Żywot pierwszy św. Wojciecha - Polski Serwis Naukowy

Otton II wręcza pastorał Wojciechowi (Drzwi Gnieźnieńskie)

Żywot pierwszy św. Wojciecha, biskupa praskiego i męczennika (łac. Sancti Adalberti Pragensis episcopi et martyris vita prior, znany też jako Vita prior lub Est locus) - średniowieczny łaciński utwór hagiograficzny przedstawiający życie św. Wojciecha.

Drzwi Gnieźnieńskie (Porta Enea – Drzwi Spiżowe, Porta Regia – Drzwi Królewskie) – unikalny zabytek romańskiej sztuki odlewniczej, wykonane za panowania księcia Mieszka III Starego (dokładny czas i miejsce nieznane). Są osadzone w portalu wewnętrznym kruchty południowej archikatedry gnieźnieńskiej.

Biskup tytularny (łac. episcopus titularis) to biskup mający tytuł dawnej, już nieistniejącej diecezji. Tytuł nadawany jest przez papieża głównie wybranym biskupom pomocniczym ordynariuszy, a także wyższym urzędnikom Kurii Rzymskiej, nuncjuszom, delegatom apostolskim lub innym duchownym pełniącym specjalne zadania zlecane im przez papieża lub narodowe konferencje biskupów.

Autorstwo

Autorstwo przypisuje się Janowi Kanapariuszowi, benedyktynowi z opactwa na Awentynie w Rzymie, w którym przez pewien czas przebywał Wojciech. Wg innej koncepcji żywot jest dziełem anonimowym, powstałym w dużej części na podstawie relacji zaczerpniętych od towarzyszy św. Wojciecha, Radzima i Boguszy.

Żywoty świętych, hagiografia (gr. hagios = święty, graphein = pisać) – dział piśmiennictwa religijnego zapoczątkowany w starożytności (za czasów pierwszych chrześcijan, prawdopodobnie w Rzymie), który obejmuje żywoty świętych, legendy z nimi związane oraz opisy cudów. Hagiografia składa się z trzech części, opisujących:

Sylwester II (łac. Silvester II), wcześniej znany jako Gerbert z Aurillac (ur. między 945 a 950 r. w Owernii en Auvergne – zm. 12 maja 1003 w Rzymie) - wybitny uczony, matematyk, filozof, wychowawca królewskich synów - późniejszego króla Francji Roberta II Pobożnego i cesarza Ottona III. 2 kwietnia 999 wybrany został z poparcia cesarza Ottona III na papieża, funkcję sprawował do śmierci 12 maja 1003.

Czas i miejsce powstania

Żywot powstał bezpośrednio po śmierci św. Wojciecha (997) najprawdopodobniej w latach 998-999, nie później zaś niż w 1003 roku - w dziele papież Sylwester II (zm. 1003) jest osobą jeszcze żyjącą. Spisany został w benedyktyńskim klasztorze pod wezwaniem św. Bonifacego i św. Aleksego w Rzymie.

Czechy (. Na powierzchni 78 866 km² żyje ponad 10,5 mln osób, z czego 94% to Czesi. Obowiązuje czterostopniowy podział administracyjny – na 14 krajów, 204 gminy III stopnia, 384 gminy II stopnia oraz 5661 gmin I stopnia.

Jan Kanapariusz (Ioannes Canaparius) – mnich benedyktyński klasztoru Sti. Bonifacius et Alexius na wzgórzu Awentyn w Rzymie. Kanapariuszowi przypisuje się autorstwo dzieła Vita sancti Adalberti episcopi Pragensis (Żywot Świętego Wojciecha), napisanego prawdopodobnie w roku 1000. Kanapariusz jest autorem pierwszej źródłowej wzmianki odnoszącej się do Gdańska wymienionego jako "urbs Gyddanyzc".

Opis utworu

Żywot składa się z chronologicznie uporządkowanych fragmentów, opisujących kolejne zdarzenia z życia świętego. Niektóre z nich przybierają postać autonomicznych całostek fabularnych (np. wyprawa do Prus i męczeńska śmierć). Przekaz biograficzny, oparty na relacjach świadków zdarzeń, przenika się z charakterystyczną dla hagiografii konwencją przedstawiania bohatera jako wzoru świętości. Z tego powodu w utworze zawarte są dwa obrazy - świętego i człowieka - słabo do siebie przystające.

Średniowiecze – epoka w historii europejskiej, obejmująca okres między starożytnością a renesansem. Granice czasowe średniowiecza nie są ściśle ustalone. Za początek epoki przyjmuje się okres, w którym cesarstwo zachodniorzymskie chyliło się ku upadkowi. Zwolennicy ścisłej datacji – w zależności od szkoły – za dokładne daty początku średniowiecza podają lata 378, 395 bądź 476. Za koniec epoki uważa się upowszechnienie idei humanistycznych i rozpoczęcie epoki renesansu. Najczęściej w tym przypadku wymieniane są daty ok. 1450 roku oraz lata 1453, 1492, a nawet 1517.

