez Liliowe i Świnicką Przełęcz na szczyt Świnicy, a stąd dalej na Zawrat, gdzie rozpoczyna się Orla Perć.

Czas przejścia z Kasprowego Wierchu na Świnicę: 1:40 h, ↓ 1:20 h

Czas przejścia ze Świnicy na Zawrat: 45 min, ↑ 50 min.

Czasy przejścia podane na podstawie mapy.

Czerwone Wierchy – masyw górski znajdujący się w ciągu głównego grzbietu Tatr Zachodnich. Biegnie nim granica słowacko-polska. Położony jest nad dolinami: Cichą, Tomanową, Tomanową Liptowską, Kondratową, Małej Łąki i Miętusią i Kościeliską.

Słowacja, Republika Słowacka () – państwo śródlądowe w Europie Środkowej. Graniczy z Austrią (127 km), Polską (597 km), Czechami (240 km), Ukrainą (98 km) oraz Węgrami (678 km). Łączna długość granicy lądowej wynosi 1740 km. Do 1993 wchodziła w skład Czechosłowacji. Od maja 2004 kraj należy do Unii Europejskiej, a od 1 stycznia 2009 – do strefy euro. Stolicą państwa jest Bratysława, położona nad Dunajem przy granicy z Austrią i Węgrami.

Przypisy

Witold Henryk Paryski: Tatry Wysokie. Przewodnik taternicki. Część I. Liliowe – Mały Kościelec. Warszawa: Sport i Turystyka, 1951.
Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski: Karpaty. W: Wielka internetowa encyklopedia tatrzańska [on-line]. z-ne.pl. [dostęp 2011-02-15].
Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
Tatry. Zakopane i okolice. Mapa w skali 1:27 000. Warszawa: ExpressMap Polska, 2005. ISBN 83-88112-35-X.

Bibliografia

Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski: Wielka encyklopedia tatrzańska. Poronin: Wyd. Górskie, 2004. ISBN 83-7104-009-1.
Józef Nyka: Tatry polskie. Przewodnik. Wyd. XIII. Latchorzew: Wyd. Trawers, 2003. ISBN 83-915859-1-3.
Monografia Świnicy. [dostęp 2009-08-12].
Orla Perć. Mapa 1:5000. Kraków: Compass, 2005/2006. ISBN 978-83-60240-51.

Świnicka Szczerbina Niżnia – przełęcz na wysokości 2278 m n.p.m. pomiędzy dwoma wierzchołkami Świnicy w Tatrach Wysokich. Przebiega przez nie granica słowacko-polska. Wierzchołki te znajdują się w odległości 85 m od siebie (w prostej linii). Jeden z nich, niższy, znajdujący się na północny zachód od przełęczy to tzw. „wierzchołek taternicki”. Ma wysokość 2291 m i nie prowadzi na niego szlak turystyczny. W kierunku południowo-wschodnim od przełęczy znajduje się drugi, wyższy wierzchołek (2301 m), zwany „turystycznym”, gdyż prowadzi na niego szlak turystyczny. Szlak ten (czerwony z Kasprowego Wierchu do przełęczy Zawrat i dalej Orlą Percią) nie prowadzi jednak przez Świnicką Szczerbinę Niżnią, lecz przez inną przełęcz Świnicką Szczerbinę Wyżnią.

Zwornik, punkt zwornikowy – miejsce zbiegu przynajmniej trzech wypukłych form ukształtowania terenu jak: grzbiet, grań, żebro czy też filar. Najczęściej jest to wierzchołek, choć może to być też przełęcz.

Panorama ze Świnicy