Ten artykuł dotyczy 18 Pułku Ułanów Pomorskich. Zapoznaj się również z: 18 Pułk Ułanów – inne pułki o numerze 18.

18 Pułk Ułanów Pomorskich (18 p.uł.) – oddział kawalerii Armii Wielkopolskiej i Wojska Polskiego II RP.

Sformowany w składzie Wojsk Wielkopolskich. Brał udział w zajmowaniu Pomorza przyznanego traktatem wersalskim Polsce.

Walczył w wojnie polsko bolszewickiej. Po okrążeniu przez Armię Czerwoną w lipcu 1920, przeszedł na Łotwę. 18 sierpnia powrócił do Polski przez Lipawę, Gdańsk i wziął udział w drugiej fazie bitwy nad Niemnem.

W kampanii wrześniowej pułk walczył w składzie Armii Pomorze w Pomorskiej Brygadzie Kawalerii. Najsłynniejsza szarża – 1 września 1939 bitwa pod Krojantami koło Chojnic. 4 września pułk został rozbity i przestał istnieć jako samodzielna jednostka. Żołnierze pułku walczyli w bitwie nad Bzurą,a jedynie nieliczni przebili się do walczącej Warszawy.

W okresie międzywojennym oddział stacjonował w garnizonie Toruń i Grudziądz (od września 1923)

Formowanie pułku

29 lipca - 3 sierpnia 1920

W tych koszarach stacjonował pułk

W kwietniu 1919 na podstawie rozkazu dowódcy Wojska Wielkopolskiego gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego rozpoczęto organizować w Poznaniu jednostki kawalerii. Celem zorganizowania pułku ułanów przeznaczonego dla ziemi pomorskiej, rozkazem dziennym nr 201 Dowództwa Głównego Siły Zbrojnej Polskiej byłego zaboru pruskiego z 24 lipca 1919 przystąpiono do organizacji 5 Pułku Ułanów Wielkopolskich. 30 lipca 1919 sprostowana została nazwa oddziału na 4 Pułk Ułanów Wielkopolskich. 2 sierpnia jednostka otrzymała nazwę wyróżniającą "Nadwiślański". Oddziały wielkopolskie odsyłały do 4 pułku wszystkich kawalerzystów pochodzących z Pomorza i Prus. Dowódcą pułku został ppłk August Brochwitz-Donimirski, były oficer armii niemieckiej, a rozkazem Dowództwa Głównego nr 205 na zalążki wydzielono oficerów: rtm. Stanisława Ossowskiego, por. Kazimierza Prandotę-Trzcińskiego, ppor. Władysława Buszkę i Klemensa Zielińskiego.Formowano go na etacie 1 Pułku Ułanów Wielkopolskich. Miał liczyć 1150 ułanów i 1145 koni. Do końca października 1919 został zorganizowany 1 szwadron. Był dobrze wyszkolony i uzbrojony, posiadał pełne wyposażenie i był jednolicie umundurowany.

Na macierzysty garnizon wyznaczony został, zajęty jeszcze przez Niemców, Grudziądz. By nazwa bardziej obrazowała związki pułku z miejscem stacjonowania, w sierpniu 1919 pułk przemianowano na 18 Pułk Ułanów Pomorskich. Nazwę pułku oficjalnie zatwierdzono jednak dopiero w lutym 1920.

W skomplikowanych warunkach polityczno-militarnych pułk musiał wydzielać sformowane już pododdziały do prowadzenia działań zbrojnych, jednocześnie prowadząc prace organizacyjne w nowych miejscach stacjonowania. W połowie stycznia zakwaterował się w Toruniu, a w lutym przegrupował się do Grudziądza. Do pułku meldowali się ochotnicy z Pomorza, których intensywnie szkolono. Do kwietnia zorganizowano i uzbrojono 1 dywizjon w składzie dwóch szwadronów. W Grudziądzu rozpoczęto formować 3 szwadron liniowy i szwadron zapasowy. Po uzyskaniu pełnej gotowości bojowej dywizjon 29 maja wyruszył na front polsko-bolszewicki.

