122 mm haubica wz. 1938 - M-30 - Polski Serwis Naukowy

122 mm haubica wz. 1938 (M-30) – sowiecka haubica opracowana w roku 1938, której masowa produkcja ruszyła w 1940. Była jednym z podstawowych dział Armii Czerwonej podczas II wojny światowej. W latach 1940-1955 wyprodukowano ponad 19 tys. egzemplarzy tej broni (z tego 17,5 tys. w latach 1940-1945). Używana była przez wiele lat po wojnie w wielu armiach świata, w tym w Wojsku Polskim, gdzie służy do dziś jako 122 mm ciągniona haubica wz. 1938/1985). Stanowiła również uzbrojenie dział samobieżnych SU-122 i SG-122.

Pole minowe – W lądowych działaniach minowych określony obszar, na którym rozstawiono miny. W morskiej wojnie minowej obszar wodny, na którym ustawiono miny według ustalonego schematu albo bez takiego schematu. Pola minowe dzielimy ze względu na przeznaczenie:
Ładunek miotający – ściśle określona ilość wybuchowego materiału miotającego (np. prochu czarnego lub prochu bezdymnego), wykorzystana do oddania strzału (miotania pocisku) z broni palnej. Podczas spalania ładunku miotającego w przewodzie lufy powstają gazy prochowe, których ciśnienie powoduje ruch pocisku wzdłuż osi lufy. Ładunek miotający umieszczony jest w łusce naboju, lub bezpośrednio w komorze nabojowej w woreczkach z tkaniny lub w postaci wyprasek.

Historia

ZSRR

W 1929 roku postawiono przed radzieckimi konstruktorami zadanie opracowania 122 mm haubicy, która miała przewyższać zasięgiem i szybkostrzelnością znajdujące się na uzbrojeniu 122 mm haubice wz. 1909 i wz. 1910. Zażądano, by nowa 122 mm haubica przy masie marszowej 2200 kg miała zasięg 11-12 km i szybkostrzelność 6 strz./min. Tymczasowo problem rozwiązano, wprowadzając na uzbrojenie zmodernizowaną haubicę wz. 1910/30 w 1930 i wz. 1909/37 w 1937 roku.

Irak, Republika Iraku (arab. العراق, Al-Irak; جمهورية العراق, Dżumhurijjat al-Irak) – państwo arabskie na Bliskim Wschodzie, leżące nad Zatoką Perską.
Iglica – część mechanizmu uderzeniowego broni, która uderzając w spłonkę inicjuje wybuch ładunku miotającego. Iglica uderza w spłonkę pod wpływem energii sprężyny uderzeniowej, albo w wyniku uderzenia w nią kurka lub bijnika. Przednia część, bezpośrednio uderzająca w spłonkę nosi nazwę grota iglicy.

Problemy ze skonstruowaniem odpowiedniego działa sprawiły, że pojawiła się koncepcja zastąpienia haubic 122 mm haubicami kalibru 105 mm. W marcu 1937 roku doszło na Kremlu do dyskusji na ten temat. Za działem kalibru 122 mm opowiedział się szef Генштаба Красной Армии (Sztabu Generalnego Armii Czerwonej) marszałek A.I. Jegorow, którego wsparł J. Stalin, i postanowiono realizować tę koncepcję. Początkowo zadaniem opracowania działa obarczono zespół konstruktorów pod kierownictwem W.N. Sidorenki, jednak sukces 152 mm haubicoarmaty MŁ-20 zaprojektowanej przez zespół F.F. Pietrowa sprawił, że wzięto pod uwagę także projekt 122 mm haubicy opracowany pod jego kierownictwem. W skład zespołu Pietrowa weszli również: S. Diernow, A. Ilin, P. Czernycha i A. Drozdow, do których późnej dołączyli A. Bułaszew i N. Konstrulin.

Izrael (. W populacji liczącej 7,59 miliona większość stanowią . Drugą co do wielkości grupę stanowią Arabowie (20%). Mniejszą grupą etniczną są Samarytanie. Pod względem wyznaniowym w Izraelu występuje duże zróżnicowanie – obok Żydów (judaizm) mieszkają Arabowie (głównie muzułmanie), chrześcijanie i druzowie, jak również inne mniejsze grupy religijne.
Iran (pers. ايران – Īrān), (w języku polskim dawniej używano także formy Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslâmi-je Iran) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską.

