10 Dywizja Piechoty - II RP - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy 10 Dywizji Piechoty okresu II RP. Zapoznaj się również z: 10 Dywizja Piechoty – inne dywizje piechoty o numerze 10.

10 Dywizja Piechoty (10 DP) – wielka jednostka piechoty Wojska Polskiego II RP.

Organizacja dywizji i walki w latach 1919-1920

2 czerwca 1919 Ministerstwo Spraw Wojskowych wydało rozkaz w sprawie sformowania 10 Dywizji Piechoty. Organizacja dywizji miała być przeprowadzona na terenie Okręgu Generalnego "Łódź". Braki kadrowe i sprzętowe spowodowały zmianę decyzji w sprawie formowania dywizji. Na przełomie czerwca i lipca 1919 roku, oddziały 10 DP przebywające na terenie operacyjnym Frontu Galicyjsko-Wołyńskiego połączone zostały z oddziałami 4 Dywizji Strzelców Polskich.

Dowódca (ang. commander) - stanowisko etatowe w wojsku, żołnierz stojący na czele rodzaju sił zbrojnych, związku taktycznego, oddziału lub pododdziału. Posiada określone prawa (wydawanie rozkazów oraz nadzór nad ich wykonawstwem). Jest organizatorem działań bojowych podległych wojsk (żołnierzy) oraz dowodzi nimi w czasie ich trwania.

Wołyń (ukr. Волинь) – kraina historyczna w dorzeczu górnego Bugu oraz dopływów Dniepru: Prypeci, Styru, Horynia i Słuczy, obecnie część Ukrainy - obwody wołyński i rówieński, zachodnia część żytomierskiego oraz północne części tarnopolskiego i chmielnickiego.

Organizacja dywizji w 1919

Dowództwo 10 Dywizji Piechoty

XIX Brygada Piechoty

XX Brygada Piechoty

X Brygada Artylerii

X Batalion Saperów

Początkowo dywizja brała udział w walkach w rozdrobnieniu. Na front wysyłano poszczególne bataliony w miarę ich formowania. Poszczególne bataliony 28 pułku piechoty brały udział w walkach polsko-ukraińskich na Wołyniu, w walkach polsko-litewskich na Suwalszczyźnie, a także w walkach polsko-czechosłowackich na Śląsku Cieszyńskim. Bataliony 31 pułku piechoty brały udział m.in. w powstaniu wielkopolskim (zdobycie Inowrocławia), walkach polsko-ukraińskich na Wołyniu i polsko-litewskich na Wileńszczyźnie.

Powstanie wielkopolskie – zbrojne wystąpienie polskich mieszkańców Wielkopolski przeciwko państwu niemieckiemu wkrótce po zakończeniu I wojny światowej. Polacy domagali się powrotu ziem zaboru pruskiego do Polski, która w tym czasie umacniała swą niepodległość.

Włodzimierz Rachmistruk (ur. 5 grudnia 1879 Vranceni Bukowina – zm. 5 listopada 1959, Tenczynek k/Krzeszowic). Kapitan austriackiej piechoty i generał brygady Wojska Polskiego.

Podczas wojny z bolszewikami 1920 dywizja stanowiła odwód 1 Armii Frontu Północnego pod dowództwem gen. Franciszka Latinika. W krytycznym momencie bitwy warszawskiej została użyta do kontrnatarcia w bitwie pod Radzyminem. 14 sierpnia 1920 r. dywizja została skierowana w rejon Radzymina, gdzie odparła dwa natarcia bolszewickiej 21 Dywizji Strzelców, a następnie szybkim kontratakiem przełamała linie rosyjskie i zajęła Radzymin oraz jego okolice.

Glinno – wieś w Polsce położona w województwie łódzkim, w powiecie sieradzkim, w gminie Warta. Leży nad wschodnim skrajem tzw. cofki zbiornika Jeziorsko.

Łódź – miasto wojewódzkie w środkowej Polsce, położone na Wzniesieniach Łódzkich, na dziale wodnym I rzędu Wisły i Odry. Przejściowa siedziba władz państwowych w 1945 roku. Siedziba władz województwa łódzkiego oraz powiatu łódzkiego wschodniego.

