Żubr A80 - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy marki samochodu. Zapoznaj się również z: inne znaczenia słowa "Żubr".

Żubr A80 - to polski samochód ciężarowy produkowany w Jelczańskich Zakładach Samochodowych w Jelczu-Laskowicach w latach 1960-1967.

Historia modelu

W 1952 w Biurze Konstrukcyjnym Przemysłu Motoryzacyjnego w Warszawie rozpoczęto wstępne prace nad pierwszym polskim samochodem ciężarowym dużej ładowności. Podstawowe wytyczne do konstrukcji brzmiały następująco: ładowność 8000 kg, silnik wysokoprężny o mocy 110 kW, możliwość budowy pojazdów pochodnych oraz stosowanie dostępnych krajowych materiałów i technologii. Prototypowy silnik, który oznaczono symbolem S-56, opracowany został w 1954 roku.

Skrzynia biegów – mechanizm umożliwiający zmianę przełożenia, a przez to służący do efektywnego przekazywania mocy wytwarzanej przez silnik do napędu maszyny roboczej lub pojazdu. Przełożeniem nazywa się stosunek prędkości obrotowej na wale wejściowym, do prędkości obrotowej na wale wyjściowym. Zmiana przełożenia jest wprost proporcjonalna do zmiany przekazywanego momentu obrotowego. Skrzynia biegów łączona jest z silnikiem za pomocą sprzęgła. Biegiem w skrzyni biegów nazywa się realizowanie konkretnego przełożenia.

Tczew (kaszb. Dërszewò, koc. Derszewo, niem. Dirschau, łac. Trsovia) – miasto i gmina w województwie pomorskim, siedziba powiatu tczewskiego. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa gdańskiego.

Prototyp samochodu ciężarowego, który oznaczono symbolem A80, wykonany został w BKPMot w 1955 roku. Miał on silnik ZS typu S-56 pochylony w prawo o 30° od pionu i ustawiony wzdłużnie nad osią przednią. Objętość skokowa tej 6-cylindrowej jednostki wynosiła 9935 cm. Przy stopniu sprężania 19 silnik osiągał moc 103 kW (140 KM) przy 2200 obr/min. Maksymalny moment obrotowy wynosił 490 Nm przy 1400 obr/min. Kuty wał korbowy z przykręcanymi przeciwciężarami podparty był na siedmiu łożyskach ślizgowych. Zastosowano wtrysk bezpośredni do toroidalnych komór spalania mieszczących się w denkach tłoków silnika. W układzie zasilania użyto tłoczkowej pompy wtryskowej typu Bosch oraz wtryskiwaczy z rozpylaczami czopikowymi. Silnik miał górnozaworowy, popychaczowy (OHV) układ rozrządu, smarowanie obiegowe pod ciśnieniem oraz chłodzenie cieczą - w głowicy obieg był wymuszony, w kadłubie obieg był samoczynny (termosyfonowym). Masa suchego silnika wynosiła 950 kg. W instalacji elektrycznej pojazdu zastosowano prądnicę prądu stałego o mocy 300 W. Rozrusznik o mocy 3,0 kW włączany był elektromagnetycznie.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Żeliwo – stop odlewniczy żelaza z węglem, krzemem, manganem, fosforem, siarką i innymi składnikami, zawierający od 2 do 3,6% węgla w postaci cementytu lub grafitu. Występowanie konkretnej fazy węgla zależy od szybkości chłodzenia. Chłodzenie powolne sprzyja wydzielaniu się grafitu. Także i dodatki stopowe odgrywają tu pewną rolę. Krzem powoduje skłonność do wydzielania się grafitu, a mangan przeciwnie, stabilizuje cementyt. Żeliwo otrzymuje się przez przetapianie surówki z dodatkami złomu stalowego lub żeliwnego w piecach zwanych żeliwiakami. Tak powstały materiał stosuje się do wykonywania odlewów. Żeliwo charakteryzuje się niewielkim - 1,0 do 2,0% skurczem odlewniczym, łatwością wypełniania form, a po zastygnięciu obrabialnością. Wyroby odlewnicze po zastygnięciu, by usunąć ewentualne ostre krawędzie i pozostałości formy odlewniczej, poddaje się szlifowaniu. Odlew poddaje się także procesowi sezonowania, którego celem jest zmniejszenie wewnętrznych naprężeń, które mogą doprowadzić do odkształceń lub uszkodzeń wyrobu. Żeliwo dzięki wysokiej zawartości węgla posiada wysoką odporność na korozję.