Specjalna komisja oceniająca projekty jesienią 1937 roku zaakceptowała właśnie projekt F.F. Pietrowa. Okazało się, że haubica Pietrowa ważyła 2200 kg, czyli 450 kg mniej niż opracowana przez zespół Sidorenki. Prototyp został zbudowany w kwietniu 1938 roku, a we wrześniu tego roku został skierowany do testów. Haubica przeszła je pozytywnie i 29 września 1939 roku została przyjęta na uzbrojenie jako: 122-мм гаубица обр. 1938г. (М-30). Aby przyspieszyć wprowadzanie nowego uzbrojenia do oddziałów liniowych, produkcję haubicy rozpoczęto w kilku fabrykach jednocześnie. Dla usprawnienia produkcji wykorzystano wiele elementów zaadaptowanych z innych dział. Na przykład zamek został przejęty ze 122 mm haubicy wz. 1910/30, celownik ze 152 mm haubicoarmaty MŁ-20, a koła ze 76,2 mm armaty F-22. Do 1955 roku wyprodukowano około dziewiętnastu tysięcy haubic M-30.

Mazur D–350 – polski gąsienicowy ciągnik artyleryjski opracowany pod koniec lat 50. XX wieku i produkowany w latach 1960-1961 przez ZM Łabędy. Do produkcji ciągnika wykorzystano około 75% elementów z czołgu T-54A. Pomimo dobrych osiągów produkcję ciągnika szybko zakończono. Powodem było wprowadzenie unifikacji ciągników artyleryjskich w siłach Układu Warszawskiego konstrukcją radzieckiego ciągnika ATS-59.
Star 266 - polski terenowy samochód ciężarowy zaprojektowany do przewozu ładunków i ludzi po szosie i w terenie oraz holowania przyczepy o masie do 4 ton. Produkowany seryjnie w latach 1973-2000 przez Fabrykę Samochodów Ciężarowych Star w Starachowicach.

Chociaż oficjalnie M-30 została przyjęta do uzbrojenia w 1938 roku, większe ilości dział tego typu powstały na krótko przed napaścią Niemiec na ZSRR w 1941 roku. Haubice M-30 używane były prawdopodobnie podczas wszystkich większych bitew, w których brała udział Armia Czerwona. Niejednokrotnie używano ich do zadań, do których nie były przeznaczone. Przykładowo podczas obrony Moskwy często używano ich do zwalczania niemieckich czołgów. M-30 zostały również użyte przeciwko Finlandii podczas wojny kontynuacyjnej. Wojenne doświadczenia uzyskane podczas eksploatacji M-30 przyczyniły się do opracowania następczyni, czyli 122 mm haubicy D-30. Jednocześnie łoże haubicy M-30 zostało także wykorzystane do opracowania 152 mm haubicy D-1, a w samą haubicę M-30 uzbrojono samobieżne działo SU-122. Mimo przestarzałej konstrukcji M-30 nie szybko zostaną wycofane z uzbrojenia. Przykładowo w 1995 roku Rosja wciąż dysponowała w europejskiej części kraju ogółem 780 haubicami typu M-30 i D-30.

Egipt (arab. مصر Miṣr; dialekt egipski: Máṣr (/masˤɾ/); łac. Aegyptus, gr. Αίγυπτος Aígyptos), nazwa oficjalna Arabska Republika Egiptu (arab. جمهوريّة مصر العربيّة Dżumhurijjat Misr Al-Arabijja) – państwo położone w północno-wschodniej Afryce z półwyspem Synaj w zachodniej Azji. Egipt otoczony jest przez Morze Śródziemne na północy i Morze Czerwone na wschodzie; graniczy z Izraelem i Strefą Gazy na północnym wschodzie, Sudanem na południu i Libią na zachodzie.
Huta Stalowa Wola – zakład przemysłu przetwórczego powstały w ramach Centralnego Okręgu Przemysłowego na północny zachód od miasta Nisko, w okolicach wsi Pławo – obecnie Stalowa Wola.

III Rzesza

122 mm haubice wz. 38 zdobyte podczas wojny przez oddziały niemieckie zostały przyjęte do uzbrojenie pod oznaczeniem 12,2 cm sFH 396(r). Zostały one użyte jako typowe działa polowe oraz jako działa nabrzeżne na Wale Atlantyckim.