Po zakończeniu bitwy warszawskiej część dywizji dołączyła do pościgu za wycofującymi się wojskami bolszewickimi, część zaś przerzucono do Zamościa dla wzmocnienia obrony tego miasta przed 1 Armią Konną pod dowództwem Siemiona Budionnego.

W okresie międzywojennym dwa pułki oraz dowództwo dywizji stacjonowały w Łodzi.

Obsada personalna dowództwa dywizji w latach 1919-1939

Józef Olszyna-Wilczyński

dowódcy:

Powstanie warszawskie () – wystąpienie zbrojne przeciwko okupującym Warszawę wojskom niemieckim, zorganizowane przez Armię Krajową w ramach akcji "Burza", połączone z ujawnieniem się i oficjalną działalnością najwyższych struktur Polskiego Państwa Podziemnego.

Józef Wacław Rokicki ps. "Karol", "Michał" (ur. 6 marca 1894 w Lipnie, zm. 6 października 1976 w Warszawie) – podpułkownik Wojska Polskiego i Armii Krajowej, komendant główny Narodowej Organizacji Wojskowej. W trakcie powstania warszawskiego od 18 sierpnia dowódca Obwodu Mokotów AK a nastepnie p.o. dowódcy 10 Dywizji Piechoty AK im. Rataja.

gen. ppor. Bronisław Teofil Babiański (2 - 25 VI 1919)

gen. ppor. Lucjan Żeligowski (26 VI - 21 IX 1919)

gen. ppor. Gustaw Zygadłowicz (12 IX 1919 - 2 IV 1920)

gen. ppor. Lucjan Żeligowski (2 IV - 28 IX 1920)

gen. bryg. Stanisław Oktawiusz Małachowski-Nałęcz (28 IX 1920 - 15 VII 1927)

gen. bryg. Józef Olszyna-Wilczyński (9 IX 1927 – 29 X 1935)

gen. bryg. Franciszek Józef Dindorf-Ankowicz (29 X 1935 – 27 IX 1939)

dowódcy piechoty dywizyjnej:

1 Armia Konna (Konarmia) (ros. Первая Конная армия) – sowiecka formacja kawaleryjska wojny polsko-bolszewickiej, powstała formalnie w listopadzie 1919 r. z przekształcenia konnych oddziałów Armii Czerwonej jako siła mająca się przeciwstawić armiom "białych".

Zgierz – miasto i gmina w województwie łódzkim, w powiecie zgierskim, nad Bzurą, graniczące od południa z Łodzią, wchodzące w skład aglomeracji łódzkiej. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa łódzkiego. Zgierz uzyskał prawa miejskie przed rokiem 1318 i jest jednym z najstarszych miast w regionie.

płk SG Adam Nałęcz Nieniewski (25 IX 1921 - VIII 1923 → dowódca PD 7 DP

płk piech. Jarosław Aleksandrowicz (VIII - XII 1923)

płk piech. Włodzimierz Rachmistruk (16 XII 1923 - 19 III 1927)

gen. bryg. Oswald Frank (19 III 1927 - 24 XII 1929)

płk dypl. inż. Stefan Rotarski (27 I 1930 - 18 X 1935)

płk dypl. Jan Ziętarski-Liziński (18 X 1935 - IX 1939)

szefowie sztabu:

28 Pułk Strzelców Kaniowskich (28 pp) – oddział piechoty Wojska Polskiego II RP, stacjonujący w garnizonie Łódź i podporządkowany dowódcy 10 Dywizji Piechoty.

4 Dywizja Strzelców Polskich (4 DSP) – wielka jednostka piechoty Armii Polskiej we Francji, zorganizowana i działająca, od jesieni 1918 r. do lipca 1919 r., na obszarze południowej Rosji i Besarabii.

ppłk SG Leon Bobicki (do 4 VI 1920)

kpt SG Jan Tiletschke (od 4 X 1920)

kpt. SG Władysław Gadomski (od 28 V 1921)

mjr SG Tadeusz Piotr Parafiński (13 X 1922)

mjr SG Jarosław Szafran (od 10 X 1923)

mjr SG Stanisław Walawski (od 4 XI 1925)

mjr SG Bolesław Ciążyński (od 11 VI 1927)

mjr dypl. Marian Kluska (od 13 VIII 1929)

mjr dypl. Karol Rzewuski (od 10 XI 19310

mjr dypl. Stanisław Jamka (od 28 X 1932)

mjr dypl. Ernest Buchta (od 22 X 1935)

mjr/ppłk dypl. Tadeusz Daniec (od 7 XII 1938)

ppłk dypl. Stefan Osika (VIII - IX 1939)

