Żegluga - Polski Serwis Naukowy

Masowiec Baltic Prestige

Portal:
Żegluga

Żegluga – jedna z form komunikacji, transport wodny. Oznacza w szczególności przewóz statkami, w celach zarobkowych, pasażerów i ładunków, przez wody morskie lub śródlądowe.

Do przewozu towarów używa się wielu wyspecjalizowanych statków: masowców, drobnicowców, kontenerowców, tankowców, chemikaliowców i in.

Przewozy pasażerskie stanowią znikomy odsetek ogólnego transportu ludzi, a to ze względu na długi czas podróży. Jedynie w niektórych regionach świata, na przykład na obszarach o silnie rozwiniętej linii brzegowej lub w państwach wyspiarskich, ważną rolę odgrywa komunikacja promowa.

Jagna — imię żeńskie, według różnych badaczy stanowiące usamodzielnione zdrobnienie imienia: Agnieszka [1], bądź Jadwiga ( → Jaga → Jagna) albo Agata ( → Jagata → Jagna)[2].
Most – rodzaj przeprawy w postaci budowli inżynierskiej, której konstrukcja pozwala na pokonanie przeszkody wodnej (rzeki, jeziora, zatoki, morskiej cieśniny itp.)

Żegluga według obszaru działania

W zależności od obszaru działalności żeglugę można podzielić na:

żeglugę morską

żeglugę przybrzeżną

żeglugę śródlądową

Żegluga morska

Żegluga morska realizowana jest między portami morskimi za pomocą wyspecjalizowanych statków, np.:

statków pasażerskich do przewozu osób

statków typu RORO do przewozu samochodów ciężarowych i wagonów kolejowych z towarem

kontenerowców do przewozu towarów w kontenerach

gazowców rozmaitego rodzaju do przewozu gazu w różnej postaci

tankowców do przewozu towaru płynnego, głównie produktów przemysłu naftowego

drobnicowców do przewozu towarów liczonych w sztukach

masowców do przewozu towarów sypkich

Ze względu na rejon pływania żeglugę podzielić można na:

Gastronomia (z grec. gaster - "żołądek", nómos - "prawo", "ustawa") - rodzaj działalności gospodarczej polegającej na prowadzeniu otwartych zakładów żywienia zbiorowego (np. restauracji, barów, stołówek itp.). Także sztuka przyrządzania i podawania potraw w oparciu o fachową wiedzę kulinarną. Gastronomia to również wiedza o produktach, ich wartości odżywczej, o racjonalnym przygotowaniu potraw, komponowaniu posiłków, o tradycjach kulinarnych oraz zwyczajach i obyczajach związanych z jedzeniem.
Morze (odgłosy morza ?/i ) – część oceanu, mniej lub bardziej wyraźnie oddzielona od pozostałych jego części brzegami kontynentu, wyspami lub wzniesieniem dna. Ze względu na utrudnioną wymianę wód morza charakteryzują się indywidualnymi cechami. Zbiór tych cech nazywa się ustrojem hydrologicznym.

żeglugę krajową – podróże po morskich wodach wewnętrznych i morzu terytorialnym (patrz niżej żegluga przybrzeżna)

żeglugę przybrzeżną – podróże po Morzu Bałtyckim do 8° długości geograficznej wschodniej (każdy kraj ma swoją definicję i obszar tej żeglugi)

żeglugę międzynarodową – podróże po obszarach morskich innych niż wymienione powyżej, zwana też żeglugą wielką

Żegluga przybrzeżna

Polski katamaran żeglugi przybrzeżnej Agat w główkach portu Gdyńskiego

Żeglugę przybrzeżną uprawiają statki o małej zdolności żeglugowej wynikającej z ich konstrukcji (np. małe wymiary, niewielkie zanurzenie). Jednostki wchodzące w skład tej floty nazywane są białą flotą, a zaliczają się do niej nieduże statki pasażerskie zarówno o charakterze komunikacyjnym, jak i wycieczkowo-rekreacyjnym. Mała zdolność żeglugowa tych statków rekompensowana jest różnorodnością floty: w jej składzie można znaleźć tramwaje wodne, wodoloty, małe wycieczkowce (w tym bocznokołowce), repliki statków dawnych czy też stylizowane na sławne statki przeróbki kutrów rybackich. Ten rodzaj żeglugi uprawiają często holowniki morskie. Nie wynika to z ich niskiej dzielności morskiej, ale raczej z polityki armatorów i rejonu ich działania. Statek uprawiający żeglugę przybrzeżną ma do spełnienia niższe wymagania odnośnie wyposażenia i minimalnej bezpiecznej obsady niż statek uprawiający żeglugę międzynarodową.

