16 Pomorska Dywizja Piechoty - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy 16 Dywizji Piechoty okresu II RP. Zapoznaj się również z: 16 Dywizja Piechoty – inne dywizje piechoty o numerze 16.

Grudzień 1919

Czerwiec 1920

Sierpień 1920

1921-1939

16 Pomorska Dywizja Piechoty (16 DP) – wielka jednostka piechoty Armii Wielkopolskiej i Wojska Polskiego II RP.

Łowicz - miasto, gmina miejska w województwie łódzkim, w powiecie łowickim (siedziba władz powiatu) nad rzeką Bzurą, na północnym skraju Równiny Łowicko-Błońskiej. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa skierniewickiego.

Dowódca (ang. commander) - stanowisko etatowe w wojsku, żołnierz stojący na czele rodzaju sił zbrojnych, związku taktycznego, oddziału lub pododdziału. Posiada określone prawa (wydawanie rozkazów oraz nadzór nad ich wykonawstwem). Jest organizatorem działań bojowych podległych wojsk (żołnierzy) oraz dowodzi nimi w czasie ich trwania.

Rodowód

Rodowód dywizji sięga okresu tworzenia regularnych jednostek podczas powstania wielkopolskiego. 7 sierpnia 1919 Naczelne Dowództwo WP rozkazem nr 2536/III nakazało Dowództwu Sił Zbrojnych w byłym zaborze pruskim przystąpić do formowania 4 Dywizji Strzelców Wielkopolskich, której zadaniem miało być zajęcie Pomorza. Duży napływ ochotników – Pomorzan i Kaszubów – spowodował, że 16 sierpnia dywizję przemianowano na Dywizję Strzelców Pomorskich. Jej dowódcą i jednocześnie organizatorem został płk Stanisław Wilhelm Skrzyński, a szefem sztabu – kpt. Władysław Zakrzewski. Pierwszym pułkiem, który wszedł w skład dywizji był, organizowany od 30 maja 1919 w Inowrocławiu z ochotników z Pomorza, Toruński Pułk Strzelców, którego dowódcą został mianowany kpt. Władysław Koczorowski. Drugim pułkiem był, tworzony od 17 sierpnia w Inowrocławiu, Grudziądzki Pułk Strzelców (dowódca por. Ludwik Bociański). Zalążkiem tego oddziału stała się 2. kompania strzelecka, znana wcześniej jako kompania obornicka, wydzielona z Toruńskiego Pułku Strzelców. 7 października 1919 dowódca dywizji rozkazem nr 30 nakazał przystąpić do formowania kolejnych pułków: Starogardzkiego Pułku Strzelców w Pakości (dowódca kpt. Stefan Meissner) i Kaszubskiego Pułku Strzelców w Poznaniu (dowódca por. Leon Kowalski).
Brak wykwalifikowanej kadry artyleryjskiej opóźnił proces tworzenia pododdziałów artylerii dywizyjnej. Dopiero bowiem 10 listopada ppor. Tadeusz Łukowicz rozpoczął formowanie Pomorskiej Baterii Artylerii Polowej. Wspólnym elementem podkreślającym polskość oddziałów dywizji był biały orzełek noszony na rogatywkach.
24 października 1919 Naczelnik Państwa Józef Piłsudski przyjął szefostwo nad Kaszubskim Pułkiem Strzelców. Od początku 1920 Dywizja Strzelców Pomorskich stanowiła trzon Frontu Pomorskiego pod dowództwem gen. Józefa Hallera.
17 stycznia 1920 oddziały dywizji przekroczyły linię demarkacyjną pod Inowrocławiem, wkraczając na Pomorze Gdańskie przyznane Polsce decyzją traktatu wersalskiego. Pułki skierowały się najpierw na Toruń. Toruński Pułk Strzelców pod Gniewkowem, a Grudziądzki Pułk Strzelców pod Wygodą i Brannem napotkały na opór oddziałów Grenzschutzu, który został jednym uderzeniem złamany. 18 stycznia w południe Pomorska Dywizja Strzelców osiągnęła Podgórz – przedmieście Torunia.
W związku z reorganizacją jednostek Wojska Polskiego Minister Spraw Wojskowych rozkazem nr 1401 z 5 marca 1920 przemianował Pomorską Dywizję Strzelców na 16 Pomorską Dywizję Piechoty. Pułki strzelców przemianowano na pułki piechoty, nadając im odpowiednią numerację, przy jednoczesnym zachowaniu dotychczasowych nazw wyróżniających. Tak więc od tego momentu nazwy poszczególnych oddziałów były następujące: 63 Toruński Pułk Piechoty, 64 Grudziądzki Pułk Piechoty, 65 Starogardzki Pułk Piechoty, 66 Kaszubski Pułk Piechoty i 16 Pomorski Pułk Artylerii Polowej.

