Żydowski Komitet Antyfaszystowski (ros. Jewriejskij Antifaszistkij Komitiet, JAK lub JAFK; jid. יידישער אנטי פאשיסטישער קאמיטעט) – organizacja społeczna utworzona w ZSRR w 1942 przez NKWD, skupiająca przedstawicieli radzieckiej inteligencji żydowskiej i mająca na celu pozyskanie poparcia diaspory żydowskiej (głównie w USA) dla wojny prowadzonej przez ZSRR z Niemcami hitlerowskimi.

Geneza

Idea powołania międzynarodowej, antyfaszystowskiej organizacji żydowskiej po napaści nazistowskich Niemiec na ZSRR pochodziła od wybitnych przywódców polskiego Bundu – Henryka Erlicha i Wiktora Altera. Tuż przed kapitulacją Warszawy we wrześniu 1939, decyzją KC Bundu, opuścili oni stolicę i okupowane przez Niemców tereny udając się na wschód. Obydwaj zostali aresztowani przez NKWD (Alter 23 września 1939 w Kowlu, a Erlich 5 października w Brześciu) i osadzeni w moskiewskich Butyrkach. Obydwu zmuszono do przyznania się do rzekomych zbrodni i w lipcu 1941 skazano na karę śmierci, którą następnie zamieniono na dziesięć lat łagru. Po układzie Sikorski-Majski i amnestii dla obywateli polskich zostali oni we wrześniu 1941 uwolnieni i sprowadzeni do Moskwy. Przeproszeni przez NKWD za zaistniałą "pomyłkę" i poproszeni o współpracę w "walce przeciwko wspólnemu wrogowi", sporządzili z inspiracji Berii obszerne memorandum adresowane do Stalina, w którym proponowali powołanie Żydowskiego Komitetu Antyhitlerowskiego. Celem organizacji miało by być połączenie wysiłków wszystkich narodów okupowanej przez Niemców Europy w ich walce o wyzwolenie i sprawiedliwość społeczną, oparcie powojennego ładu w Europie na rządach demokratów i socjalistów przy współdziałaniu międzynarodowej społeczności żydowskiej, głównie w USA. Komitet centralny miał się składać z dziesięciu osób: siedmiu przedstawicieli żydów krajów okupowanych i po jednym reprezentancie ZSRR, USA i Anglii. Do trzyosobowego prezydium mieli wejść Erlich (przewodniczący), Alter (sekretarz) i reprezentant Żydów radzieckich Salomon Michoels. Przedstawicieli władz ZSRR, ambasadorów USA, Anglii i Polski w ZSRR, jak również wybitnych ekonomistów, artystów i naukowców zamierzano powołać na honorowych członków prezydium.

Zwiedzeni troskliwą opieką, którą otaczano ich w krytycznych dla Związku Radzieckiego dniach, przecenili jednak swoją własną rolę. W początkach grudnia 1941 niemiecki blitzkrieg zaczynał ponosić fiasko, Moskwa ani Leningrad nie wpadły w ręce Hitlera, a podpisanie przez Stany Zjednoczone Lend-Lease stwarzało perspektywy poważnej pomocy dla ZSRR bez istnienia żadnego "żydowskiego komitetu". 3 grudnia 1941 Erlich i Alter zostali aresztowani przez NKWD w Kujbyszewie (gdzie zostały ewakuowane władze ZSRR) i słuch o nich zaginął. Jako obywatele ZSRR (sic!), oskarżeni o zdradę zostali skazani na osobisty rozkaz Stalina na rozstrzelanie (na Alterze wyrok wykonano 17 lutego 1943, Erlich powiesił się w celi 14 maja 1942), a wraz z nimi pogrzebana idea organizacji, którą chcieli stworzyć.