Śródlądowe drogi wodne to akweny, na których z uwagi na warunki hydrologiczne oraz istniejące urządzenia wodne możliwy jest przewóz osób i towarów statkami żeglugi śródlądowej. To akweny o specjalnym statusie. Istotnie, status ten posiadają wyłącznie akweny wymienione z nazwy w przepisach.
Armator żeglugi śródlądowej według ustawy o żegludze śródlądowej armatorem jest właściciel statku lub osoba, która uzyskała od właściciela tytuł prawny do władania statkiem we własnym imieniu. Definicja ta nazywa armatorem nie tylko właściciela statku, ale także te osoby, które mają prawo do władania statkiem płynące z innych praw, np. umów dzierżawy, użyczenia. Armator w związku ze swoją znaczącą rolą w działalności posiada szereg obowiązków. Należą do nich obowiązek złożenia wniosku o wpis statku do rejestru administracyjnego polskich statków żeglugi śródlądowej, którego powinien dokonać niezwłocznie, po wybudowaniu lub nabyciu statku w kraju, albo po przybyciu statku do kraju, w razie nabycia go za granicą. Do jego obowiązków należy także zgłaszanie każdej zmiany danych służących do rejestracji, a także składanie wniosku o wykreślenie jednostki z rejestru. Kolejnym obowiązkiem armatora jest wnioskowanie do polskiej instytucji klasyfikacyjnej o wydanie dla jego statku świadectwa pomiarowego. Armator w związku z tym jest zobowiązany m. in. do przedłożenia niezbędnej dokumentacji statku; wnioskuje on także do dyrektora urzędu żeglugi śródlądowej o wydanie lub dokonania zmian w świadectwie zdolności żeglugowej. Armator odpowiada za szkody wynikłe z winy załogi statku żeglugi śródlądowej lub pilota żeglugi śródlądowej w stosunku do osób trzecich. Może on także uczestniczyć w prowadzonym przez dyrektora urzędu żeglugi śródlądowej postępowaniu w sprawie wypadku żeglugowego. Z powyższego wynika, że pojęcie armator wiąże się z pojęciem przewoźnik żeglugi śródlądowej, jednak pomimo pewnych podobieństw istnieją między nimi zasadnicze różnice.

Definicje żeglugi przybrzeżnej różnią się w zależności od kraju. W Polsce obowiązuje definicja podana przez Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 4 lutego 2005 w sprawie wyszkolenia i kwalifikacji zawodowych marynarzy: Żegluga przybrzeżna - podróże po obszarach Morza Bałtyckiego i akwenach przyległych do 8° długości geograficznej wschodniej.

Porta, duże "drzwi" w kadłubie statku, znajdujące się przeważnie na wysokości nabrzeża, służące do załadunku towarów i pasażerów (embarkacja) lub bunkru. W zależności od położenia w kadłubie statku nazywane są: furtą dziobową, rufową lub burtową.
Mielizna – piaszczyste lub żwirowe płytkie miejsce w rzece lub obszarach szelfowych morza. Przyczyną jej powstania jest osadzanie materiału przenoszonego przez wodę przy miejscowym zmniejszeniu szybkości jej płynięcia. W morzach występuje w miejscach dochodzenia wzniesienia szelfu blisko powierzchni morza.

Głównymi ośrodkami żeglugi przybrzeżnej w Polsce są Gdańsk i Szczecin, a firmami z największymi tradycjami w tej dziedzinie Żegluga Gdańska i Żegluga Szczecińska.

Żegluga śródlądowa

Współczesny polski bocznokołowy statek wycieczkowy – "Jagienka" podczas rejsu wycieczkowego po Warcie w Poznaniu w okolicy mostu św. Rocha.