Mikołaj Bołtuć (ur. 20 grudnia 1893 w Sankt Petersburgu, zm. 22 września 1939 pod Łomiankami) – kapitan piechoty Armii Imperium Rosyjskiego, generał brygady Wojska Polskiego.

Powstanie wielkopolskie – zbrojne wystąpienie polskich mieszkańców Wielkopolski przeciwko państwu niemieckiemu wkrótce po zakończeniu I wojny światowej. Polacy domagali się powrotu ziem zaboru pruskiego do Polski, która w tym czasie umacniała swą niepodległość.

Działania zbrojne w okresie wojny polsko-bolszewickiej

Pod koniec kwietnia 1920 dywizja rozpoczęła przygotowania do wyruszenia na front polsko-rosyjski, w składzie:

Kwatera Główna 16 DP

XXXI Brygada Piechoty

63 Toruński Pułk Piechoty

64 Grudziądzki Pułk Piechoty

XXXII Brygada Piechoty

65 Starogardzki Pułk Piechoty

66 Kaszubski Pułk Piechoty

W trakcie organizacji pozostawała XVI Brygada Artylerii w składzie:

16 Pomorski Pułk Artylerii Polowej

16 Pułk Artylerii Ciężkiej, przemianowany później z powodu braku sprzętu na 16 Dywizjon Artylerii Ciężkiej.

Najpierw na front wyruszyła XXXI Brygada Piechoty, biorąc udział w ofensywie kijowskiej. Toczyła m.in. walki w rejonie Rzeczycy, Czarnobyla, Krzywicz i Pankratów. W tym samym czasie 66 Kaszubski Pułk Piechoty pod dowództwem ppłk. Czesława Jarnuszkiewicza wziął udział 26 czerwca 1920 w obronie wsi Bobrujki, w którym całkowitemu zniszczeniu uległ rosyjski 216 Pułk Strzelców im. Lenina.

Ignacy Oziewicz ps. "Czesław", "Czesławski", "Netta", "Jenczewski" (ur. 7 maja 1887 w Łygnianach, w pow. święciańskim, zm. 10 stycznia 1966 w Gdyni) – pułkownik piechoty Wojska Polskiego.

Włodzimierz Lenin (ros. Владимир Ленин), właśc. Władimir Iljicz Uljanow (ros. Владимир Ильич Ульянов), (ur. 22 kwietnia 1870, wg kalendarza juliańskiego 10 kwietnia, w Symbirsku, zm. 21 stycznia 1924 w Gorkach Leninowskich pod Moskwą) – rosyjski polityk, organizator i przywódca rewolucji październikowej, a następnie pierwszy przywódca Rosji Radzieckiej. Współzałożyciel i lider partii bolszewickiej. Teoretyk i ideolog komunizmu.

Po odwrocie z Kijowa wszystkie pododdziały dywizji z powrotem połączyły się na północnym odcinku frontu. Po rozpoczęciu 16 sierpnia 1920 kontrofensywy znad Wieprza, 16 DP wraz z Grupą Uderzeniową ruszyła do natarcia i – po załamaniu się słabej obrony rosyjskiej – doszła 25 sierpnia do granicy Prus Wschodnich na północny zachód od Łomży.

Włodzimierz Rachmistruk (ur. 5 grudnia 1879 Vranceni Bukowina – zm. 5 listopada 1959, Tenczynek k/Krzeszowic). Kapitan austriackiej piechoty i generał brygady Wojska Polskiego.

Kielce – miasto wojewódzkie położone w południowej części centralnej Polski, stolica województwa świętokrzyskiego. Położone w Górach Świętokrzyskich nad rzeką Silnicą. Stanowi regionalny ośrodek gospodarczy, turystyczny oraz wystawienniczo-targowy. Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 203 804 mieszkańców. Na terenie Kielc znajduje się 5 rezerwatów przyrody.

Po zakończeniu bitwy warszawskiej dywizja uczestniczyła w pościgu na środkowym odcinku frontu. Brała udział m.in. 24 września w szturmie Horodca, a następnie w bitwach o Drohiczyn, Chomsk i Nieśwież.

Za waleczność i męstwo podczas działań wojennych z bolszewikami odznaczono 133 żołnierzy dywizji srebrnym Krzyżem Virtuti Militari V klasy, a 389 Krzyżem Walecznych.

