18 Dywizjon Artylerii Ciężkiej - Polski Serwis Naukowy

18 Dywizjon Artylerii Ciężkiej (18 dac) – pododdział artylerii ciężkiej Wojska Polskiego.

Dywizjon został sformowany w 1937 roku, w Zambrowie, przez 1 Pułk Artylerii Ciężkiej z Modlina, jako organiczna jednostka artylerii 18 Dywizji Piechoty.

Działania bojowe

Mobilizację alarmową rozpoczął 24 sierpnia 1939. Po osiągnięciu gotowości bojowej, dywizjon wyruszył w pas obrony 18 Dywizji Piechoty, w rejon Łomży i Nowogrodu.

Od świtu 31 sierpnia 1939 znajdował się na stanowiskach ogniowych, na głównej pozycji obronnej 18 DP, w ugrupowaniu 33 pp. Do 4 września nie nawiązał kontaktu ogniowego z nieprzyjacielem. Na rozkaz gen. bryg. Młot-Fijałkowskiego przegrupował się w rejon Ostrołęki celem wsparcia 42 pp. Dywizjon marszem nocnym osiągnął Ostrołękę o świcie 5 września i zajął stanowiska ogniowe obok Dzbenina i Kamianki. Zmieniająca się sytuacja taktyczna wymusiła zmianę rozkazów. W nocy z 5/6 września oddział wymaszerował do kolejnego rejonu. Baterie miały zająć SO na zachód od m. Borawe.

Stanowisko ogniowe (s.o.) - miejsce w terenie, z którego strzela się lub zamierza strzelać. Jest to również rejon zajęty lub przygotowany do zajęcia przez działo do wykonania zadań ogniowych.

Mobilizacja – przejście sił zbrojnych państwa z etatu pokojowego na organizację stanu wojennego, przekształcenie gospodarki pokojowej w gospodarkę wojenną oraz dostosowanie administracji państwowej dla potrzeb wojny.

6 września baterie dywizjonu kilkakrotnie bombardowane były przez Luftwaffe. Wieczorem 7 września 18 dac maszerował z 71 pp do rejonu Cisk-Żabin. Tu wspierać miał uderzenie pułku piechoty na Goworowo. Około północy kontratak na korzyść 33 DP (rez.) został odwołany. Dywizjon powrócił do rejonu m. Borawe.

Adiutant (łac. adiutare - "pomagać"), adiutant ordynansowy - żołnierz pomocniczy asystujący najwyższym oficerom (zazwyczaj generałom oraz dowódcom jednostek wojskowych). Jest w osobistej dyspozycji swego przełożonego. Wykonuje ogólne prace kancelaryjno-biurowe i organizacyjne zapewniające rytmiczność działalności służbowej dowódcy, a także zlecenia osobistego przełożonego, oraz kieruje pracą innych pracowników adiutantury (kancelarii dowódcy).

Nowogród – miasto w woj. podlaskim, w powiecie łomżyńskim, nad Narwią, ok. 15 km od Łomży. Jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej Nowogród. Wprawdzie dzisiejszy Nowogród położony jest na wzgórzu, jednak pierwotnie miasto zlokalizowane było u zbiegu rzek Narwi i Pisy, które dziś stanowią szlaki spływów kajakowych, łącząc dorzecze Wisły z Wielkimi Jeziorami Mazurskimi.

8 września ppłk Brzozowski otrzymał rozkaz odejścia z linii Narwi. Wieczorem tego dnia 1 bateria ostrzelała ogniem armat kal. 105 mm zgrupowanie Niemców w Goworowie. Po wykonaniu zadania ogniowego, dołączyła do kolumny dywizjonu, który maszerował w ugrupowaniu 71 pp po drodze: Czarnowiec-Rzekuń-Susk-Janochy-Grucele-Opęchowo-Kleczkowo.

Dowództwo – zespół ludzi, wraz z dowódcą, zajmujących się kierowaniem formacją wojskową lub zespołem ludzi. Najczęściej stosowane w terminologii wojskowej, rzadziej w terminologii cywilnej.

Czesław Młot-Fijałkowski (ur. 14 kwietnia 1892 Okalewie, zm. 17 kwietnia 1944 w Murnau am Staffelsee) – polski dowódca wojskowy, generał brygady Wojska Polskiego, uczestnik walk o niepodległość Polski w wojnie z bolszewikami oraz podczas I i II wojny światowej.

Rano 9 września dywizjon przekroczył rzekę Ruż. Baterie zajęły SO na północnym skraju lasu Kamienowo po obu stronach drogi Żyźniewo-Zawady. Tu odtworzona została zdolność bojowa jednostki, uzupełniono amunicję ze składu w Żyźniewie, nakarmiono ludzi i konie.

