10 Pułk Piechoty Liniowej Królestwa Kongresowego

Ten artykuł dotyczy 10 Pułku Piechoty Liniowej Królestwa Polskiego. Zapoznaj się również z: 10 Pułk Piechoty.

Żołnierze 10 Pułku Piechoty

Piotr Wysocki 29 listopada 1830 r. wg sztychu Jana Nepomucena Żylińskiego

10 Pułk Piechoty Liniowej Królestwa Polskiego – polski pułk piechoty okresu powstania listopadowego

Powstanie listopadowe – polskie powstanie narodowe przeciw Rosji, które wybuchło w nocy z 29 listopada na 30 listopada 1830, a zakończyło się 21 października 1831 [5]. Zasięgiem swoim objęło Królestwo Polskie i część prowincji zabranych (Litwę, Żmudź i Wołyń).

Józef Grzegorz Chłopicki, herbu Nieczuja, (ur. 14 marca 1771 we wsi Kapustynie na Wołyniu, zm. 30 września 1854 w Krakowie) – generał polski, uczestnik wielu wojen – między innymi powstania kościuszkowskiego i wojen napoleońskich, dyktator powstania listopadowego, baron I Cesarstwa Francuskiego.

Sformowany rozkazem dyktatora, gen. Józefa Chłopickiego z 10 stycznia 1831 pod nazwą: 2 Pułk Województwa Krakowskiego.

Dowódcy

mjr Spytek Jordan (zmarł wskutek ran odniesionych 17 kwietnia),

mjr Piotr Wysocki (od 25 maja; 6 września 1831 ranny, dostał się do niewoli rosyjskiej - więcej w jego biografii),

ppłk Stanisław Jabłoński (od 21 września).

Pułk otrzymał w ciągu wojny 1 krzyż kawalerski, 12 złotych i 16 srebrnych.

Województwo krakowskie – województwo Królestwa Polskiego istniejące w latach 1816–1837 ze stolicą przejściowo w Miechowie, następnie od 6 grudnia 1816 w Kielcach.

Kazimierz Dziekoński ps. Wołyniec herbu Korab (ur. 4 marca 1779 – zm. 1849) – generał brygady wojsk polskich w czasie powstania listopadowego, kawaler maltański.

Bitwy i potyczki

Pułk brał udział w walkach w czasie powstania listopadowego.

Solec (13 kwietnia)

Wronów (17 kwietnia)

Serock (17 czerwca)

Warszawa (6 i 7 września).

Uzbrojenie

Uzbrojenie podstawowe piechurów stanowiły kosy i piki oraz karabiny skałkowe. Z magazynów Komisji Rządowej Wojny pułk otrzymał początkowo jedynie 200 sztuk karabinów. Zapewne były to karabiny francuskie wz. 1777 (kaliber 17,5 mm), być może rosyjskie z fabryk tulskich wz. 1811 (kaliber 17,78 mm), z bagnetami. W późniejszym okresie uzbrojenie poprawiało się, dzięki broni zdobycznej i dostawom karabinów własnej produkcji. Wyposażenie żołnierzy, uzbrojonych w karabiny, uzupełniała ładownica na 40 naboi (czasem zastępowana torbą płócienną) oraz pochwa na bagnet.

Sukmana - dawne męskie okrycie wierzchnie z sukna samodziałowego (prosta tkanina z krosna ręcznego), długie do kostek lub kolan, rozszerzane poniżej pasa, z długimi do nadgarstków rękawami, dopasowane na piersiach. Rzadko barwiona, zwykle w kolorze naturalnej jasnej wełny, szarawa lub bura, brązowa.

Bronisław Gembarzewski (ur. 30 maja 1872 w Petersburgu, zm. 11 grudnia 1941 w Warszawie) – pułkownik saperów Wojska Polskiego, historyk wojskowości, muzeolog, wieloletni dyrektor Muzeum Narodowego i Muzeum Wojska w Warszawie.