Dywizja w okresie pokoju

Po zakończeniu wojny oddziały 16 DP powróciły na Pomorze – 65 Pułk Piechoty do Starogardu i Gniewu, 63 Pułk Piechoty do Torunia, 64 pp i 16 pap do Grudziądza, zaś 66 Kaszubski Pułk Piechoty do Kościerzyny i Kartuz, a następnie do Chełmna.

Czesław Jarnuszkiewicz herbu Lubicz (ur. 27 sierpnia 1888 w Kochaniu w ziemi Dobrzyńskiej, zm. 19 czerwca 1988 w Londynie) – polski dowódca wojskowy, generał brygady Wojska Polskiego.

Bitwa warszawska (nazywana też cudem nad Wisłą) – bitwa stoczona w dniach 12-25 sierpnia 1920 w czasie wojny polsko-bolszewickiej. Uznana za 18. na liście przełomowych bitew w historii świata, zdecydowała o zachowaniu niepodległości przez Polskę i nierozprzestrzenieniu się rewolucji komunistycznej na Europę Zachodnią.

Podczas przewrotu majowego w 1926 16 DP pozostała w koszarach i opowiedziała się po stronie rządowej.

22 września 1929 na rynku w Grudziądzu 64 i 65 pp dywizji otrzymały sztandary ufundowane przez lokalne społeczności.

W lutym 1935 na bazie kompanii wydzielonej ze składu 8 Batalionu Saperów sformowana została 16 Kompania Saperów. W maju 1937 kompania przeformowana została w Ośrodek Sapersko-Pionierski 16 DP.

W styczniu 1939 rozpoczęto formowanie 16 Dywizjonu Artylerii Ciężkiej.

Wisła (łac. i ang. Vistula, niem. Weichsel) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką w zlewisku Morza Bałtyckiego.

Mełno – wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie grudziądzkim, w gminie Gruta. Przez wieś przechodzi droga wojewódzka nr 538.

Organizacja pokojowa 16 DP w 1939 roku

Dowództwo 16 Dywizji Piechoty w Grudziądzu

64 Grudziądzki Pułk Piechoty w Grudziądzu

65 Starogardzki Pułk Piechoty w Grudziądzu (II baon w Gniewie)

66 Kaszubski Pułk Piechoty w Chełmnie

16 Pomorski Pułk Artylerii Lekkiej w Grudziądzu

16 Dywizjon Artylerii Ciężkiej w Grudziądzu

Ośrodek Sapersko-Pionierski 16 DP w Grudziądzu

Kompania Łączności 16 DP w Grudziądzu

Obsada personalna dowództwa dywizji w latach 1919-1939

dowódcy dywizji:

Radom – miasto z prawami powiatu w centralno-wschodniej Polsce, w województwie mazowieckim nad rzeką Mleczną. Największy ośrodek miejski w widłach Wisły i Pilicy. Czternaste co do wielkości miasto w Polsce. Siedziba kurii diecezji radomskiej i powiatu radomskiego. Centrum administracyjne i kulturalne ziemi radomskiej.

Kiernozia – wieś w Polsce położona w województwie łódzkim, w powiecie łowickim przy drodze wojewódzkiej nr 584. Miejscowość jest siedzibą gminy Kiernozia.

płk Stanisław Skrzyński (1919–1920)

gen. dyw. Kazimierz Ładoś (1920–1927)

gen. bryg. Włodzimierz Rachmistruk (1927–1932)

gen. bryg. Kazimierz Sawicki (1932–1938)

płk dypl. Stanisław Świtalski (1938–1939)

płk dypl. Zygmunt Bohusz-Szyszko (2-19 IX 1939)

dowódcy piechoty dywizyjnej:

Armia Wielkopolska, Wojsko Wielkopolskie (właściwie: Siły Zbrojne Polskie w byłym zaborze pruskim) – polska formacja wojskowa okresu powstania wielkopolskiego 1918-1919, podporządkowana Komisariatowi Naczelnej Rady Ludowej.

