Ten artykuł dotyczy niemieckiego filmu propagandowego. Zapoznaj się również z: inne znaczenia hasła Żyd Süss.

Żyd Süss (niem. Jud Süß) – niemiecki film propagandowy z 1940, w reżyserii Veita Harlana. Film opowiada biografię Josepha Süß Oppenheimera, niemieckiego kupca żydowskiego, związanego z dworem wirtemberskim na początku XVIII wieku.

Podstawą scenariusza były dwa literackie utwory biograficzne o tym samym co film tytule: nowela autorstwa Wilhelma Hauffa z 1827 oraz powieść autorstwa Liona Feuchtwangera z 1925 (zekranizowana w Wielkiej Brytanii w 1934). Autorzy filmowego scenariusza, opierając się na literackich biografiach i danych historycznych, stworzyli daleki od ich neutralnej wymowy propagandowy obraz pełen przeinaczeń i manipulacji, by ilustrował rasistowskie założenia nazistowskiej ideologii.

Obsada

Fabuła

Obejmując tron książę Wirtembergii jest bliski bankructwa. Jest władcą kochanym i szanowanym przez poddanych, otoczonym gronem bliskich przyjaciół. O pożyczkę zwraca się w zaufaniu do kupca Oppenheimera, który decyduje się osobiście zawieźć na dwór złoto, biżuterię i inne dobra. Słysząc o planach księcia, ofiaruje się sfinansować powstanie dworskiej orkiestry i kolekcji dzieł sztuki. Jako pokrycie rosnących długów, drogą szantażu i korupcji, Oppenheimer uzyskuje od księcia zezwolenie na pobieranie myta na drogach i mostach księstwa.

Windując ceny myta, Oppenheimer doprowadza do wzrostu cen żywności (której dominującym dostawcą zostaje), a co za tym idzie zubożenia, postępującej biedy i niezadowolenia społecznego poddanych księcia. Pod wpływem Süssa książę znosi zakaz przebywania i osiedlania się Żydów w Wirtemberdze; Süss łamie także skrupuły moralne księcia, podsuwając mu kochanki. Kiedy zubożały niemiecki rzemieślnik próbuje dokonać zamachu na Oppenheimera, ten uzyskuje od księcia pozwolenie na podejmowanie nieograniczonych działań "w interesie bezpieczeństwa księcia". Władza Oppenheimera staje się niemal absolutna.

Ostatnim z posunięć Oppenheimera jest propozycja utworzenia osobistego wojska księcia (pokrycie kosztów zatrudnienia najemnych żołnierzy deklarują zamożni żydowscy kupcy). Kiedy książę na czele swojego oddziału ma wjechać do miasta, buntują się mieszkańcy Wirtembergii. Regularne wojsko odmawia stłumienia buntu, do którego wręcz przyłącza się, wspierając mieszkańców w proteście przeciw wejściu do miasta zagranicznych żołnierzy.

Uwięziony w ratuszu książę umiera na atak serca. Po procesie, będącym wyliczeniem rozlicznych krzywd, jakich Niemcy doświadczyli od Żydów, Oppenheimer zostaje stracony, a Żydzi wypędzeni z Wirtembergii.

Ideologiczne manipulacje

Obraz żydowskich bohaterów filmu stanowi dokładne odzwierciedlenie antysemickich stereotypów, którym hołdowała III Rzesza. Cechy takie jak chciwość, skąpstwo, mściwość, przestępcze skłonności, obyczajowe dewiacje oraz fizyczna brzydota noszą w filmie wyłącznie Żydzi. Niemieccy bohaterowie są bez wyjątku uczciwi i kierują się szlachetnymi pobudkami, a jeżeli popełniają niedobre uczynki, to tylko w wyniku intryg Żydów.

Pojawiająca się w początkach filmu scena zgolenia brody i zdjęcia chałata przez Oppenheimera przed pierwszą podróżą do księcia (Żydzi mieli zakaz wstępu do Wirtembergii) jest zawoalowaną ilustracją antysemickiego stereotypu o ukrywaniu przez Żydów swojej prawdziwej natury w celu zbliżenia się do innych nacji i środowisk z jednoznacznie złymi intencjami.

Także konstrukcja fabuły: przedstawienie działań demonicznego głównego bohatera jako dążenia do skupienia w swoim ręku władzy, z wykorzystaniem dworskich intryg, prób finansowej i gospodarczej dominacji oraz dezynwoltura w traktowaniu historycznych faktów i specyficzne posunięcia z zakresu techniki filmowej (kadrowanie, oświetlenie postaci, muzyka ilustracyjna) służą tworzeniu opozycji dobrzy Niemcy – źli Żydzi. Dlatego, pomimo oparcia fabuły filmu o historyczne postaci i wydarzenia, Żyd Süss pozostaje filmem propagandowym.

"W omówieniach prasowych (III Rzeszy) zakazano określania filmu jako antysemicki. Uznano, że bez żadnego podpowiadania film spełni swoje propagandowe zadania".

czytaj dalej: [2], [3]