Pojęcie żegluga śródlądowa podlega ewolucji i nigdy nie było ustawowo definiowane. Na podstawie ustawy Prawa wodne żeglugę śródlądową można określić jako tak zwaną powszechną lub szczególną formę korzystania z wód, polegającą na transport czyli przewóz osób i rzeczy, połów ryb, utrzymanie szlaku żeglownego, eksploatacja kruszywa, sport, rekreacja i turystyka na wodzie, nadzór na wodzie, ratownictwo na wodzie, szkolenia na wodzie, gastronomia na wodzie, hotelarstwo na wodzie, mieszkania na wodzie, biura na wodzie, warsztaty na wodzie, zakłady kąpielowe przy pomocy urządzenia pływającego z napędem lub bez napędu nazywanego statek śródlądowy także promu, wodolotu lub poduszkowca, na wodach, które nazywają się śródlądowe drogi wodne, w tym np. akweny uregulowane, lub inne wody śródlądowe. Z prowadzeniem żeglugi po drogach wodnych wiążą się pojęcia port rzeczny, szlak żeglowny, głębokość tranzytowa. Gdy działalność prowadzona jest poza drogami wodnymi, aby podlegała szczególnej regulacji, którą jest ustawa o żegludze śródlądowej, powinna dotyczyć wyłącznie: przewozów międzybrzegowych, zarobkowego przewozu osób, ładunków, zarobkowego połowu ryb, wykonywania robót technicznych lub eksploatacji złóż kruszywa. Część żeglugi śródlądowej, którą nazywamy transportem wodnym, jest rodzajem transportu, któremu państwo poświęciło szczególną uwagę. Zalety żeglugi śródlądowej] spowodowały, że ten rodzaj transportu powinien być promowany na podstawie ustawa o Funduszu Żeglugi Śródlądowej i Funduszu Rezerwowym. Transport rzeczny prowadzony jest przez podmioty żeglugi śródlądowej, którymi są: armator, przewoźnik żeglugi śródlądowej, pilot statku śródlądowego, załoga statku, stocznia. Żegluga śródlądowa w Europie odgrywa istotną rolę w łańcuchu transportowym.

Zalew Szczeciński (niem. Stettiner Haff, Oderhaff, Pommersches Haff) – zalew, laguna przybrzeżna, zatoka Morza Bałtyckiego w jego południowej części. Akwen obejmuje powierzchnię od 666,5 do 687 km², na terytorium Polski i Niemiec. Uchodzi od niego rzeka Odra, dzięki czemu akwen jest częścią jej rozbudowanego systemu ujściowego.
Przemiał to formacja denna na swobodnie płynącej rzece, mająca postać wędrującej ławicy. Przemiały zwykło się dzielić na korzystne i niekorzystne: długi (mielizna) oraz krótki (próg). Przemiały tworzą się zazwyczaj w poszerzeniu nurtu rzeki w przejściach pomiędzy głębiami znajdującymi się w zatokach o stromych urwanych brzegach. Występują w rzekach uregulowanych i nie uregulowanych. Istnieje wiele sposobów pokonywania przemiałów w żegludze śródlądowej, a do najpopularniejszych należą: zendrowanie, przeciąganie na kotwicy, lichtowanie oraz kantowanie.

Bydgoski Tramwaj Wodny przycumowany przy Przystanku TESCO

Żegluga śródlądowa odbywa się po zbiornikach śródlądowych i ciekach. Żegluga śródlądowa odbywa się ogólnie w warunkach znacznie bardziej komfortowych niż żegluga morska, co stawia środkom transportu wodnego śródlądowego znacznie mniejsze wymagania, przez co umożliwia również bardziej uniwersalne ich wykorzystanie. Jedynym poważnym mankamentem jest możliwość uprawiania tej żeglugi na mniejszą skalę, jeśli chodzi o liczbę jednorazowo transportowanych osób lub ilość ładunku. Specyfiką tej żeglugi jest również występowanie różnorodnych przeszkód – mielizny, przemiały, mosty, śluzy itp.

Napęd kołowy statku (napęd łopatkowy) polega na zastosowaniu w charakterze pędnika obracających się kół łopatkowych, częściowo zanurzonych w wodzie.
Kanał Piastowski (do 1945 niem. Kaiserfahrt) – część toru wodnego Szczecin-Świnoujście leżący w południowej części Świnoujścia między Świną a Zalewem Szczecińskim; kanał o długości 8 km i głębokości 10 m.