Pomorze Gdańskie (Pomorze Nadwiślańskie, Pomorze Wschodnie, Pomerelia, kasz. Pòrénkòwô Pòmòrskô, niem. Pommerellen) – historyczna dzielnica Polski nad dolną Wisłą nad Morzem Bałtyckim w przybliżeniu obejmująca swym obszarem szeroki pas wokół dolnej Wisły, tj. wschodnią część województwa pomorskiego oraz północną część województwa kujawsko-pomorskiego. Historycznie Pomorze Gdańskie sąsiadowało z zachodu z Pomorzem Zachodnim, zaś ze wschodu z Prusami.

płk piech. Jarosław Aleksandrowicz de Witold (1924)

płk piech. Czesław Jarnuszkiewicz (17 III 1927 - VII 1930)

płk piech. Józef Kustroń (VIII 1930 - X 1935)

płk piech. Ignacy Oziewicz (1935-1938)

płk dypl. Zygmunt Bohusz-Szyszko (VIII - 2 IX 1939)

Oficerowie Przysposobienia Wojskowego:

Osa (także pol. i niem. Ossa) – rzeka w północnej Polsce o długości 96,2 km i dorzeczu 1600 km², prawy dopływ dolnej Wisły. Bierze swój początek na Pojezierzu Iławskim od jez. Perkun i przepływa przez liczne jeziora: Osa, Gardzień, Szymbarskie, Płowęż, Popówko i Trupel, ma ujście w rzece Wiśle koło Zakurzewa, na północ od Grudziądza. Przy ujściu na wysokim wzgórzu (68,1 m n.p.m.) tuż przy skarpie wiślanej 5 km na północ od centrum miasta znajduje się cytadela grudziądzka. Od północy i wschodu otacza ją rzeka Osa.

Gniewkowo – (niem. Argenau) miasto w woj. kujawsko-pomorskim, w powiecie inowrocławskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Gniewkowo. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego.

płk piech. Michał Remizowski (od XI 1925 ← dowódca 1 Brygady OP)

szefowie sztabu:

ppłk SG Wilhelm Lawicz-Liszka (X 1922 - I 1924)

ppłk dypl. Mieczysław Garliński († 23 IX 1939 Błonie)

proboszczowie dywizji:

ks. Józef Wrycza

Działania wojenne 1939

Dywizja walczyła w składzie Armii "Pomorze"

1 – 14 września 1939

W czerwcu 1939 16 Dywizja Piechoty pod dowództwem płk. dypl. Stanisława Świtalskiego wraz z 4 DP została włączona w skład Grupy Operacyjnej "Wschód" gen. Mikołaja Bołtucia w ramach Armii "Pomorze". Została rozlokowana w rejonie Grudziądza z zadaniem osłony Torunia.

Puszcza Kampinoska – kompleks leśny leżący w centralnej Polsce, na północny zachód od Warszawy. Zajmuje fragment pradoliny Wisły na Nizinie Mazowieckiej, ograniczony korytem Wisły (od północy i wschodu), korytem Bzury (od zachodu) oraz skarpą tarasu Równiny Łowicko-Błońskiej (od południa).

Józef Klemens Piłsudski (ur. 5 grudnia 1867 w Zułowie pod Wilnem, zm. 12 maja 1935 w Warszawie) – polski działacz niepodległościowy, dowódca wojskowy, polityk, naczelnik państwa polskiego w latach 1918–1922 i naczelny wódz Armii Polskiej od 11 listopada 1918, Pierwszy Marszałek Polski od 1920; dwukrotny premier Polski (1926–1928 i 1930), twórca tzw. rządów sanacyjnych w II Rzeczpospolitej wprowadzonych w 1926 po zamachu stanu.

Wskutek decyzji Naczelnego Wodza marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza dywizja znalazła się w kontakcie z wrogiem już od pierwszych godzin inwazji. 1 września na dywizję broniącą rubieży Osy na odcinku od Grudziądza do ujścia rzeki Lutryny uderzyły niemieckie oddziały XXI Korpusu z 3 Armii. Niemcom udało się odrzucić polskie pułki i zająć przyczółki nad rzeką. Kontratak, jaki wykonał w nocy 66 Pułk Piechoty, nie przyniósł sukcesu. Niezdolny opanować sytuacji i będący w depresji płk. S. Świtalski rozkazał wycofać broniący się na prawym brzegu Osy 64 Pułk Piechoty ppłk. Bolesława Ciechanowskiego. W tym samym dniu do dyspozycji dywizji został przydzielony 14 Pułk Piechoty z 4 DP. 2 września, po wycofaniu się, dywizja obsadziła nową rubież obrony wzdłuż kompleksu jezior Mełno, Gruta i Annowo. W ciągu całego dnia jej oddziały cofały się pod naporem wroga. Dowództwo armii, obawiając się o morale żołnierzy, postanowiło wycofać ją do odwodu, a na jej miejsce wprowadzić 4 DP. W końcu jej oddziały nieatakowane rozpoczęły odwrót do Radzynia. Nowym dowódcą dywizji został mianowany płk dypl. Zygmunt Szyszko-Bohusz, dotychczasowy dowódca piechoty dywizyjnej. Przygotował on plan przeciwuderzenia od Mełna w kierunku wioski Słup do Osy i wzdłuż rzeki na lewe skrzydło wojsk niemieckich przecinających Pomorze. Nie doszło to jednak do skutku i dywizja została odcięta od większej części wojsk Armii "Pomorze".