Umundurowanie

Umundurowanie początkowo było niejednolite i powinno składać się, zgodnie ze wspomnianym rozkazem, z:

wołoszki lub sukmany, najlepiej sukiennej, podszytej płótnem, w kolorze zgodnym ze strojem włościańskim w danym województwie, z kołnierzem w kolorze województwa;

kaftana lub kożuszka z rękawami, zakrywającego podbrzusze;

spodni sukiennych, płótnem podszytych, szarych lub w kolorze wołoszki;

ciżem (trzewików) lub butów krótkich (z krótkimi cholewami);

furażerki z zausznicami, z lampasem (otokiem) w kolorze województwa;

dwóch halsztuchów (chustek na szyję) czarnych;

trzech koszul;

pary rękawiczek bez palców;

dwóch par gatek (kalesonów) płóciennych.

W początkowym okresie ubiór 2 Pułku Piechoty Województwa Krakowskiego był zapewne zbliżony do ubioru żołnierzy 1 Pułku Piechoty Województwa Krakowskiego (9 Pułku Piechoty Liniowej).W późniejszym okresie, po przejściu na etat Komisji Rządowej Wojny, umundurowanie zostało ujednolicone i składało się z granatowej wołoszki z pąsowymi wyłogami rękawów, naramiennikami i kołnierzem, spodni granatowych z pąsową wypustką oraz granatowej furażerki z pąsowym otokiem i wypustką. Oficerowie mieli miękkie, niskie, pąsowe rogatywki, obszyte barankiem. Pasy białe, trzewiki czarne.

Bagnet – broń biała kłująca lub kłująco-sieczna mocowana u wylotu lufy karabinu, karabinka lub pistoletu maszynowego. Stanowi on jego przedłużenie umożliwiające użycie tych rodzajów broni strzeleckiej do walki wręcz.

Furażerka (pierożek) – rodzaj miękkiej, sukiennej czapki bez daszka, o podłużnym kształcie, stosowanej najczęściej w wojsku. Niekiedy – w wersji zimowej – ocieplana, lub futrzana. W wojsku stosowano ją, gdy nie obowiązywało wkładanie kapelusza, czako, czapki lub hełmu.

Liczebność pułku

Wg etatu pułk miał liczyć 2695 ludzi, rekrutowanych (podobnie jak 10 ppl) z Gwardii Ruchomej Województwa Krakowskiego. Zgodnie z raportem Regimentarza Lewego Brzegu Wisły Gwardia Ruchoma w tym województwie liczyła 6033 rekrutów. Pod koniec stycznia pułk liczył 1483 żołnierzy. W wykazach Komisji Wojskowej Rządu "Stan obecnych do boju" pojawia się 31 marca 1831 roku w liczbie 1557 żołnierzy (2 bataliony) w składzie korpusu Sierawskiego, następnie Dziekońskiego w sandomierskiem. 6 lipca był wykazany w składzie III Dywizji Piechoty gen. Małachowskiego (później Bogusławskiego), licząc 1071 osób w 2 batalionach. 22 sierpnia liczył 1217 ludzi, 8 października, przed przekroczeniem granicy pruskiej, liczył 650 ludzi.

Piotr Jacek Wysocki (ur. 10 września 1797 w Winiarach, obecnie dzielnicy Warki, zm. 6 stycznia 1875 w Warce) – pułkownik Wojska Polskiego, żołnierz powstania listopadowego, działacz niepodległościowy, przywódca sprzysiężenia podchorążych, które doprowadziło do wybuchu powstania listopadowego (29 listopada 1830), zesłaniec. 3 marca 1831 został odznaczony Krzyżem Złotym Orderu Virtuti Militari (numer krzyża 1).

Wołoszka - ubiór wojskowy zwany też krakuską; długie do kolan, wcięty, mający na obu piersiach wzorem ludów zakaukazkich kieszonki na ładunki w postaci tulejek w liczbie 5-7 i więcej.

Przypisy

Miejsca bitew i potyczek oraz daty podano za: Bronisław Gembarzewski: Rodowody pułków polskich i oddziałów równorzędnych. s. 71.

Bibliografia

Bronisław Gembarzewski: Rodowody pułków polskich i oddziałów równorzędnych od r. 1717 do r. 1831. Warszawa: 1925.

Bronisław Pawłowski: Źródła z dziejów wojny polsko-rosyjskiej 1830-1831. Warszawa: 1931-1935.

Jan Wimmer: Historia piechoty polskiej do roku 1864. Warszawa: 1978.

Bronisław Gembarzewski: Wojsko polskie. Ubiór, uzbrojenie, oporządzenie. Tom IV. Od 1815 do 1831 roku. Warszawa: 1966.