Niemiecka Republika Demokratyczna

Po wojnie M-30 trafiły do arsenałów armii NRD, od 1957 roku produkowano je na licencji jako M-30 DD. Haubice otrzymały koła z pneumatycznym ogumieniem. 30 pierwszych sztuk haubic M-30 trafiło od Narodowej Armii Ludowej (NAL) w listopadzie 1950 roku i były używane pod nazwą Haubitze 38. Ogółem do uzbrojenia NAL trafiło ich 410, z czego 285 zostało wyprodukowanych w ZSRR, a 113 dalszych w NRD. W 1990 roku na wyposażeniu znajdowało się jeszcze 407 dział tego typu, z czego 391 znajdowało się w rezerwie mobilizacyjnej. Od 1971 roku zadania haubic M-30 zaczęły przejmować 122 mm haubice D-30, a od 1976 samobieżne haubice 2S1 Goździk.

76 mm armata dywizyjna wz. 1936 (F-22) (ros. 76-мм дивизионная пушка образца 1936 года (Ф-22)) – radziecka armata polowa wprowadzona do służby w 1936. W latach 1936-1939 wyprodukowano 2932 egzemplarzy, lecz ponieważ armata okazała się nieudana, w 1939 przerwano jej produkcję, zastępując ją nowszą 76 mm armatą wz. 1939 (USW).
II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Polska

Haubica M-30 i polski ciągnik artyleryjski Mazur D-350

M-30 trafiły także do arsenałów Ludowego Wojska Polskiego. 12 pierwszych haubic M-30 trafiło do uzbrojenia 1 Dywizji Piechoty im. T. Kościuszki 9 maja 1943 roku. Używane były one w pułkach artylerii lekkiej oraz w armijnych brygadach artylerii haubic. Po raz pierwszy wykorzystano je podczas bitwy pod Lenino.

Syria (arab. سوريا / سورية, transk. Sūriyya, nazwa oficjalna: Syryjska Republika Arabska الجمهورية العربية السورية Al-Dżumhurijja al-Arabijja as-Surijja) – arabskie państwo na Bliskim Wschodzie, graniczące z Turcją (822 km), Irakiem (605 km), Jordanią (375 km), Libanem (375 km) i Izraelem (76 km).
Bliski Wschód (arab. الشرق الأوسط, hebr. המזרח התיכון, przestarzałe Lewant) – obszar geograficzny leżący na styku trzech kontynentów: Europy, Azji i Afryki.

Prócz dywizji piechoty M-30 trafiły również do brygad artylerii. Pierwszą z nich była 1 Brygada Artylerii Armat im. gen. Józefa Bema, sformowana 3 września 1943 roku. Z końcem marca 1944 roku 1 Armia Wojska Polskiego posiadała 177 haubic M-30. Polscy artylerzyści walczący za pomocą M-30 20 lipca 1944 roku wnieśli duży wkład w przerwanie niemieckiej obrony na Bugu. Zniszczyli wówczas 9 baterii artylerii, 14 baterii moździerzy, 21 dział ppanc, 5 czołgów, 53 karabiny maszynowe i 55 pojazdów. 30 sierpnia 1944 roku haubice M-30 znajdowały się w uzbrojeniu 1, 2, 3 i 4 DP w liczbie 12 sztuk w każdej dywizji. Prócz tego haubice te znalazły się w 2 i 3 Brygadzie Artylerii Haubic w ilości odpowiednio 59 i 60 dział.

Birma (Myanmar, Mianma, Związek Birmański – Związek Myanmar) – państwo położone w Azji Południowo-Wschodniej, nad Zatoką Bengalską i Morzem Andamańskim. Graniczy z Bangladeszem, Indiami, Chińską Republiką Ludową, Laosem i Tajlandią. Większe miasta: Rangun, Mandalaj, Basejn.
152 mm haubica HB-43 D-1 (Haubica wz. 43 kal. 152 mm) – radziecka haubica opracowana w 1943 przez biuro konstrukcyjne generała porucznika Fiodora F. Pietrowa.

Polskie M-30 walczyły również pod Kołobrzegiem i nad Odrą i Nysą. Artylerzyści z 1 DP i 2 Pomorskiej Brygady Artylerii Haubic brali również udział w walkach o Berlin. W maju 1945 roku LWP posiadało 296 haubic M-30, z czego 177 w 1. Armii WP i 48 w 2 Armii WP. W styczniu 1949 roku Wojsko Polskie posiadało 477 haubic i armat kalibru 122 mm. Pod koniec 1952 roku samych haubic M-30 było już 918 sztuk. Zazwyczaj 120 haubic znajdowało się brygadzie artylerii haubic, po 24-26 na wyposażeniu dywizji piechoty i 13 sztuk w pułku artylerii lekkiej. W latach 1950-1960 haubice były również w Polsce produkowane seryjnie w Hucie Stalowa Wola. W połowie lat osiemdziesiątych XX wieku haubice M-30 doprowadzono do standardu wz. 38/85. Modernizacja polegała na zwiększeniu mobilności i możliwości zwalczania celów ruchomych. Założono koła od samochodu Star 266, zamontowano pneumatyczny układ hamulcowy, instalację oświetleniową. Układ podniesieniowy wyposażono w dodatkowe pokrętło z lewej strony pozwalające na niewielkie zmiany położenia lufy przez celowniczego. Mechanizm spustowy uzupełniono o dodatkowy spust, pozwalający celowniczemu na oddanie strzału podczas celowania. Działo wyposażono również w dodatkowy celownik PGO-9H, umieszczony na przedłużeniu osi etatowego celownika M30C. Zastąpiono również elektryczne urządzenia oświetlające przyrządy celownicze ŁUCZ-4, podświetleniem trytowymi. W momencie wstąpienia Polski do NATO w 1999 roku w uzbrojeniu pozostawało 280 sztuk haubic wz. 38/85.