Związek taktyczny (do 1945 używano także określenia wielka jednostka) – jednostka organizacyjna wojska przeznaczona do prowadzenia wspólnych działań bojowych. Związki taktyczne występują zazwyczaj we wszystkich rodzajach sił zbrojnych. Wyróżnia się wśród nich:

Bitwa nad Bzurą inaczej zwana bitwą pod Kutnem rozegrała się w dniach od 9 do 18-22 września 1939 roku. Była to największa bitwa podczas kampanii 1939 roku. Została stoczona przez dwie polskie armie "Poznań" (gen. Tadeusz Kutrzeba) i "Pomorze" (gen. Władysław Bortnowski) z niemieckimi 8 Armią(gen. Johannes Blaskowitz) i 10 Armią (gen. Walter von Reichenau) z Grupy Armii Południe ("Süd")(gen. Gerd von Rundsted).

W nocy z 6 na 7 września dywizja miała wycofywać się wzdłuż Wisły do Włocławka. Po odwrocie przez Toruń, od 9 września 16 DP walczyła w bitwie nad Bzurą w składzie GO "Wschód" jako odwód Armii "Poznań". Do walki została wprowadzona 11 września, mając nacierać na Łowicz. Jej atak rozpoczął się w południe. Nie napotykając większego oporu, odrzuciła słabe ubezpieczenia niemieckie i sforsowała Bzurę. Dywizję na podejściach do miasta zatrzymał broniący się tu 102. pp niemieckiej 24 DP.

Chełmno (niem.: Culm, Kulm, łac. Culmen) – miasto i gmina w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie chełmińskim w dolinie Dolnej Wisły, nad Wisłą i wpadającą do niej Frybą. Miasto leży 40 km na północ od Torunia. W pobliżu most przez Wisłę na trasie drogi krajowej nr 1 (E75) Cieszyn – Gdańsk. Historyczne centrum Chełmna leży na wysokiej skarpie odległej około 1,5 km od Wisły, pozostałe osiedla - głównie wielkopłytowe - na wschód i południe od niego. Miasto jest stolicą historyczno-geograficznego regionu ziemia chełmińska. Łącznie z Toruniem jest najstarszym miastem tego obszaru i jednocześnie w północnej Polsce (prawa miejskie - tzw. chełmińskie, w 1233).

Linia demarkacyjna – linia, a niekiedy strefa odgraniczająca w czasie zawieszenia broni lub rozejmu walczące wojska. Często linia demarkacyjna stanowi tymczasową granicę państwową.

14 września – 5 października 1939

W nocnym natarciu 64 Pułk Piechoty wdarł się do Łowicza, będącego głównym celem taktycznym pierwszej fazy operacji, i przed świtem 12 września odrzucił Niemców poza miasto, po czym podjął pościg za wycofującym się nieprzyjacielem. Błędne decyzje strategiczne podjęte przez gen. Władysława Bortnowskiego spowodowały jednak wycofanie dywizji następnego dnia na lewy brzeg Bzury. 14 września w ramach natarcia Armii "Pomorze" dywizja ponownie atakowała opuszczony wcześniej Łowicz dwoma pułkami, jednak tym razem już bez elementu zaskoczenia i z wiele większymi stratami. W tym czasie lewy sąsiad dywizji wycofał się za Bzurę, odsłaniając Niemcom drogę na tyły 16 DP. Mimo to natarcie prowadzono dalej. 64 Pułk Piechoty wyparł Niemców znad Bzury i wdarł się do miasta, natomiast 66 Pułk Piechoty po przekroczeniu rzeki został skutecznie przez wroga zatrzymany. Po niemieckich kontratakach musiano miasto oddać. Po południu do walki skierowany został także odwodowy 65 Pułk Piechoty ppłk. dypl. Witolda Kirszensteina i walki o miasto rozgorzały na nowo, lecz bez skutku i dywizja musiała ostatecznie wycofać się za Bzurę. W wyniku walk o miasto liczebność jej pułków zmalała do 1/3 stanów wyjściowych.

Kazimierz Jędrzej Sawicki – Sawa, pseudonimy: Prut, Odwet (ur. 2 czerwca 1888 Grajewo – zm. 2 marca 1971 Londyn) – polski dowódca wojskowy, generał dywizji Wojska Polskiego.