9 września oddziały niemieckie zajęły Jakać, co stanowiło zagrożenie dla lewego skrzydła 18 DP. Dowódca dywizji zdecydował wykonać uderzenie na tę miejscowość. Dywizjon otrzymał zadanie: z dotychczasowych stanowisk ogniowych położyć ogień na czoło kolumn nieprzyjacielskich w rejonie Tyszki i Jakać, a następnie przenieść ogień w centrum ugrupowania przeciwnika w rejonie parceli leśnej Gostery. Sygnałem dla piechoty miało być otwarcie ognia przez 18 dac.

Zambrów (wymowa ?/i) – miasto i gmina w północno-wschodniej Polsce, w województwie podlaskim, w powiecie zambrowskim nad rzeką Jabłonką. Zambrów leży na historycznym Mazowszu. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa łomżyńskiego. Od południowego wschodu bezpośrednio graniczy z Wolą Zambrowską, a od północnego zachodu z miejscowością Nagórki Jabłoń. Najbliższe sąsiednie miasta to: Wysokie Mazowieckie, Łomża i Ostrów Mazowiecka. Zambrów leży na trasie Warszawa-Białystok.

Twierdza Modlin (rosyjska nazwa Nowogieorgiewsk) – twierdza położona na Mazowszu u zbiegu Wisły i Narwi, około 30 km na północny zachód od Warszawy. Składa się z cytadeli położonej na prawym brzegu Narwi, umocnionych przedmości: kazuńskiego i nowodworskiego oraz z dwóch pierścieni fortów. Jest jedną z największych i najlepiej zachowanych twierdz w Polsce.

10 września o 3:30 nastąpiło uderzenie ogniowe. Salwy spadły na wyciągniętą kolumnę DPanc "Kempf", powodując duże straty i wywołując panikę. Wykorzystując zamieszanie 71 pp wyrzucił nieprzyjaciela za rzekę Ruż. Dywizja Pancerna "Kempf" poniosła w tym boju duże straty. Po porażce Niemcy wprowadzili do walki lotnictwo. Około 17:00 pododdziały dywizjony zostały zbombardowane. Zginęło kilku żołnierzy. Po zmroku ruszono w kierunku Zambrowa. Do straży przedniej przydzielono działon z 1 baterii do obrony przed czołgami. Dywizjon maszerował w ugrupowaniu 71 pp.

Skrzydło - boczna część ugrupownia bojowego (operacyjnego) wojsk, odróżniana tradycyjnie od jego centrum. Rozróżnia się skrzydła prawe i lewe, które zależnie od położenia (działania) wojsk własnych i warunków terenowych mogą być otwarte lub osłonięte.

Artyleria ciężka - dawniej, artyleria wyposażona w armaty na naboje kalibru 100-155 mm i haubice kalibru 150-200 mm. Charakteryzowała się dużą donośnością i siłą wystrzeliwanych pocisków. Działa artylerii ciężkiej miały ciąg mechaniczny, lub były samobieżne.

O świcie 11 września 18 dac zajął SO w rejonie Tabądzia i od 6:00 wspierał ogniem lII/71 pp atakujący wzdłuż drogi Zakrzewo Stare-Pruszki Jabłoń. Natarcie załamało się. Około 10.00 rozpoczął się kolejny polski atak. Około godz. 14.00 kontratak niemieckia zmusił polskie oddziały do wycofania się. W związku z niepowodzeniem ataku około 16:00 na naradę do dowódcy 18 DP został wezwany ppłk Brzozowski. Podczas jego nieobecności uderzenie Niemców bezpośrednio zagroziło SO artylerii. Dopiero kontratak piechoty zażegnał niebezpieczeństwo. O 19.00 dywizjon wyruszył z Zakrzewa Starego do lasku na południowy zachód od m. Srebrny Borek.

Luftwaffe (pol. broń powietrzna) - Niemieckie Siły Powietrzne III Rzeszy (1933-1945), powołane 26 lutego 1935 roku rozkazem Hitlera, również oficjalna nazwa powojennych sił powietrznych Republiki Federalnej Niemiec aż do dzisiaj.

Ostrołęka – miasto powiatowe w województwie mazowieckim. Leży nad rzeką Narwią. Ma status miasta na prawach powiatu, jest też siedzibą powiatu ziemskiego. W latach 1975-1998 stolica województwa ostrołęckiego. Posiada ważne znaczenie administracyjne dla północno-wschodniej części Polski. Dynamicznie rozwijający się ośrodek usług oraz przemysłu energetycznego, budowlanego, celulozowo-papierniczego i spożywczego. Ośrodek folkloru kurpiowskiego.

