Żwacz - przeżuwacze - Polski Serwis Naukowy

Budowa żołądka przeżuwaczy:
a – przełyk, b – żwacz, c – czepiec, d – księgi, e – trawieniec, f – jelito

Żwacz (rumen) – pierwszy i największy z trzech przedżołądków u przeżuwaczy. Ułożony wzdłuż lewej połowy jamy brzusznej, sąsiaduje z przełykiem. U owiec i kóz osiąga od 13-23 litrów pojemności, u bydła domowego 100-180 litrów. Znajdują się w nim bakterie symbiotyczne, które trawią zawartą w pokarmie celulozę na własne potrzeby, następnie zwierzę odłyka tak strawiony pokarm, by później trafił on do kolejnych komór żołądka. Cały proces nosi nazwę cyklu żwaczowo-czepcowego, który składa się ze skomplikowanej kombinacji skurczów odpowiednich części tych przedżołądków.

Czepiec (reticulum) – drugi po żwaczu przedżołądek przeżuwaczy. Jest połączony ze żwaczem ujściem żwaczowo-czepcowym, a z księgami ujściem czepcowo-księgowym.

Przełyk (łac. esophagus, oesophagus, nosiciel pokarmów) - przewód mięśniowo-błoniasty o podłużnym przebiegu; łączy gardło z żołądkiem. Czynność przełyku polega na transporcie pokarmu z gardła do żołądka. Ściana przełyku nie ma zdolności wchłaniania pokarmu ani trawienia.

Żwacz łączy się z przełykiem ujściem przełykowo-żwaczowym, ostium esophagorumeni i z czepcem ujściem żwaczowo-czepcowym, ostium rumenoreticularis

Cykl żwaczowo-czepcowy – szereg następujących po sobie w odpowiedniej kolejności skurczów mięśniówki przedżołądków przeżuwaczy mający na celu odpowiednie wymieszanie i rozdzielenie trawionego pokarmu

Przebieg cyklu żwaczowo-czepcowego: Pobranie pokarmu – pobrany pokarm po niezbyt dokładnym przeżuciu i obfitym naślinieniu zostaje połknięty, a następnie przełykiem przedostaje się do grzbietowego worka żwacza. W żwaczu substancje ulegają rozpuszczeniu w płynnej zawartości, cięższe i rozdrobnione nierozpuszczalne składniki np. ziarno zbóż itp. opadają na dno, pozostałe zaś tworzą na powierzchni gąbczasty splot włókien.

Przeżuwacze (Ruminantia) - podrząd ssaków z rzędu Cetartiodactyla oraz przyjętego w potocznym nazewnictwie rzędu parzystokopytnych. Są to ssaki o stosunkowo wysokich kończynach, gęstym futrze i czaszce uzbrojonej (z wyjątkiem kanczyli) w rogi lub poroże. Dawniej do przeżuwaczy zaliczano też wielbłądowate. Przeżuwacze są roślinożerne, a ponieważ połykają pokarm niepogryziony, ulega on później przeżuciu, w chwilach, gdy zwierzęta się nie pasą. W żołądkach przeżuwaczy występują bakterie symbiotyczne trawiące błonnik komórek roślinnych. Żołądek u większości gatunków składa się z czterech komór (żwacz, czepiec, księgi i trawieniec).

Celuloza (C6H10O5)n – nierozgałęziony biopolimer, polisacharyd, o cząsteczkach złożonych z kilkunastu do kilkuset tysięcy jednostek glukozy połączonych β-1,4-wiązaniami glikozydowymi. Celuloza jest podstawowym składnikiem ścian komórkowych roślin. W stanie czystym jest białym proszkiem o gęstości ok. 1,5 g/cm3. Nr CAS: 9004-34-6.

Naprzemienne skurcze czepca i żwacza – dwufazowy skurcz czepca

pierwsza faza skurczu, nieco krótsza niż druga, trwa ok. 2 sek, zmniejsza się pojemność czepca od 2/3 do 1/2, następnie ma miejsce przerwa (ok. 2 sek) i nieznaczne rozluźnienie mięśniówki

druga faza (czepiec kurczy się gwałtownie do wielkości pięści), wtłacza do żwacza całą zawartość czepca (jest to moment sprzyjający wbijaniu się ciał obcych w ścianę czepca).

w trakcie trwającego jeszcze skurczu czepca rozpoczyna się fala skurczu żwacza, (w czasie skurczu części przedniej żwacza – zawartość płynna przedsionka cofa się do czepca, skąd następnie zostaje częściowo wessana przez księgi).

fala skurczu obejmuje worek grzbietowy i rozszerza się ku tyłowi, przesuwając treść do worka brzusznego (dolnego).

w worku brzusznym fala skurczu postępuje od tyłu ku czepcowi i przesuwa treść pokarmową do przedniej części worka grzbietowego.

po pierwszym silnym skurczu żwacza pojawia się drugi słabszy, z którym łączy się zwykle odbijanie (ructus).

naprzemienne kurczenie się worka grzbietowego i brzusznego, przedzielone krótkimi przerwami, zapewnia wypłukiwanie zmacerowanych i uległych fermentacyjnemu rozkładowi cząstek karmy, doprowadzając do przemieszczania się tych substancji do dalszych odcinków przewodu pokarmowego

części grubsze zostają z powrotem odtransportowane do jamy ustnej celem gruntowniejszego rozdrobnienia, zmiażdżenia i ponownego naślinienia (przeżuwanie – ruminantio). Akt przeżuwania następuje w 30-70 min po spożyciu karmy.

odłykanie jest zjawiskiem odruchowym stymulowanym grubo włóknistą karmą. Poprzedza je dodatkowy skurcz czepca. Odruch zostaje wywołany przez mechaniczne drażnienie receptorów w błonie śluzowej żwacza i czepca. Otwarcie części wpustowej przełyku i rozszerzenie jego dolnej części, w którą zostaje wessana zawartość żwacza następuje rytmicznie w czasie przerwy między wdechem a wydechem.

wydalanie powstałych w przebiegu procesów trawienia gazów następuje również na drodze odruchowej, w czasie drugiego skurczu worka brzusznego żwacza.

W normalnym przebiegu procesów fermentacyjnych powstaje u krowy w ciągu godziny 25-30 litrów gazów o składzie: CO2- 67%, CH4 26%, N2 i H2 -7%,O – 1% i H2S – 0,1%. Największa ilość tych gazów zostaje wydalona przez odbijanie, a tylko niewielka część zostaje wchłonięta przez błonę śluzową żwacza lub przedostaje się do dalszych odcinków przewodu pokarmowego

Zobacz hasło żwacz w Wikisłowniku

Przypisy

Największy u osobników dorosłych, u osobników nowo narodzonych największą komorą żołądka jest trawieniec.

Bibliografia

Janowicz Krystyna: Zarys anatomii zwierząt domowych. Olsztyn: Wydawnictwo ART, 1999. ISBN 83-87443-51-4.