Józef Wrycza ps. "Rawycz", "Delta", "Śmiały", zwany również księdzem generałem (ur. 4 lutego 1884 w Zblewie, zm. 4 grudnia 1961 w Tucholi) – proboszcz Wojska Polskiego, duchowny katolicki, legendarny działacz niepodległościowy na Pomorzu w latach 1917-1920, działacz społeczny i polityczny o proweniencji narodowej, przywódca organizacji konspiracyjnych Wojskowa Organizacja Niepodległościowa i Tajna Organizacja Wojskowa "Gryf Pomorski" podczas okupacji niemieckiej. Był ojcem chrzestnym,znanego i zasłużonego dla Torunia, mistrza cukierniczego Alfreda Weyna (ur.1916-zm.2001).

Wieczorem 16 września dywizja otrzymała rozkaz przegrupowania w rejon Czerniew–Kiernozia, jednak do wieczora dnia następnego tylko 65 Pułkowi Piechoty i dwóm batalionom 64 Pułku Piechoty udało się oderwać od nieprzyjaciela i przebić w nocy z 17 na 18 września w kierunku Iłowa. Wykonały one z powodzeniem zadanie osłony od południa głównych sił Armii "Poznań" w natarciu na Sochaczew. Resztki dywizji wycofujące się w kierunku na Warszawę zostały doszczętnie rozbite w nocy z 18 na 19 września w bitwie w Puszczy Kampinoskiej.

Błonie – miasto w woj. mazowieckim, w powiecie warszawskim zachodnim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Błonie, położone na Równinie Łowicko-Błońskiej, 18 km na zachód od granic Warszawy, nad rzeką Rokitnicą.

Poznań (, niem. Posen, jidysz פּױזן Pojzn, ros. - Познань) – jedno z najstarszych i największych polskich miast, położone nad rzekami Wartą i Cybiną, na Pojezierzu Wielkopolskim. Stolica Wielkopolski i województwa wielkopolskiego. W obrębie miasta znajduje się duży węzeł drogowy i kolejowy oraz międzynarodowy port lotniczy Ławica. Piąte pod względem liczby ludności miasto w Polsce i szóste pod względem powierzchni.

Ośrodek Zapasowy dywizji zlokalizowany na czas wojny w Radomiu wziął udział w walkach o Kielce a następnie został włączony w skład południowego zgrupowania Armii Prusy i podzielił jego losy.

Skład

Dowództwo i sztab:

dowódca dywizji:

do 2.09 – płk dypl. Stanisław Jan Świtalski († 19.09 Famułki Królewskie), od 2.09 – płk dypl. Zygmunt Piotr Bohusz-Szyszko,

szef sztabu: ppłk dypl. Mieczysław Garliński († 23.09 Błonie),

dowódca piechoty dywizyjnej:

do 4.09 – płk dypl. Zygmunt Bohusz-Szyszko, od 4.09 – płk Stefan Cieślak,

dowódca artylerii dywizji: płk Witold Tadeusz Andruszewicz-Doliwa († 20.09 Tułowice),

dowódca saperów: mjr Jan Guderski,

dowódca łączności: mjr Józef Morkowski,

Kwatermistrzostwo:

Bzura – rzeka na Nizinach Środkowopolskich, lewy dopływ Wisły; długość 166 km. Większa część jej biegu wzdłuż północnego skraju Równiny Łowicko-Błońskiej. Maksymalna rozpiętość wahań stanów wody w dolnym biegu 4,5 m.

Włocławek (łac. Vladislavia, niem. Leslau ) – miasto powiatowe w województwie kujawsko-pomorskim, nad Wisłą, przy ujściu Zgłowiączki, powiat grodzki, siedziba powiatu włocławskiego. Jedno z głównych miast województwa (3. pod względem wielkości), historyczna stolica Kujaw. Miasto jest siedzibą biskupstwa włocławskiego. Włocławek uzupełnia stolice województwa w pełnieniu usług administracyjnych, edukacyjnych, kulturalnych, gospodarczych, turystycznych i rozrywkowych.

kwatermistrz: kpt. dypl. Józef Słaboszewski,

szef żandarmerii: ppor. rez. Marceli Cichowski,

szef uzbrojenia: kpt. Stefan Kurzawa,

szef intendentury: mjr Aleksander Partyka,

szef taborów: kpt. Marian Karol Skup,

szef służby zdrowia: mjr dr Henryk Ottenbrett,

szef służby weterynaryjnej: mjr dr Teodor Ignacy Uszyński,

szef służby sprawiedliwości: kpt. rez. Piotr Jazłowiecki.