Układ napędowy tego samochodu rozwiązano klasycznie. Cierne sprzęgło jednotarczowe sterowane było mechanicznie. Skrzynia biegów o pięciu biegach była oddzielona od silnika i podwieszona do ramy pojazdu. Biegi II, III, IV i V miały synchronizację, przy czym bieg czwarty wykonano jako bezpośredni. Przedni i tylny odcinek wału napędowego wyposażony zastał w dwa przeguby krzyżakowe z łożyskowaniem igiełkowym. W tylnym moście napędowym pojazdu zastosowano podwójną zespoloną przekładnię główną. Pierwszy stopień tworzyła przekładnia stożkowa o przełożeniu 2,57, drugi stopień przekładnia walcowa. Całkowite przełożenie przekładni głównej wynosiło 8,05. Przygotowano także przekładnie główne o innych wartościach przełożeń (7, 10 i 9, 15).

Czechosłowacja (czes. Československo, słow. Česko-Slovensko lub Československo) – państwo w Europie Środkowej istniejące w latach 1918-1992. 1 stycznia 1993 w miejscu Czechosłowacji powstały dwa nowe państwa – Czechy i Słowacja. Kraj graniczył z Niemcami (1945-90: NRD i RFN), Polską, ZSRR (1991: Ukrainą), Rumunią (do 1939), Węgrami i Austrią. Stolicą Czechosłowacji była Praga.

Sprzęgło to urządzenie stosowane w budowie maszyn do łączenia wałów w celu przekazywania momentu obrotowego. Inaczej jest to zespół części służących do połączenia dwóch niezależnie obrotowo osadzonych wałów, czynnego – napędowego i biernego – napędzanego, w celu przeniesienia momentu obrotowego.

Podłużnicowa rama samochodu A80 była spawana. Sztywna oś przednia oraz tylny most zawieszone zostały na wzdłużnych półeliptycznych resorach piórowych. Zastosowano szprychowe, dzielone koła jezdne (typu Trilex) odlewane z żeliwa oraz ogumienie dętkowe o wymiarach 12.00-22". W układzie kierowniczym użyto przekładni śrubowo-kulkowej o przełożeniu 30. Jednoobwodowy układ hamulcowy uruchamiany był pneumatycznie i miał możliwość podłączenia instalacji hamulcowej przyczepy. Taśmowy hamulec pomocniczy (ręczny) był sterowany mechanicznie i działał na wał napędowy. Ponadto samochód wyposażony został w hamulec silnikowy. Wagonowa kabina kierowcy miała płaską oraz dzieloną szybę przednią. W tylnej części kabiny zamontowano dwie składane leżanki mogące także służyć jako dodatkowe siedzenia dla dwóch osób. Skrzynia ładunkowa mająca konstrukcję drewnianą, przystosowana była do montażu pałąków i opończy. Powierzchnia ładowania wynosiła 11,2 m2. Przy rozstawie osi równym 4100 mm długość pojazdu określono na 7346 mm.

Leyland Motors Limited – brytyjska wytwórnia samochodów założona w 1920 roku. Po trzech latach produkcji ośmiocylindrowych samochodów osobowych skoncentrowała się na wytwarzaniu ciężarówek i autobusów, które produkuje do dziś. W latach 60. przejęła fabryki samochodów osobowych Standard-Triumph i Rover, a po połączeniu z Jaguarem i grupą BMC (Austin, Morris, Riley, Wolseley) utworzono koncern British Leyland Motor Corporation, sprywatyzowany w 1975 roku. Po reprywatyzacji produkcję samochodów osobowych uniezależniono od Leylanda w ramach Rover Group.

Samochód – pojazd mechaniczny z własnym napędem (silnik) i źródłem energii, którym jest paliwo (gaz, ropa, benzyna, wodór), jak również bateria. Dwu lub trzyśladowy, na trzech (np. cyklonetka), lub więcej kołach (najczęściej czterech), przeznaczony do przewozu osób, ładunków itp.

Masa własna pojazdu wynosiła 7250 kg. Samochód A80 przystosowany był do ciągnięcia przyczepy o dopuszczalnej masie całkowitej 14 000 kg. Prędkość maksymalna wynosiła 72 km/h, a średnie zużycie paliwa ok. 25 dm /100 km.