Żegluga ta charakteryzuje się stosowaniem statków wodnych o mniejszej autonomiczności, używaniem jednostek pływających o mniejszych parametrach niż na morzu (długość, głębokość, wyporność, moc, ładowność itp.), możliwością wykorzystywania zestawów jednostek pływających – zarówno pchanych, jak i ciągniętych.

Statek wodny – dość szerokie i nie do końca sprecyzowane pojęcie, zawężające określenie jednostki pływającej do takich jednostek, które mogą poruszać się samodzielnie, lub też, w myśl innych definicji, są wykorzystywane ogólnie jako środek transportu (z własnym napędem lub bez). Przykładowo w rozumieniu międzynarodowego prawa drogi morskiej statek oznacza wszelkiego rodzaju urządzenie pływające, nie wyłączając urządzeń bezwypornościowych i wodnosamolotów, używane lub nadające się do użytku jako środek transportu wodnego.
Pilot statku śródlądowego - osoba posiadająca odpowiednie kwalifikacje, zajmująca się świadczeniem usług mających na celu ułatwienie ruchu żeglugowego. Usługi te polegają na udzielaniu kierownikowi statku przebywającego na śródlądowych drogach wodnych informacji lub porad potrzebnych do prowadzenia statku. Organizowaniem usług pilotażu mogą zajmować się: osoba fizyczna, prawna i inna jednostka organizacyjna nie mająca osobowości prawnej, jednak czynności pilotażu muszą być dokonywane wyłącznie przez pilota. Pilotem może zostać osoba posiadająca patent żeglarski uprawniający do kierowania wszystkimi statkami i spełniająca ustawowe warunki. Potwierdzeniem posiadania kwalifikacji pilota jest uprawnienie pilotowe. Pilot ponosi odpowiedzialność wobec armatora za szkody spowodowane swoim działaniem. W razie rażącego naruszenia przez pilota przepisów żeglugowych dyrektor urzędu żeglugi śródlądowej może mu nałożyć karę. Obowiązek korzystania z pilota mają: polski i obcy statek morski lub śródlądowy, którego kierownik nie posiada uprawnienia do kierowania statkiem na danej drodze wodnej, pewne kategorie statków i uprawnienia kierownika statku zwalniają go od obowiązku korzystania z pilota. Nadzór nad wykonywaniem pilotażu sprawują dyrektorzy urzędów żeglugi śródlądowej na Odrzańskiej Drodze Wodnej według swojej właściwości miejscowej; prowadzą oni tu także listę pilotów świadczących usługi w zakresie pilotażu.

Znacznie łatwiej jest zejść na ląd lub wyładować zawartość jednostki, gdyż praktycznie żegluga ta odbywa się bezpośrednio w sąsiedztwie brzegu (cieki) lub w relatywnie niewielkiej odległości (zbiorniki wodne). Wszelkie krytyczne sytuacje – zarówno ze względu na bezpieczeństwo osób i ładunków, jak i niesprawność samego sprzętu pływającego, są mniej groźne z względu na zazwyczaj bliską obecność pełnej infrastruktury cywilizacyjnej (szpitale, warsztaty, środki łączności, transport lądowy, dostępność wszelkich służb), a zagrożenie krytycznymi warunkami pogodowymi jest mniejsze, gdyż nie występują one na tak dużą skalę jak na morzu. Dlatego też do obsługi śródlądowych środków transportu wodnego są wymagane niższe kwalifikacje od osób ich obsługujących, co nie zmienia faktu, że wymagane są specjalistyczne kwalifikacje ze względu na charakter cieków i akwenów.

Kontenerowiec – statek specjalnie wyposażony w prowadnice i przeznaczony do przewozu kontenerów, przy założeniu ich pionowego załadunku i wyładunku.
Zalew Wiślany (ros. Zalew Kaliningradzki) – zalew słonawowodny, zatoka Morza Bałtyckiego o powierzchni 838 km² (w tym w granicach Polski 328 km²), odcięta od Zatoki Gdańskiej przez Mierzeję Wiślaną.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)