Oddziały i pododdziały:

Prusy Wschodnie (niem. Ostpreußen) – część Królestwa Pruskiego, a potem zjednoczonych w XIX w. Niemiec (do 1945 r.). Prowincja Prusy Wschodnie powstała w 1772 r. z części ziem Polski (Warmii) oraz Prus Książęcych (z wyłączeniem Kwidzyna). Stolicą prowincji był Królewiec. W maju 1939 roku prowincja miała powierzchnię 36 991,71 km² i liczyła 2 488 122 mieszkańców.

Pakość – (niem. Pakosch) miasto w woj. kujawsko-pomorskim, w powiecie inowrocławskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Pakość. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego.

64 Grudziądzki Pułk Piechoty – dowódca:

do 1 września – ppłk dypl. Bolesław Ciechanowski, od 1 września – mjr Aleksander Marian Rewerowski,

65 Starogardzki Pułk Piechoty – dowódca:

do 4 września – płk Stefan Cieślak, od 4 września – ppłk dypl. Witold Stefan Kirszenstein,

66 Kaszubski Pułk Piechoty im. Marszałka Józefa Piłsudskiego – dowódca: płk Stefan Michalski († 3.10 Giżyce – z ran),

16 Pomorski Pułk Artylerii Lekkiej – ppłk Aleksander Alojzy Słupczyński († 18.09 Janówek),

16 Dywizjon Artylerii Ciężkiej – ppłk Stanisław Jerzy Ostapowicz,

16 Batalion Saperów – mjr Eugeniusz II Szubert,

16 Bateria Motorowa Artylerii Przeciwlotniczej – kpt. Julian Franciszek Wojtusiak,

Szwadron Kawalerii Dywizyjnej – mjr Stefan Mosiński,

Samodzielna Kompania Karabinów Maszynowych i Broni Towarzyszącej Nr 83 – por. Albin Jan Witkowski († 18.09 Puszcza Kampinoska),

Kompania Kolarzy Nr 83 – kpt. Józef Bolesław Buczyński,

Kompania Telefoniczna 16 DP – por. Jerzy Władysław Jakóbczyński

Pluton Radio 16 DP (2 radiostacji N-1 lub 2 RKD)

Samodzielny Patrol Meteorologiczny nr 16

Pluton Pieszy Żandarmerii Nr 16 – NN,

Kwatera Główna

komendant – kpt. Tadeusz Brunon Popiel,

Kompania Asystencyjna nr 183 – kpt. Wilhelm Alfred Tarnawski,

Kompania Gospodarcza

Pluton Łączności Kwatery Głównej 16 DP – ppor. Witold Eugeniusz Radwański,

Poczta Polowa nr 75

Służby

Ludwik Bociański (ur. 24 sierpnia 1892 w Pleszewie, zm. 7 lutego 1970 w Londynie) – pułkownik dyplomowany Wojska Polskiego, wojewoda wileński i poznański II RP.

Wojna polsko-bolszewicka (wojna polsko-rosyjska 1919-1920) – wojna pomiędzy odrodzoną II Rzeczpospolitą a Rosją Radziecką, dążącą do podboju państw europejskich i przekształcenia ich w republiki radzieckie zgodnie z doktryną i deklarowanymi celami politycznymi ("rewolucja z zewnątrz") rosyjskiej partii bolszewików.

służba łączności:

Drużyna Parku Łączności – dowódca: NN,

służba uzbrojenia:

Pluton Parkowy Uzbrojenia nr 803 – dowódca: ppor. rez. Władysław Powałowski,

służba intendencka:

Park Intendentury typu I nr 803 – komendant: NN,

służba zdrowia:

Kompania Sanitarna nr 803 – dowódca: NN,

Szpital Polowy nr 803 – komendant: mjr dr Stefan Bogusławski,

Polowa Pracownia Dentystyczna nr 803 – kierownik: NN,

Polowa Kolumna Dezynfekcyjno-Kąpielowa nr 803 – dowódca: NN,

Polowa Pracownia Bakteriologiczno-Chemiczna nr 803 – kierownik: NN,

Zespół Przeciwgazowy nr 803 – kierownik: NN,

służba taborowa:

Kolumna Taborowa Parokonna nr 817 – dowódca: ppor. rez. Tadeusz Tylman,

Kolumna Taborowa Parokonna nr 818 – dowódca: NN,

Kolumna Taborowa Parokonna nr 819 – dowódca: NN,

Kolumna Taborowa Parokonna nr 820 – dowódca: NN,

Warsztat Taborowy Parokonny nr 817 – kierownik: NN,

Pluton Taborowy nr 16 – dowódca: NN,

służba sprawiedliwości:

Sąd Polowy nr 16 – sędzia: por. Tadeusz Kud.