10 DP w kampanii wrześniowej

Dywizja walczyła w składzie Armii "Łódź"

Przed rozpoczęciem wojny 10 DP pod dowództwem gen. Franciszka Dindorf-Ankowicza weszła w skład Armii "Łódź" gen. Juliusza Rómmla. Zajęła ona pozycje obronne nad rzeką Wartą, które opierały się na systemie kilkunastu bunkrów i schronów. Od samego ranka 1 IX 1939 r. dywizja była atakowana przez prawie całą niemiecka 8. Armię, wspartą potężnym lotnictwem, czołgami i artylerią, i skutecznie odpierała te ataki, prowadząc działania opóźniające. W dniu 3 IX otrzymała rozkaz przejścia do obrony przepraw na Warcie pod Sieradzem, lecz na skutek błędnego zinterpretowania rozkazu dowódca dywizji rozkazał 30. pp atakować pod Chajewem, gdzie okazało się że nie ma tam Niemców i pułk musiał w ciągu dnia forsownym marszem nadrabiać opóźnienie. 31. pp otrzymał natomiast rozkaz utrzymania przyczółka na przedpolu Sieradza. W związku z tymi niezrozumiałymi decyzjami 10. DP zdołała dopiero 4 IX wykonać rozkaz i obsadzić główną linię obrony. Tego dnia oddziałom niemieckim, które wykorzystały zamieszanie w polskich oddziałach, udało się sforsować Wartę m.in. pod Mnichowem. W dniu 4 IX 31. pp dostał rozkaz przeprowadzenia odwrotu z przedmościa i zaczął obsadzać nową pozycję obronną pod Mnichowem. Okazało się jednak, że w Mnichowie i Dzigorzewie są Niemcy. Z kolei na pozycjach 30. pp niemiecka 17. DP sforsowała rzekę pod Beleniem. Rozegrała się tu zażarta walka, podczas której kilkakrotnie dochodziło do walki wręcz. Pomimo bohaterskiej obrony 30. pp nie zdołano zepchnąć wroga za rzekę. Nie udało się także przywrócić sytuacji kontratakiem. Niemieckie oddziały z 10. i 24. DP zepchnęły pułki z 10. DP z Glinna i Mnichowa, zmuszając je do odwrotu. Rozbita dywizja zbierała się pod Lutomierskiem. W dniu 7 IX 10. DP skierowała się w kierunku na Głowno i dalej na Piaseczno. Rankiem zajęła obronne pozycje na wschodnich przedpolach Zgierza. Następnie zagrożona okrążeniem ruszyła polnymi drogami na Głowno. W dniu 8 IX podczas dalszego odwrotu i ataków wroga poszczególne pododdziały pogubiły się i dywizja poszła w rozsypkę. Resztki dywizji 10 IX przeszły Wisłę koło Otwocka i przeszły do obrony. W dniu 12 IX jej oddziały kontratakowały pod Warszewicami, lecz nie zdołały zepchnąć wroga z przyczółków.

Bitwa warszawska (nazywana też cudem nad Wisłą) – bitwa stoczona w dniach 12-25 sierpnia 1920 w czasie wojny polsko-bolszewickiej. Uznana za 18. na liście przełomowych bitew w historii świata, zdecydowała o zachowaniu niepodległości przez Polskę i nierozprzestrzenieniu się rewolucji komunistycznej na Europę Zachodnią.

Wisła (łac. i ang. Vistula, niem. Weichsel) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką w zlewisku Morza Bałtyckiego.

Potem dywizja walczyła jeszcze długo, kapitulując 27 września na Lubelszczyźnie.

Ordre de Bataille i obsada personalna w kampanii wrześniowej

Planowane Ordre de Bataille i obsada personalna 10 DP w kampanii wrześniowej. W nawiasach podano nazwy jednostek mobilizujących oraz stanowiska służbowe oficerów dywizji zajmowane przed mobilizacją.