Prusy (łac. Borussia, Prutenia, Prussia, niem. Preußen) – kraina historyczna między dolnym Niemnem a dolną Wisłą, w średniowieczu zasiedlona przez lud Prusów i blisko spokrewnionych z nimi Jaćwingów.

Wizerunek świętego, wyidealizowany i konwencjonalny, przedstawia Wojciecha jako osobę świątobliwą, pokorną, która bez wahania ponosi męczeńską śmierć za wiarę. Życie Wojciecha jest pełne cnót, towarzyszą mu nadprzyrodzone zjawiska, jak prorocze wizje senne i dokonywane cuda (np. uzdrowienie gorączkującej dziewczyny).

Benedyktyni – pełna łacińska nazwa Ordo Sancti Benedicti (O.S.B.). Najstarszy katolicki zakon mniszy, założony w 529 roku przez św. Benedykta z Nursji. Motto zakonu brzmi: Ora et labora (módl się i pracuj). Mnisi ślubują: stałość (stabilitas), obyczaje monastyczne (conversatio morum) i posłuszeństwo (oboedientia) wobec Reguły. Benedyktyni przyczynili się do rozwoju kultury europejskiej, prowadzą słynne szkoły i zajmują się ogrodnictwem i zielarstwem. Nadal produkują na bazie własnej recepty likier z 40 ziół, zwany benedyktynem. Pierwsi produkowali go zakonnicy francuscy w klasztorze w Fécamp (Normandia).

Łacina (łac. lingua Latina, język łaciński) – język indoeuropejski z podgrupy latynofaliskiej języków italskich, wywodzący się z Lacjum (łac. Latium), krainy w starożytnej Italii, na północnym skraju której znajduje się Rzym. Łacina była językiem ojczystym Rzymian. Stała się z czasem językiem urzędowym całego Imperium Rzymskiego, wypierając inne wcześniej używane na tym obszarze języki (takie jak oskijski czy umbryjski).

Również narracja jest typowa dla hagiografii. Zaczyna się od przedstawienia pochodzenia bohatera i jego wczesnej młodości, następnie ukazuje działalność w wieku dojrzałym i na końcu męczeńską śmierć. Jako niemowlę Wojciech odznaczał się wielką urodą. Zapadł jednak na ciężką chorobę, zaś cudowne uzdrowienie spowodowało, że ofiarowano go Bogu. Podczas pobierania nauki wykazywał duże zdolności oraz zapał do modlitwy. Jako biskup odznaczał się pobożnością i hojnością. Umartwiał ciało, stronił od przejadania się, pracował fizycznie, odwiedzał kościoły, kontemplował, nauczał grzeszników, jak powrócić na drogę cnoty. Prorocze sny i wizje pomagały mu podejmować właściwe decyzje. Uwieńczeniem pobożnego życia była męczeńska śmierć podczas misji wśród pogańskich Prusów, opisana w stylistyce pełnej patosu.

Świętość /(hebr.) qodesz - od qadosz (święty), (gr.) ἅγιος (hágios) / - stan konsekracji /(ang.) sacred /, sacrum, w sensie oddzielenia od profanum, od powszedniego świata. Jest także rozumiana jako czystość - moralna bądź duchowa nieskazitelność. Świętość w sensie moralnym jest pochodną pierwotnego znaczenia ontologicznego i kultycznego. Pojęcie świętości występuje w wielu religiach. W chrześcijaństwie ma silne powiązanie z doskonałą miłością (por. 1 Kor 13).

Wizerunek Wojciecha jako człowieka nie jest przedstawiony wprost, wyłania się z opisu zdarzeń z życia świętego. Wojciech jawi się jako człowiek dość zdecydowany, gwałtowny, nieunikający zaangażowania w życie społeczne i polityczne, wraz z jego intrygami i sporami. Przykładowo - po opuszczeniu Pragi w ostrych słowach przedstawia papieżowi tamtejszych wiernych jako ludzi krnąbrnych i grzesznych, którzy nie chcą przyjąć nauk biskupa, w efekcie czego Wojciech porzuca Czechy. Gdy później w opactwie na Monte Cassino otrzymuje propozycję przywdziania habitu, zostania biskupem i poświęcania nowych kościołów, wzburzony Wojciech oświadcza, że nie zamierza być biskupem tylko z nazwy i opuszcza klasztor.

Wydania polskie

Canaparius, Joannes: Świętego Wojciecha żywot pierwszy. Kraków: Tyniec Wydawnictwo Benedyktynów, 1997, s. 89. ISBN 8385433856.

Bibliografia

Teresa Michałowska: Średniowiecze. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, s. 76-82, seria: Wielka Historia Literatury Polskiej. ISBN 83-01-11452-5.