Samochód prototypowy miał masę własną większą od założonej, natomiast silnik nie osiągał zakładanych parametrów. Na skutek trudności związanych z lokalizacją przyszłej produkcji, tempo prac konstrukcyjnych i badawczych uległo znacznemu obniżeniu. Dopiero w 1957 roku, gdy powstały możliwości ulokowania produkcji zespołów tego pojazdu w różnych zakładach, przystąpiono do dalszych intensywnych prac nad rozwojem tej konstrukcji. Prace te polegały głównie ma zwiększeniu parametrów silnika, zmniejszeniu masy oraz budowie pojazdów pochodnych. W tym okresie Biuro Konstrukcyjne Przemysłu Motoryzacyjnego opracowało konstrukcję i wykonało prototypy kilku pojazdów opartych na podstawowych zespołach samochodu ciężarowego typ A80. Pierwszym z nich był autobus turystyczny A-81 z 52 miejscami siedzącymi. Następnie opracowano konstrukcję samochodów samowyładowczych typu A-01 i A-02 o ładowności 7500 kg. Nieco później powstał ciągnik siodłowy oznaczony symbolem C-90. Decyzją władz zwierzchnich, produkcję samochodów ciężarowych dużej ładowności zlokalizowano w Jelczańskich Zakładach Samochodowych przy uwzględnieniu szerokiej kooperacji. Silniki wytwarzane były w Zakładach Mechanicznych im. M. Nowotki w Warszawie, skrzynie przekładniowe w Zakładach Motoryzacyjnych w Tczewie, tylne mosty w Zakładach Mechanicznych w Łabędach, osie przednie w Hucie Stalowa Wola, a Fabryka Samochodów Ciężarowych w Starachowicach dostarczała układy kierownicze i hamulcowe.

Starachowice (w latach 1939-49 Starachowice-Wierzbnik) – miasto w województwie świętokrzyskim, w powiecie starachowickim. Położone na pograniczu Gór Świętokrzyskich i Przedgórza Iłżeckiego. Leży w dolinie rzeki Kamiennej i jest otoczone rozległymi lasami – pozostałością Puszczy Świętokrzyskiej.

Ciśnienie to wielkość skalarna określona jako wartość siły działającej prostopadle do powierzchni podzielona przez powierzchnię na jaką ona działa, co przedstawia zależność:

Serię próbną samochodów, którym nadano nazwę Żubr wykonano na przełomie 1959 i 1960 roku, po czym rozpoczęto ich produkcję. Seryjny samochód Żubr A80 miał zmienioną nieco charakterystykę silnika. Jego moc maksymalna nadal wynosiła 103 kW (140 KM) przy 2200 obr/min, a maksymalny moment obrotowy wzrósł do 500 Nm przy 1450 obr/min. Konstruktorom udało się obniżyć masę pojazdu o 500 kg w stosunku do prototypu. Prace nad rozwojem konstrukcyjnym samochodu prowadzane były nadal. Jako podstawowe kierunki działania przyjęto: poprawę dynamiki pojazdu i jego niezawodności, zwiększenie komfortu jazdy oraz wprowadzanie zmian technologicznych umożliwiających obniżenie kosztów produkcji i podniesienie jakości. Wynikiem tych prac było wprowadzenie do produkcji w 1962 roku zmodernizowanego samochodu Żubr A80. Pojazd ten wyposażony został w usprawniony silnik oznaczony symbolem S-560. Przy zachowaniu dotychczasowej średnicy cylindra 125 mm, zwiększono skok tłoka ze 135 do 150 mm. Objętość skokowa silnika wzrosła do 10050 cm. Ulepszono także kształt toroidalnej komory spalania. Zastosowano wymuszone chłodzenie całego silnika. Uzyskano w ten sposób istotne podwyższenie osiągów silnika. Moc maksymalna tej jednostki wynosiła 132,3 kW (180 KM) przy 2000 obr/min natomiast maksymalny moment obrotowy wzrósł do 710 Nm. Dalsze obniżenie masy własnej Żubra uzyskano przez zmniejszenie średnicy kół jezdnych oraz zmianę piast bębnów i szczęk hamulcowych. Wprowadzono niedzielone koła tarczowe oraz ogumienie dętkowe o wymiarach 11.00-20". Zmniejszono także średnicę bębnów hamulcowych. W tylnym moście przełożenie przekładni głównej uległo zmniejszeniu do 7,1. Nowa, uproszczona technologicznie kabina, nadawała zmodernizowanemu Żubrowi korzystniejszy wygląd. Dzięki wprowadzonym zmianom udało się obniżyć masę własną pojazdu do 6200 kg. Parametry eksploatacyjne uległy pewnej poprawie. Wzrosła dynamika pojazdu przy nieznacznym zmniejszeniu zużycia paliwa. Średnie zużycie paliwa kształtowało się na poziomie 23 dm/100 km, a podczas jazdy z przyczepą wzrastało do 30 dm/100 km. Wraz z tą modernizacją rozpoczęto seryjną produkcję ciągnika siodłowego o oznaczeniu A80C.

OHV (Over Head Valve) (ang.: dosł: zawór w głowicy) - jest to powszechnie w świecie używane oznaczenie rodzaju rozrządu silników tłokowych, w których wałek rozrządu umieszczony w bloku silnika, steruje zaworami znajdującymi się w głowicy poprzez popychacze. Jest to rozrząd górnozaworowy (tzw. "zawory wiszące"). Obecnie układ ten wyparty został przez rozrząd OHC. Używany jest sporadycznie w wozach produkowanych w Północnej Ameryce.