Kwatera Główna 10 DP

Dowództwo

dowódca – gen. bryg. Franciszek Dindorf-Ankowicz

dowódca piechoty dywizyjnej – płk dypl. Jan Ziętarski-Liziński

dowódca artylerii dywizyjnej – ppłk dypl. Marian Jasiński (dowódca 10 pal)

dowódca saperów dywizyjnych –

dowódca kawalerii dywizyjnej – mjr Bohdan Sawicki

Sztab

szef sztabu – ppłk dypl. Stefan Osika

oficer operacyjny –

kwatermistrz –

szef sanitarny – ppłk lek. Mieczysław Kowalski

28 Pułk Strzelców Kaniowskich

30 Pułk Strzelców Kaniowskich

31 Pułk Strzelców Kaniowskich

10 Kaniowski Pułk Artylerii Lekkiej

10 Dywizjon Artylerii Ciężkiej

10 Batalion Saperów (Ośrodek Sapersko-Pionierski 10 DP w Sieradzu)

Bateria Artylerii Przeciwlotniczej Motorowa Typ A Nr 10

Kompania Telefoniczna 10 DP

Szwadron Kawalerii Dywizyjnej – mjr Bohdan Sawicki

Samodzielna Kompania Karabinów Maszynowych i Broni Towarzyszącej Nr 42

Kompania Kolarzy Nr 42 (3 Batalion Strzelców)

służby

4 Batalion Strzelców

Batalion ON "Kępno"

Batalion ON "Ostrzeszów"

Odtworzenie dywizji w ramach Armii Krajowej

Podczas powstania warszawskiego w ramach Warszawskiego Korpusu AK z oddziałów powstańczych walczących na Mokotowie została odtworzona 10 Dywizja Piechoty AK im. Macieja Rataja pod dowództwem ppłk. Józefa Rokickiego ps. "Karol".

Kwatermistrz (ang. Quartermaster) – oficer dowództwa (sztabu), który dowodzi w polu (w czasie wojny) z ramienia dowódcy (szefa sztabu) kwatermistrzostwem (tyłami), kieruje działalnością podległych mu szefów służb w zakresie zaopatrzenia i obsługi wojsk, organizuje dowóz i ewakuację, a na wyższych szczeblach - komunikację na obszarze tyłów oraz jest odpowiedzialny za organizację tyłów (etapów); w czasie pokoju kieruje gospodarką jednostki wojskowej będącej oddziałem gospodarczym (na wyższych szczeblach powierzonymi mu działami gospodarki) i prowadzi szkolenie podległych mu kadr. Aktualnie w Siłach Zbrojnych RP pojęcia kwatermistrz – kwatermistrzostwo, zastąpione zostały pojęciami: szef logistyki – logistyka. Funkcja kwatermistrza znana jest także w straży pożarnej, skautingu i harcerstwie.

Adam Nałęcz Nieniewski (ur. 19 maja 1886 w Zawadach k. Błaszek, zm. 25 kwietnia 1947 w Olsztynie) – pułkownik Sztabu Generalnego kawalerii Wojska Polskiego, uczestnik walk o niepodległość Polski w I wojnie światowej i wojnie z bolszewikami.

Osobny artykuł: 10 Dywizja Piechoty AK im. Macieja Rataja.

Przypisy

Potocznie, od miejsca stacjonowania dowództwa, nazywana dywizją "łódzką".

Bibliografia

Tadeusz Jurga: Wojsko Polskie. Krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej. 7, Regularne jednostki Wojska Polskiego w 1939. Organizacja, działania bojowe, uzbrojenie, metryki związków operacyjnych, dywizji i brygad. Warszawa, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej 1975.

Lech Wyszczelski: Wojsko Polskie w latach 1918-1921. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2006. ISBN 83-89729-56-3.

Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918-1939. Warszawa: Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-10206-4.

Almanach oficerski, praca zbiorowa, Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1923.

Księga chwały piechoty, komitet redakcyjny pod przewodnictwem płk. dypl. Bolesława Prugara Ketlinga, Departament Piechoty MSWojsk, Warszawa 1937-1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona Warszawa 1992.