Pułk w walce o granice

Zajęcie Pomorza

Pod koniec 1919 pułk wszedł w skład wojsk Frontu Pomorskiego i rozpoczął działania bojowe związane z ustaleniami traktatu wersalskiego, a dotyczącymi powrotu Pomorza do Macierzy. 16 stycznia 1920 szwadron pułku wyruszył do Inowrocławia i tam rozpoczął akcję rewindykacyjną w myśl umów zawartych między przedstawicielami Polski i Niemiec.

Pułk stanowił straż przednią grupy bojowej, której zadaniem było zajęcie Torunia. 17 stycznia, około 7:00 w okolicy wsi Lipie doszło do walk z żołnierzami Grenzschutzu. Zginął pierwszy żołnierz pułku. 18 stycznia oddział wkroczył do Torunia, witany owacyjnie przez mieszkańców. Przed ratuszem nadburmistrz dr Hasse przekazał insygnia władzy w ręce dowódcy Dywizji Strzelców Pomorskich. Pogrzeb ułana – plut. Jana Pająkowskiego stał się wielką manifestacją polskości mieszkańców Torunia. Pochowano go na miejscowym cmentarzu.

Na frontach wojny polsko bolszewickiej

Działania 1 dywizjonu

Tereny działania pułku w 1920

W maju 1920 sytuacja na froncie nie była dla Polski korzystna. 1 Armia została odrzucona głęboko do tyłu. Domagano się posiłków. Naczelne Dowództwo wysyłało na front nie w pełni sformowane oddziały.

29 maja 1 dywizjon 18 pułku pod dowództwem rtm. Ossowskiego, transportem kolejowym z Grudziądza, został skierowano na teren działań operacyjnych frontu północno-wschodniego. W skład dywizjonu wchodziły dwa szwadrony liniowe z trzema dodatkowymi ckm – razem: 2 oficerów, 8 podchorążych oraz 162 ułanów. Podporządkowany został dowódcy I Brygady Jazdy Armii Rezerwowej. Początkowo dywizjon otrzymał zadanie ubezpieczania prawego skrzydła ugrupowania brygady i współdziałając z 11 p.uł. na kierunku Rabowo-Bukowo-Miory-Czeress prowadzić działania rozpoznawczo–patrolowe. Stacza zwycięskie potyczki pod Miorami, Nowo Krukami i Wianużą. Po odrzuceniu wojsk sowieckich za Berezynę i Autę I Brygada Jazdy została wysłana pod Kijów, zaś dywizjon pozostał w rejonie Dryssy.

W nocy z 3 na 4 lipca Armia Czerwona rozpoczęła ofensywę. Dywizjon 18 p.uł. został przetransportowany w rejon frontu południowo-wschodniego i przydzielony do XV Brygady z 8 DP. Patrolował tam i ubezpieczał przydzielony brygadzie odcinek Dźwiny. 4 lipca broniąc lewego skrzydła dywizji ułani utrzymali swoje pozycje, skutecznie powstrzymując natarcie oddziałów kawalerii Gaja prowadzone wzdłuż Dźwiny. 5 lipca, w wyniku braku współdziałania z piechotą, dywizjon został od południa i zachodu oskrzydlony i przyparty pod Drują do Dźwiny. Sytuacja stała się krytyczna. Dowódca dywizjonu powziął decyzję pokonać całym oddziałem rzekę wpław, przejść na terytorium neutralnej Łotwy i maszerować na Dyneburg.

Łotwa początkowo przyjęła gościnnie polskie oddziały, jednak 22 lipca władze łotewskie nakazały przetransportować dywizjon koleją z Dyneburga do Rygi. Z Rygi ułani pomaszerowali do Libawy i od 26 lipca oczekiwali na statek. 30 lipca przypłynął z Gdańska polski statek "Pomorzanin", który mógł zabrać tylko 60 ludzi z oddziału pieszego. 11 sierpnia Łotwa zawarła pokój z Rosją i zachodziła obawa że Łotysze rozbroją pułk. By uniknąć rozbrojenia, w tajemnicy przed władzami łotewskimi, dywizjon opuścił swój rejon wyczekiwania i pomaszerował w kierunku wolnego miasta Kłajpedy, zajętego przez wojska francuskie. Dotarł pod Połągę, gdzie jednak został rozbrojony. Z pomocą amerykańskiego czerwonego krzyża ułani otrzymali cywilne ubrania, ponieważ mundury nie nadawały się już do użytku. Część dywizjonu została zaokrętowana na statki "Saratow" i odpłynęła w kierunku Gdańska, pozostali czekali na "Pomorzanina", który odpłynął z Połągi 15 sierpnia. Jednak na skutek szalejącej na Bałtyku burzy musiał schronić się, na dobę, w porcie w Kłajpedzie.

