Żmigród - ujednoznacznienie - Polski Serwis Naukowy

Nazwa tego hasła odnosi się do więcej niż jednego pojęcia.

Nazwa Żmigród – odnosi się do wczesnośredniowiecznych, słowiańskich grodzisk i współczesnych miejscowości powstałych na/lub w pobliżu takich grodzisk. Pierwotnie żmij (zmej) i smok w słowiańskich wierzeniach prawdopodobnie stanowiły zbliżone wyglądem, lecz różne od siebie stworzenia fantastyczne. We współczesnym języku polskim słowo żmij wyszło z użycia (pozostała pokrewna mu etymologicznie żmija), a jego desygnatem jest wyraz smok. Wg. polskiego mediewisty Tadeusza Lalika (1928-2000) obiekty tego typu, mogły być miejscami kultowymi (jak równie często występujące Łyse Góry). Część badaczy łączy ze Żmigrodami Żmijowe Wały na Rusi - wznoszone zapewne przeciw koczownikom. Koczownicy wzbudzali trwogę i nie darmo Ammianus Marcellinus nazywał ich bipedes bestiae - dwunożnymi bestiami, co by tłumaczyło dlaczego dla mitycznych gigantów w języku niemieckim przyjęła się nazwa Hüne od Hunów (bądź Awarów, gdyż tych źródła germańskie nazywały Hunami: Hunorum w Annales Mettenses priores, Chunni u Grzegorza z Tours, Avari qui primum Chunni u Pawła Diakona, Avari coinomento Chunni u Fredegara, czy Avares autem, ut quidam putant, reliquiae erant Hunnorum u Widukinda) zaś w polskim olbrzym, mazowiecka forma stp. obrzym, czy czeskim obří/obr ts. (obrovský = ogromny) od Obrzynów, Obrów, czyli Awarów. Zarówno z jedną jak i drugą teorią mogą wiązać się reminiscencje przetrwałe w folklorze np. legenda o smoku wawelskim.

Widukind z Korbei (łac. Widukindus Corbeius, niem. Widukind von Corvey) ur. ok. 925 – zm. po roku 973 (dokładna data nieznana) – kronikarz saski, mnich z klasztoru benedyktyńskiego w Nowej Korbei (obecnie Corvey koło Höxter nad Wezerą), który przyjął imię na cześć bohaterskiego przywódcy Sasów.

Nowy Żmigród (do 1968 Żmigród Nowy) – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie jasielskim, w gminie Nowy Żmigród. Liczy ok. 1,4 tysiąca mieszkańców. Dawniej posiadał prawa miejskie nadane w 1625 roku.

Żmigród (niem. Trachenberg - smocza góra) – miasto w woj. dolnośląskim, w powiecie trzebnickim

Żmigródek – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie trzebnickim

Stary Żmigród (do 1968 r. Żmigród Stary) – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie jasielskim

Nowy Żmigród (do 1968 r. Żmigród Nowy) – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie jasielskim - w 1326 r. wymieniana jest parafia in antiqua Smigrod

Nieistniejące Żmigrody:

Język staropolski – określenie dotyczące historii języka polskiego w dobie staropolskiej, która trwała od IX do XVI wieku. W początkach doby staropolskiej pojawiły się pierwsze różnice między poszczególnymi językami zachodniosłowiańskimi, zwłaszcza między grupami: czesko–słowacką a lechicką (język polski, język kaszubski, język pomorski, język połabski).

Wczesne średniowiecze – okres średniowiecza, trwający od końca V do połowy (lub końca) XI wieku. Powszechnie za początek okresu uważa się detronizację Romulusa Augustulusa w 476, ostatniego cesarza cesarstwa zachodniorzymskiego. Mniej zwolenników mają: klęska cesarza Walensa pod Adrianopolem w 378 roku lub początek rządów Teodozjusza Wielkiego na Zachodzie (394). Za koniec dość powszechnie obiera się rok 1000, ta data, nie związana z żadnym konkretnym wydarzeniem, symbolizuje proces przemian zapoczątkowany w czasach karolińskich (rozwój feudalizmu, odrodzenie Kościoła), a rozpoczynających nową epokę pełnego średniowiecza.

Żmigród opatowski - Opatów, miasto w woj. świętokrzyskim, w powiecie opatowskim, wg Jana Długosza nosiło wcześniej nazwę Żmigród. Długosz wymienia grodzisko Monte Zmigrod - góra Żmigród, a nieco dalej vetus castrum Zmigrod - dawny zamek Żmigród (północna część starego Opatowa mająca kształt lessowego cypla o powierzchni ok. 1 ha, nazywana również zamczyskiem)

Żmigród lubelski - dawna góra Żmigród, na której obecnie mieści się Kościół i klasztor pomisjonarski w Lublinie, śladem po jej obecności pozostała nazwa ulicy Żmigród

Żmigród sandomierski - w Sandomierzu nazwa Żmigród odnosi się do wyniosłości na Przedmieściu Zawichojskim, usytuowanym w północno-wschodniej części miasta

Bibliografia

Andrzej Buko, Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej, Warszawa 2006, s. 123-128

Jerzy Strzelczyk, Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian, Poznań 2008, s.242-243

Żmigród, hasło w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XIV, Warszawa 1890, s. 791-793

Przypisy

Streszczenie referatu prof. dr hab. Czesława Deptuły Wokół Żmigrodu opatowskiego na stronie Muzeum Geodezji i Kartografii w Opatowie
Lech A. Tyszkiewicz, Hunowie w Europie. Ich wpływ na Cesarstwo Wschodnie i Zachodnie oraz na ludy barbarzyńskie, Wrocław 2004, s. 57-79.
Lech A. Tyszkiewicz, Słowianie i Awarowie. Organizacja plemienna Słowian, Wrocław 2009, s. 35-55
Andrzej Bańkowski, Etymologiczny słownik języka polskiego, t. II: K-P, Warszawa 2000, ISBN 83-01-13019-9 , s. 407
Kamil Nadsolski, Ulica Żmigród: miejsce walki konspiracyjnej, "Kurier Lubelski", 2009-11-21