4 Kujawski Pułk Artylerii Lekkiej - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy 4 Kujawskiego Pułku Artylerii Lekkiej. Zapoznaj się również z: 4 Pułk Artylerii Lekkiej.

4 Kujawski Pułk Artylerii Lekkiej (4 pal) - oddział artylerii lekkiej Wojska Polskiego II RP.

Formowanie

28 czerwca 1919 generalny inspektor artylerii nakazał rozformować 3 i 11 Pułki Artylerii Polowej, a w ich miejsce utworzyć 4 Pułk Artylerii Polowej. Dotychczasowe pułki zostały zorganizowane w grudniu 1918 w Jarosławiu (3) i Przemyślu (11).

Pułk przemyski dowodzony przez mjr. Mariana Zarzyckiego wywodził się z baterii przemyskiej sformowanej 1 listopada, która uczestniczyła w walkach o Przemyśl (10 listopada Ukraińcy zajęli Przemyśl, w czasie trzydniowych działań bateria odbiła miasto).

Ukraińcy (Українці) – naród słowiański mieszkający w Europie wschodniej, głównie na Ukrainie (także w krajach sąsiednich: w Rosji, Białorusi, Polsce, Słowacji i Mołdawii), zaliczający się do Słowian wschodnich.

Mieczysław Paluch (ur. 10 grudnia 1888 w Trzemżalu, w pow. mogileńskim, zm. 1942) – powstaniec wielkopolski i śląski, major artylerii Wojska Polskiego.

Pułk jarosławski dowodzony przez mjr. Władysława Jaxa-Rożena swój początek wziął z baterii jarosławskiej, która wzięła udział w walkach w dniu 21 listopada (w sile plutonu). Dzięki jego wsparciu udało się zdobyć most na Sanie, opanować wieś Surochów oraz odbić wieś Ustrzyki (tam zdobyto pociąg towarowy z dwiema 100 mm haubicami austriackimi ustawionymi na platformach.

Pluton - to pododdział w składzie 2-5 drużyn, działonów, sekcji lub załóg wozów bojowych. Występuje we wszystkich rodzajach wojsk. Wchodzi najczęściej w skład kompanii, baterii albo szwadronu. Niekiedy występuje samodzielnie na szczeblu batalionu (dywizjonu) lub pułku.

Austro-Węgry (t. Monarchia Austro-Węgierska; niem. Österreich-Ungarn, węg. Osztrák-Magyar Monarchia) – państwo związkowe w Europie Środkowej istniejące w latach 1867–1918.

22 listopada 1918 w Chyrowie utworzono improwizowany Pociąg Pancerny "Kozak". W styczniu 1919 w Sanoku z załogi pociągu utworzono 4 baterię 3 Pułku Artylerii Polowej.

Walki o granice

Boje o niepodległość i granice Rzeczypospolitej w latach 1918-1920 rozpoczęły formowane sukcesywnie baterie.Ich chrztem bojowym były walki z wojskami ukraińskimi pod Przemyślem. Od marca do lipca 1919 walczyły one pod Samborem, Lwowem, Drohobyczem i Czortkowem, jesienią zaś nad Horyniem. W kwietniu 1920 pułk uczestniczył w wyprawie kijowskiej, walcząc pod Korosteniem. Przerzucony na Białoruś wspierał ogniem oddziały 4 Dywizji Piechoty pod Mińskiem i Bobrujskiem. Po lipcowych bojach odwrotowych nad Berezyną, Świsłoczą, Szczarą, pod Słonimiem i nad Bugiem 4 pap bronił w sierpniu Warszawy i Włocławka. We wrześniu działał na froncie południowym walcząc w rejonie Żółkwi, Lwowa i Rohatyna, a w pościgu za nieprzyjacielem osiągnął Słucz.

100 mm haubica wz. 1914/1919 haubica będąca podstawowym uzbrojniem Wojska Polskiego II Rzeczpopolitej. Była produkowana na licencji zakupionej od pilzneńskich zakładów Škoda.