18 sierpnia statki stanęły na redzie w Gdańsku. Nie mogąc zejść na ląd w Gdańsku, dywizjon wyładował się na polskim brzegu w rybackiej wiosce Gdynia. Po trzydniowym odpoczynku wyruszył marszem do Kartuz a stamtąd transportem kolejowym do Torunia, do którego przybył 22 sierpnia.

W bitwie niemeńskiej

Do połowy września 1920 pułk reorganizował się w Toruniu. Tym razem składał się z czterech szwadronów liniowych, szwadronu ckm, plutonu łączności i drużyny dowódcy pułku. Liczył 21 oficerów, 11 podchorążych, 630 szeregowców, 610 koni i 6 ckm. 15 września pułk został przewieziony koleją do stacji Hajnówka i Narewka. Tam pułk rozdzielono: 3 szwadron podporządkowano dowódcy 16 DP, a pozostała część pułku weszła w skład 4 Armii gen. Leonarda Skierskiego.

19 września 1920 pułk został przydzielony do grupy operacyjnej gen. Władysława Junga i wraz z dwoma batalionami 59 pp i 1/15 pułku artylerii miał zająć Nowy Dwór. Jako rejon wyjściowy do działań wskazano Józefin. 22 września w mieście pułk zastał tylko jedną kompanię 59 pp uwikłaną w walkę z przeciwnikiem. Idący w szpicy spieszony pluton 1 szwadronu pospieszył na pomoc, atakując groblę. W ślad za nim uderzył 1. i 2 szwadron. Po walce pułk ześrodkował się w Ludwinowie. Dowódca oddziału podjął decyzję o samodzielnym ataku na Nowy Dwór. Główne uderzenie wykonał 2 szwadron pod dowództwem por. Klemensa Zielińskiego. Zaskoczenie było zupełne. Przeciwnik w panice porzucił okopy i wycofał się. Nowy Dwór został zdobyty.

W nocy z 23 na 24 września pułk wykonując zadanie obejścia na kierunku wołkowyskim napotkał oddziały sowieckiej 27 DP. Szpica przednia pod dowództwem por. Kłopotowskiego we wsi Krzesła uderzyła na biwakującą piechotę wroga. Natarcie na siły główne bolszewików spotęgował 1 szwadron idący w straży przedniej. Jednak nawet kolejne uderzenie 4 szwadronu nie zakończyło się pełnym sukcesem. Siły główne pułku wycofały się, ale działający na prawym skrzydle 2 szwadron zajął w szyku konnym wieś Klepacze. Walki te spowodowały dezorganizację dążących do Wołkowyska odwodów Armii Czerwonej. 2 października 15 DP osiągnęła linię dawnych okopów niemieckich. Przeciwnik zajął w nich bardzo dogodne stanowiska między Michowiczami a Skrobowem. Gen. Jung zdecydował się na szarżę kawalerii 1 szwadronu z 18 p.uł. Po przygotowaniu artyleryjskim por. Prandota-Trzciński wyprowadził swój szwadron z lasu. Na widok szarżujących ułanów bolszewicy ratowali się ucieczką. Za akcję pod Skrobowem, a także wcześniejsze, 18 p.uł. otrzymał pochwałę w rozkazie.

Dalsze działanie pułku pościg za cofającym się przeciwnikiem. W zgrupowaniu kawalerii płk Ignacego Mielżyńskiego a następnie w ramach 16 DP w walkach o miejscowości Poryszew i Kamionka i forsował Łoszę. 16 października zajął miejscowości: Tołkaczew i Szack. Tu otrzymał wiadomość o zawieszeniu broni i odszedł na linię demarkacyjną. Służbę dozorową pełnił na różnych odcinkach do 5 maja 1921 kiedy to wrócił do macierzystego garnizonu.