Mimo nękającego ognia niemieckiej artylerii o świcie 12 września osiągnął nakazany rejon. Z nowych SO miał działać bateriami na korzyść 71 i 42 pp O 9.00 wspierał atak na Andrzejewo prowadzony osobiście przez dowódcę 18 DP - płk Kosseckiego. Atak nie uzyskał powodzenia, a dowódca dywizji został ciężko ranny. Dowództwo dywizji przejął płk Hertel, a 18 dac przegrupował się na nowe stanowiska. 1 ba stanęła ok. 800 m na północ od Łętownicy, 2 ba zaś - ok. 200 m za stodołami środkowej części Łętownicy. Płk Hertel zdecydował się na natarcie. Około 14.30 baterie otworzyły ogień. Początkowo zanotowano sukcesy na poszczególnych odcinkach ataku. Jednak nieprzyjacielski kontratak zatrzymał polskich piechurów. Walka ze zmiennym szczęściem trwała do 17:00. Wyczerpywała się amunicja. W tym czasie nieprzyjaciel idąc z północy, zajął Paproć Dużą i wyszedł na tyły oraz bok prawego skrzydła dywizji. Wojska walczyły w okrążeniu.

Łomża – miasto w północno-wschodniej Polsce, w województwie podlaskim, nad rzeką Narew. Leży na historycznym Mazowszu, na jego największej ziemi – ziemi łomżyńskiej. W latach 1975-1998 stolica województwa łomżyńskiego. Od 1 stycznia 1999 roku siedziba powiatu łomżyńskiego oraz stolica powiatu grodzkiego. Od 28 października 1925 jest także stolicą diecezji łomżyńskiej Kościoła rzymskokatolickiego. Łomża to główny ośrodek gospodarczy, edukacyjny i kulturowy ziemi łomżyńskiej oraz jedno z trzech głównych miast województwa podlaskiego (obok Białegostoku i Suwałk).

Canon de 155 C mle 1917 Schneider – francuska haubica, zaprojektowana w 1917 jako ulepszona wersja haubicy wz. 1904 kal. 155 mm, używana podczas I wojny światowej. Przyjęta również na uzbrojenie armii amerykańskiej pod oznaczeniem 155 mm howitzer M1917A1. Duża liczba tych dział służyła w armii francuskiej aż do 1940. Były one też eksportowane do wielu krajów.

Około 18.00 Niemcy uderzyli z m. Srebrna i wyszli na tyły SO 1 baterii. Po krótkiej walce 1 bateria, kolumna amunicyjna i tabory 18 dac zostały zniszczone. Do walczących kanonierów 2 baterii dołączyli żołnierze z innych oddziałów 18 DP. Pozwoliło to zatrzymać Niemców i uratować haubice.

Około 22:00 pozostałości 18 DP uderzyły na wroga celem wyjścia z okrążenia. Jednak silny ogień Niemców zatrzymał przebijające się oddziały. W tej sytuacji ppłk Brzozowski zawrócił 2 baterię do Łętownicy. Tu, na rozkaz płk. Hertla zniszczono sprzęt i działa. Wszyscy otrzymali polecenie przebijania się na własną rękę. 18 dac został rozwiązany.

13 września większość żołnierzy dywizjony dostała się do niewoli niemieckiej.

Organizacja i obsada personalna dywizjonu we wrześniu 1939

Dowództwo

dowódca – ppłk Władysław Brzozowski

adiutant – kpt. Szczepan Malinowski

oficer zwiadowczy – por. Kazimierz Rzaniak

oficer łączności – por. Stefan Czerniawski

lekarz – ppor. rez. dr med. Leon Sadowski

1 bateria (trzy 105 mm armaty wz. 1913)

dowódca – kpt. Mieczysław Wilczewski

2 bateria (trzy 155 mm haubice wz. 1917)

dowódca – kpt. Tadeusz Maziarz

Szczegółowa organizacja dywizjonu w Ordre de Bataille polskiej dywizji piechoty w 1939.

Bibliografia

Tadeusz Jurga: Obrona Polski 1939. Instytut Wydawnictw PAX. Warszawa 1990

Piotr Zarzycki: Plan mobilizacyjny "W". Wykaz oddziałów mobilizowanych na wypadek wojny. Pruszków 1995. ISBN 83-85621-87-3

Zygmunt Kosztyła: Wrzesień 1939 roku na Białostocczyźnie. PWN. Warszawa 1976, s. 35, 254

Piotr Zarzycki, 1 Pułk Artylerii Ciężkiej; Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. Oficyna Wydawnicza "Ajaks", Dowództwo Wojsk Lądowych przy współpracy Oddziału Warszawskiego Stowarzyszenia Miłośników Dawnej Broni i Barwy przy PAN.Pruszków 1997. ISBN 83-87103-27-6