Adiutant (łac. adiutare - "pomagać"), adiutant ordynansowy - żołnierz pomocniczy asystujący najwyższym oficerom (zazwyczaj generałom oraz dowódcom jednostek wojskowych). Jest w osobistej dyspozycji swego przełożonego. Wykonuje ogólne prace kancelaryjno-biurowe i organizacyjne zapewniające rytmiczność działalności służbowej dowódcy, a także zlecenia osobistego przełożonego, oraz kieruje pracą innych pracowników adiutantury (kancelarii dowódcy).

Pułk w okresie pokoju

Garnizonem 4 Pułku Artylerii stał się od 15 listopada 1921 Inowrocław. 1 stycznia 1932 jednostka przemianowana została na 4 Pułk Artylerii Lekkiej .

7 listopada 1936 Minister Spraw Wojskowych nadał koszarom 4 pal w Inowrocławiu nazwę "Koszary imienia Marszałka Józefa Piłsudskiego" (zob. kult Józefa Piłsudskiego).

Wojna obronna 1939

Od 1 września 1939 pułk wzmacniał polską obronę na linii jezior brodnickich i Drwęcy. 3 września wspierał ogniem polską piechotę pod Radzyniem Chełmińskim. Podczas działań odwrotowych był silnie bombardowany. Mimo to zachował zwartość bojową i 11 września wszedł ponownie do działań. W bitwie nad Bzurą wspierał natarcie 4 Dywizji Piechoty na Bedlno i Walewice, a następnego dnia na Głowno. 14 września toczył boje pod Łowiczem i Dąbkowicami. Po odwrocie za Bzurę baterie pułku ugrupowane "na jeża" ogniem na wprost torowały drogę dywizji ku Warszawie, broniły piechotę przed atakiem niemieckich czołgów. Pod Iłowem 17 i 18 września pułk został rozbity.

Berezyna (biał. Бярэзіна, ros. Березина) - rzeka w środkowej Białorusi (obwód miński i grodzieński), prawy dopływ Niemna w zlewisku Morza Bałtyckiego. Długość - 226 km, powierzchnia zlewni - 4000 km², średni przepływ u ujścia - 30 m³/s, spadek - 172 m, nachylenie - 0,8‰.

Przemyśl (ukr. Перемишль, ros. Перемышль, niem. Prömsel, czes. Přemyšl, łac. Praemislia) – miasto w województwie podkarpackim nad Sanem, liczące 66 389 mieszkańców (XII 2009), co czyni je drugim pod względem ludności miastem województwa podkarpackiego.

Kujawscy artylerzyści

Dowódcy pułku:

Pułk walczył w składzie 4 DP

Armata 75 mm wz. 1897

Haubica wz. 1914/1919 kal. 100 mm

mjr Władysław Jaxa-Rożen (10 VIII - 3 XII 1919)

płk Witold Roszkowski (IV 1920 - 1 VI 1927)

płk Stefan Trzebiński (2 VI 1927 - 31 XII 1928)

ppłk Jan Drejman (cz.p.o. 1 I - 22 IV 1929)

płk dypl. Karol Hauke-Bosak (23 IV 1929 - 29 IV 1934)

płk Leon Sulkiewicz (30 IV 1934 - 18 II 1938)

płk dypl. Andrzej Czerwiński (19 II 1938 - 23 VIII 1939)

ppłk Józef Pyrek (24 VIII - 19 IX 1939)

Oficerowie pułku:

Dowództwo – zespół ludzi, wraz z dowódcą, zajmujących się kierowaniem formacją wojskową lub zespołem ludzi. Najczęściej stosowane w terminologii wojskowej, rzadziej w terminologii cywilnej.

Józef Klemens Piłsudski (ur. 5 grudnia 1867 w Zułowie pod Wilnem, zm. 12 maja 1935 w Warszawie) – polski działacz niepodległościowy, dowódca wojskowy, polityk, naczelnik państwa polskiego w latach 1918–1922 i naczelny wódz Armii Polskiej od 11 listopada 1918, Pierwszy Marszałek Polski od 1920; dwukrotny premier Polski (1926–1928 i 1930), twórca tzw. rządów sanacyjnych w II Rzeczpospolitej wprowadzonych w 1926 po zamachu stanu.

ppłk art. Zygmunt Lewandowski (zastępca dowódcy pułku)

mjr SG Jerzy Orski (dowódca dywizjonu)

mjr art. Mieczysław Paluch

por. Rudolf Schreiber

Obsada personalna pułku 31 sierpnia 1939 roku:

Dowództwo

dowódca - ppłk Józef Pyrek

adiutant - kpt. Stanisław Greger

oficer zwiadowczy - kpt. Henryk Nadija- Nadzieja

oficer obserwacyjny - por. Jan Świeczkowski

oficer łączności - por. Marian Barszczak

oficer broni - ppor. rez. Zbigniew Knast

I dywizjon

dowódca - mjr Franciszek Kopaczyński

adiutant - ppor. rez. Ludwik Pokrzywka

1 bateria - por. Bronisław Wojciechowski

2 bateria - por. Wacław Chojna - Horodyński

3 bateria - por. Sławomir Łępicki

II dywizjon

Oficer - żołnierz zawodowy lub żołnierz rezerwy należący do korpusu oficerów, posiadający stopień wojskowy co najmniej podporucznika, pełniący służbę na stanowisku co najmniej dowódcy plutonu, instruktora, członka sztabu, a także na stanowisku szczególnym (np. sędzia sądu wojskowego, prokurator wojskowy, lekarz, pilot) lub na innym stanowisku.

Edward Śmigły-Rydz, też: Edward Rydz, Edward Rydz-Śmigły, ps. Śmigły, Tarłowski, Adam Zawisza (ur. 11 marca 1886 w Brzeżanach, zm. 2 grudnia 1941 w Warszawie) – polski wojskowy i polityk, Marszałek Polski, Generalny Inspektor Sił Zbrojnych, Naczelny Wódz w wojnie obronnej 1939 roku, formalnie przez 17 dni następca prezydenta RP na wypadek opróżnienia się urzędu przed zawarciem pokoju.

dowódca - mjr Kazimierz Falewicz

adiutant - ppor. Władysław Menke

4 bateria - ppor. Jan Łojko

5 bateria - por. Stanisław Kubin

6 bateria - por. Józef Wojciechowski

III dywizjon

dowódca - mjr Michał Szczepański

adiutant - ppor. Jerzy Hoyer

7 bateria - kpt. Jan Styczyński

8 bateria - por. Jan Ożga

9 bateria - ppor. Kazimierz Trzaska-Durski

Jednostki zmobilizowane przez 4 pal:

kolumna taborowa parokonna nr 804

warsztat taborowy parokonny nr 801

samodzielny patrol meteorologiczny nr 4.

Oddział Zbierania Nadwyżek 4 pal - kpt. Janusz Krautforst

bateria marszowa 4 pal - p.o. ppor. rez. Władysław Sroczyński (od 4 IX por. rez. Witold Dłuski)

Odznaczeni srebrnym krzyżem Orderu „Virtuti Militari” V klasy za wojnę 1918-1920

Artyleria lekka - dawniej, artyleria wyposażona w armaty o kalibrze do 90 mm i haubice kalibru do 130 mm. Służyła do bezpośredniego wspierania wojsk na polu walki (artyleria bezpośredniego wsparcia) i w związku z tym była przystosowana zarówno do prowadzenia ognia na wprost jak i pośredniego. Działa artylerii lekkiej miały dużą szybkostrzelność, ale niewielką donośność i siłę wybuchu pocisków. Działa artylerii lekkiej miały początkowo ciąg konny, później głównie mechaniczny, a w czasie II wojny światowej powstały także samobieżne działa artylerii lekkiej.

Głowno – miasto i gmina miejska w północnej części województwa łódzkiego, w powiecie zgierskim. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa łódzkiego.

Symbole pułkowe

Sztandar

19 czerwca 1938 w Toruniu marszałek Polski Edward Śmigły-Rydz wręczył dowódcy pułku sztandar ufundowany przez społeczeństwo Inowrocławia .

Odznaka

Odznaka zatwierdzona Dz. Rozk. MSWojsk. nr 17, poz. 174 z 30 czerwca 1926 roku. Ma kształt srebrnej podkowy opartej na dwóch skrzyżowanych złocistych lufach armatnich i otoczonej srebrnym oksydowanym wieńcem laurowym. Wewnątrz podkowy na tle cynobrowej emalii wpisano cyfrę 4. Nad podkową umieszczono złocisty granat z płomieniem. Na skrzyżowaniu luf pocisk, na który na emaliowanej wstędze w kolorze zielono czarnym wpisano daty i inicjały 1918 PAP 1929. Nad lufami, na tle wieńca, skrzyżowana szabla i wycior armatni. Czteroczęściowa - oficerska, wykonana w srebrze, emaliowana, pocisk mocowany na 2 nity. Wymiary: 40x33 mm. Wykonanie: Wiktor Gontarczyk - Warszawa.