Czechosłowacja (czes. Československo, słow. Česko-Slovensko lub Československo) – państwo w Europie Środkowej istniejące w latach 1918-1992. 1 stycznia 1993 w miejscu Czechosłowacji powstały dwa nowe państwa – Czechy i Słowacja. Kraj graniczył z Niemcami (1945-90: NRD i RFN), Polską, ZSRR (1991: Ukrainą), Rumunią (do 1939), Węgrami i Austrią. Stolicą Czechosłowacji była Praga.
Republika Zairu (fr.: République du Zaïre) – nazwa Demokratycznej Republiki Konga, używana od 27 października 1971 roku do 17 maja 1997, pod rządami prezydenta Mobutu Sese Seko, który jako głównodowodzący armii narodowej, 24 listopada 1965 w wyniku zamachu stanu przejął władzę w państwie.

Finlandia

Jedna z uzywanych przez armię fińską 122 H/38 wystawiona w muzeum w Hämeenlinna

41 haubic M-30 zdobytych zostało przez wojska fińskie podczas wojny kontynuacyjnej. 25 z nich wpadło w fińskie ręce w lecie 1941 roku w Karelii na północ od jeziora Ładoga. Zostały one przyjęte do uzbrojenia pod oznaczeniem 122 H/38. Trafiły do 11 dywizjonu artylerii lekkiej i 25 dywizjonu artylerii ciężkiej. W czasie wojny (w 1944) utracono 3 z nich. Mimo bogatego zestawu amunicji stosowanej w M-30 Finowie używali jedynie pocisków odłamkowo-burzących. Podczas wojny kontynuacyjnej wystrzelono ich 13 928. Haubice używane były w armii do szkolenia jeszcze w latach 80. Znajdowały się także w rezerwie mobilizacyjnej.

Bułgaria, Republika Bułgarii (България, Република България) – państwo położone w południowo-wschodniej Europie, na Bałkanach. Graniczy z Serbią oraz Macedonią od zachodu, Grecją i Turcją od południa, Morzem Czarnym od wschodu i Rumunią od północy.
Armia Czerwona, (Рабоче-Крестьянская Красная Армия, RKKA), od (ros. Советская армия, stosowane również tłumaczenie Armia Sowiecka) – siły zbrojne Rosji radzieckiej i Związku Radzieckiego, istniejące do grudnia 1991 (przemianowana m.in. na Siły Zbrojne Republiki Białorusi, Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej oraz Siły Zbrojne każdej z pozostałych republik ZSRR).

Inne kraje

M-30 produkowano także w Bułgarii pod oznaczeniem M-30 BG i w ChRL pod oznaczeniami Typ 54 i Typ 54-1 oraz w wersji samobieżnej na podwoziu transportera opancerzonego YW 531. Trafiły również do uzbrojenia państw Układu Warszawskiego, Bliskiego Wschodu i Trzeciego Świata takich jak: Birma, Czechosłowacja, Egipt, Indonezja, Irak, Iran, Izrael, Jemen, Jugosławia, KRLD, Libia, Rumunia, Somalia, Sudan, Syria, Węgry, Zair i wiele innych.

122 mm haubica wz. 1909/37 (ros. 122-мм гаубица образца 1909/37 года) – radziecka haubica, modernizacja działa opracowanego w 1909 roku przez niemiecką firmę Krupp.
Józef Stalin ( (ur. ) – formalnie pełnił obieralne, kadencyjne funkcje sekretarza generalnego KPZR i jej poprzedniczek oraz premiera ZSRR, a faktycznie był dożywotnim dyktatorem Związku Radzieckiego, posiadającym nieograniczoną władzę.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)