Moment siły (moment obrotowy) siły F względem punktu O jest to iloczyn wektorowy promienia wodzącego r, o początku w punkcie O i końcu w punkcie przyłożenia siły, oraz siły F:

W 1963 roku w Jelczańskich Zakładach Samochodowych opracowano prototyp ulepszonej kabiny kierowcy, wyposażonej m.in. w gięte szyby przednie o dużej powierzchni i cztery reflektory (po raz pierwszy w polskim pojeździe). Kabina ta znacznie podnosiła komfort obsługi, lecz powyższe propozycje nie zostały wdrożone, a produkowane wówczas Żubry nie należały do pojazdów nowoczesnych.

Wał korbowy (lub wał wykorbiony) – rodzaj wału, posiadającego czopy przesunięte względem swojej osi. Służy zwykle do zamiany ruchu obrotowego na posuwisto-zwrotny, będąc elementem mechanizmu korbowego.

Język polski (polszczyzna) należy wraz z językiem czeskim, słowackim, pomorskim (kaszubskim), dolnołużyckim, górnołużyckim oraz wymarłym połabskim do grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich.

W 1963 w Jelczańskich Zakładach Samochodowych zmontowano 702 sztuki zmodernizowanych samochodów Żubr A80, wyposażonych w silniki S-560. Do najbardziej awaryjnych zespołów tego pojazdu należał silnik, w którym często ulegały uszkodzeniom łożyska wału korbowego i korbowody. Również tylny most napędowy produkowany w Zakładach Mechanicznych w Łabędach, mimo dokonania pewnych poprawek, był słabym punktem tego pojazdu. Opracowano dalszą modernizację tego zespołu, ale nie została ona wdrożona do produkcji. Ostatecznie zdecydowano się na import węgierskich mostów napędowych produkowanych w zakładach Raba. Polsko-czechosłowacka współpraca w zakresie konstrukcji ciężkich samochodów ciężarowych, trwająca od 1962, została przerwana w 1965 i polski przemysł motoryzacyjny stanął przed problemem samodzielnego opracowania nowego samochodu dużej ładowności. W pionie Głównego Konstruktora Jelczańskich Zakładów Samochodowych opracowano daleko idącą modernizację całego pojazdu bez zmiany jego ogólnego układu konstrukcyjnego. Głównymi kierunkami były: zwiększenie trwałości i niezawodności, polepszenie wskaźników eksploatacyjnych oraz poprawienie warunków pracy kierowcy. Zmiany te doprowadziły do skonstruowania samochodu Jelcz 315.

Fabryka Samochodów Ciężarowych "Star" – zakłady motoryzacyjne specjalizujące się w produkcji lekkich i średnich samochodów ciężarowych, istniejące do początku lat 90. XX wieku.

Warszawa (miasto stołeczne Warszawa) (wymowa ?/i) – stolica i największe miasto Polski, położone w środkowo-wschodniej części kraju, na Mazowszu nad Wisłą.

Zasadniczym problemem samochodu były awarie silnika S-560. W wyniku niespotykanego w innych konstrukcjach systemu mocowania przeciwwag do wyrównoważenia dochodziło do urywania się mas wyważających z rozbiciem korpusu silnika. Później zdemontowywano (!) przeciwciężary, ale brak wyrównoważenia powodował nadmierne zużycie czopów głównych wału korbowego w wyniku czego występowało nadmierne zużycie panewek i powstawanie nadmiernych luzów. Do tego dochodziły drgania całego silnika przenoszące się na nadwozie. Silnik miał też spory kąt wyprzedzenia wtrysku, przez co były trudności z jego uruchamianiem - szczególnie zimą. Bezcelowe pochylenie silnika na bok znacznie ograniczało ilość miejsca w kabinie kierowcy. Dodatkowo utrudniało to prowadzenie prac naprawczo-konserwacyjnych. Problemy z dopracowaniem silnika były też przyczyną zainteresowania się licencją na silnik podobnej klasy, nadający się w perspektywie do doładowania - wybór padł na firmę Leyland (silnik SW-680 o mocy 200 KM).

Rozrusznik – urządzenie do uruchamiania silnika spalinowego. Najczęściej stosowanymi są rozruszniki elektryczne, choć spotyka się też pneumatyczne, jak i małe silniki spalinowe.

Jelcz-Laskowice (niem. Jeltsch-Laskowitz) – miasto w woj. dolnośląskim, w powiecie oławskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Jelcz-Laskowice. Leży na prawym brzegu Odry w odległości 29 km od Wrocławia i 71 km od Opola.

Linki zewnętrzne

Żubr A80 w serwisie "Ocalić od zapomnienia" (pol.)