Haubica – działo kalibru od około 75 mm wzwyż, o krótkiej lufie (od 10 do 30 kalibrów) i małej prędkości początkowej pocisku, przeznaczone głównie do strzelania stromotorowego. Stosowana przede wszystkim do prowadzenia ognia do celów ukrytych (znajdujących się w ukryciu) lub zakrytych (za przeszkodami). Dzięki zastosowaniu zmiennych ładunków miotających jest możliwe dokonanie zmiany stromości toru lotu pocisku i donośności strzelania przy tym samym (stałym) kącie podniesienia.

Kołobrzeg (niem. Kolberg) – miasto i gmina w północno-zachodniej Polsce, w północnej części województwa zachodniopomorskiego, w powiecie kołobrzeskim, położone na Pomorzu Zachodnim u ujścia rzeki Parsęty do Bałtyku, przy drodze krajowej nr 11. Czwarty ośrodek miejski województwa (pod względem liczby ludności), duże kąpielisko morskie oraz uzdrowisko.

Tradycje

Święto pułkowe: 4 lipca. Od 1988 odbywały się rokrocznie w Inowrocławiu zjazdy w obiektach 56 Pułku Śmigłowców Bojowych zaś od 1992 w Kołobrzegu w obiektach 4 Pułku Artylerii. 11 listopada 1992 byli żołnierze 4 Pułku Artylerii Lekkiej przekazali swoje tradycje 4 Pułkowi Artylerii w Kołobrzegu.

Inowrocław (niem. Inowrazlaw, w latach 1904-1920 i podczas okupacji niemieckiej Hohensalza, czasami też Jungbreslau) – gmina miejska w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie inowrocławskim na Równinie Inowrocławskiej, położone na Pojezierzu Kujawskim nad rzeką Noteć. Miejscowość uzdrowiskowa.

Kozak - improwizowany polski pociąg pancerny z okresu walk polsko-ukraińskich w latach 1918-1919. Pociąg ten powstał w zakładach w Sanoku. Wyposażony został w trzy karabiny maszynowe.

Imię pułku nosi Gimnazjum nr 3 w Inowrocławiu.

Przypisy

Karol Galster: Księga Pamiątkowa Artylerii Polskiej 1914-1939. s. 25.
Rozkaz Ministra Spraw Wojskowych marszałka Józefa Piłsudskiego z 31 grudnia 1931 (Dz. Rozk. M.S.Wojsk. Nr 36, poz. 473.
Dziennik Rozkazów M.S.Wojsk. Nr 16 z 07.11.1936 r., poz. 191.
Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. s. 279.
Nadanie sztandaru i zatwierdzenie jego wzoru ujęte zostało w Dzienniku Rozkazów M.S.Wojsk. z 1937, nr 18, poz. 235.
Zdzisław Sawicki: Odznaki Wojska Polskiego 1918-1945. s. 233.

Bibliografia

Edward Kospath-Pawłowski: 8 dywizja piechoty w dziejach oręża polskiego. Pruszków: Oficyna Wydawnicza "Ajaks", 1995. ISBN 83-85621-71-7.

Roman Łoś: Artyleria polska 1914-1939. Wydawnictwo Bellona. Warszawa 1991. ISBN 83-11-07772-X

Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1990 ISBN-83-211-1104-1

Piotr Zarzycki: 4 Kujawski Pułk Artylerii Lekkiej, Biblioteka Historyczna SG WP, Pruszków 1995

Piotr Saja: Dzieje 4 Kujawskiego Pułku Artylerii Lekkiej, PTH oddział w Inowrocławiu, Inowrocław 2005

Zdzisław Sawicki: Odznaki Wojska Polskiego 1918-1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918-1939: Polskie Siy Zbrojne Na Zachodzie. Pantera Books. ISBN 83-204-3299-5.