Jednostki włączone w skład dywizji na czas wojny:

Order Virtuti Militari (łac. Cnocie wojskowej - (męstwu) dzielności żołnierskiej) – najwyższe polskie odznaczenie wojskowe (order), nadawane za wybitne zasługi bojowe. Jest najstarszym orderem wojskowym na świecie, spośród nadawanych do chwili obecnej. Ustanowiony przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego 22 czerwca 1792 dla uczczenia zwycięstwa w bitwie pod Zieleńcami, po rozpoczęciu wojny polsko-rosyjskiej przeciwko konfederacji targowickiej, w obronie Konstytucji 3 Maja.

Edward Śmigły-Rydz, też: Edward Rydz, Edward Rydz-Śmigły, ps. Śmigły, Tarłowski, Adam Zawisza (ur. 11 marca 1886 w Brzeżanach, zm. 2 grudnia 1941 w Warszawie) – polski wojskowy i polityk, Marszałek Polski, Generalny Inspektor Sił Zbrojnych, Naczelny Wódz w wojnie obronnej 1939 roku, formalnie przez 17 dni następca prezydenta RP na wypadek opróżnienia się urzędu przed zawarciem pokoju.

Batalion ON "Świecie" – dowódca: mjr Stanisław Dobrzański,

Batalion ON "Grudziądz" – dowódca: kpt. Józef Krakowski,

Batalion Szturmowy – dowódca: kpt. Wilhelm Alfred Tarnawski.

Przypisy

(*) Wraz z Batalionem ON "Brodnica" i Batalionem ON "Radzyń" tworzył 209 Rezerwowy Pułk Piechoty, który 8 września rozwiązano, a Batalion Szturmowy uzupełnił stany 16 Dywizji Piechoty.

Bibliografia

Tadeusz Jurga: Wojsko Polskie : krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej. 7, Regularne jednostki Wojska Polskiego w 1939 : organizacja, działania bojowe, uzbrojenie, metryki związków operacyjnych, dywizji i brygad. Warszawa : Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej 1975.

Lech Wyszczelski: Wojsko Polskie w latach 1918-1921. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2006. ISBN 83-89729-56-3.

Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918-1939. Warszawa: Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-10206-4.

"Almanach oficerski": praca zbiorowa, Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1923

"Księga chwały piechoty": komitet redakcyjny pod przewodnictwem płk. dypl. Bolesława Prugara Ketlinga, Departament Piechoty MSWojsk, Warszawa 1937-1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona Warszawa 1992

Linki zewnętrzne

Strona 16 Pomorskiej Dywizji Zmechanizowanej

Przewrót majowy (zamach majowy, pucz majowy) – zbrojny zamach stanu dokonany w Polsce przez marszałka Józefa Piłsudskiego w dniach 12-15 maja 1926. Powodami zamachu była pogarszająca się sytuacja polityczna i gospodarcza kraju, zaś bezpośrednią przyczyną seria kryzysów gabinetowych w latach 1925-1926. Zamach rozpoczął się 12 maja 1926. Po bezowocnej rozmowie Piłsudskiego z prezydentem Stanisławem Wojciechowskim, oddziały wierne marszałkowi zajęły pozycje przy warszawskich mostach. Po ultimatum generała Tadeusza Rozwadowskiego, dowodzącego oddziałami prorządowymi, rozpoczęły się w Warszawie drobne potyczki. 12 i 13 maja Maciej Rataj, marszałek Sejmu, podjął ostatnią próbę negocjacji, która zakończyła się niepowodzeniem. 14 maja Piłsudski przejął kontrolę nad Warszawą. W wyniku walk zginęło 379 osób. Legalny rząd Wincentego Witosa podał się do dymisji, a prezydent Wojciechowski złożył swój urząd. Uprawnienia prezydenta przejął Maciej Rataj, który powołał nowy rząd z Kazimierzem Bartlem na czele, w którym Piłsudski został ministrem spraw wojskowych i generalnym inspektorem Sił Zbrojnych. 31 maja Piłsudski został wybrany prezydentem RP przez Zgromadzenia Narodowe, ale godności nie przyjął, rekomendując na to stanowisko profesora Ignacego Mościckiego. Zamach rozpoczął 13-letnie, autorytarne rządy sanacji, którym kres położył wybuch II wojny światowej.

Zygmunt Piotr Bohusz-Szyszko herbu Odyniec (ur. 19 stycznia 1893 w Chełmie, zm. 20 czerwca 1982 w Londynie) – generał dywizji Wojska Polskiego, dowódca Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich.