Ten artykuł dotyczy 5 Pułku Piechoty Legionów. Zapoznaj się również z: 5 Pułk Piechoty – inne pułki piechoty z numerem 5.

5 Pułk Piechoty Legionów Józefa Piłsudskiego (5 pp Leg.) – oddział piechoty Wojska Polskiego w latach 1918-1939.

Odtworzenie pułku i udział w wojnie polsko-ukraińskiej (1918-1919)

Żeby przedstawić dzieje pułku, trzeba przypomnieć co działo się na ziemiach polskich w ostatnich miesiącach 1918 roku. Niemiecka i austriacka armia opuszczała swoje garnizony. Dzika demobilizacja powodowała przemarsze i przejazdy przez ziemie polskie żołnierzy i jeńców różnych armii i narodowości. Tak wytworzony chaos mógł sprzyjać nagłym i krwawym przewrotom, które mogły zachwiać powstającym z gruzów i niewoli młodym Państwem Polskim. Rosyjska czerwona gwardia zajmowała wschodnie i północne nasze rubieże. Niemcy trzymali na granicach zachodnich w swoich rękach ziemie zaboru pruskiego. Czesi zajęli Śląsk Cieszyński, Ukraińcy Małopolskę wschodnią z Lwowem aż po Przemyśl włącznie. Rozpoczęło się w kraju rozbrajanie okupantów, a przeprowadziła je przygotowywana i organizowana przez szereg lat przez Józefa Piłsudskiego Polska Organizacja Wojskowa.

Siła oręża miała dyktować w tym czasie prawa Europie, więc organizacja oddziałów Wojska Polskiego stała się jedynym ratunkiem. Lwów wołał o pomoc, gdzie na ulicach miasta walczyły bohaterskie dzieci polskie. Trzeba było Orlętom Lwowskim śpieszyć z odsieczą. W ostatnich dniach października, znajdująca się w Krakowie garstka piątaków z kpt. Karaszewiczem-Tokarzewskim postanowiła zorganizować swój dawny 5 pp. Tradycja pułku oraz wysoka ambicja i poczucie swojej wartości jako żołnierzy polskich kazała powziąć myśl, żeby pierwszymi oddziałami powstającymi w odradzającej się Ojczyźnie nie były nowe jednostki, ale wskrzeszone dawne legionowe zapisane bohatersko w historii walk o niepodległość.

Na początku listopada 1918 w Krakowie kpt. Michał Karaszewicz-Tokarzewski przystąpił do organizacji 5 Pułku Piechoty Legionów. 10 listopada pierwszy oddział pułku pod dowództwem mjr Juliana Stachiewicza wyjechał pod Przemyśl i w ciągu kolejnych dwóch dni wziął udział w walkach z Ukraińcami o miasto. W składzie grupy znalazł się zalążek I batalionu kpt. Henryka Krok-Paszkowskiego , a w nim 1 kompania kpt. Władysława Bortnowskiego, która torując sobie drogę granatami ręcznymi osiągnęła przeciwległy brzeg rzeki . Pluton ppor. Krasickiego wziął do niewoli oficera i 20 Ukraińców oraz karabin maszynowy. W mieście toczyła się gwałtowna walka uliczna przeciwko znajdującym się w oknach karabinom maszynowym. Na ul. Dworskiego padł zabity pchor. Smoleński . Dowodzenie oddziałem przejął st. żołn. Jan Czylak. Na wysuniętej ku nieprzyjacielowi placówce utrzymał się ppor. Zajchowski, z której nie ustąpił pomimo ataków nieprzyjaciela przez całą noc z 11 na 12 listopada . Wprowadzone zostało działo dla skuteczniejszego zwalczania gniazd karabinów maszynowych. 12 listopada po gwałtownym ataku zostały zdobyte mosty na Sanie, a następnie opanowane całe miasto . 17 listopada do Przemyśla przybyły z Rzeszowa dwie kompanie POW z oddziałem karabinów maszynowych pod dowództwem ppor. Tadeusza Münnicha. Pozwoliło to rozwinąć I batalion do stanu czterech kompanii strzeleckich, kompanii karabinów maszynowych i plutonu saperów.

19 listopada I batalion pod dowództwem kpt. Krok-Paszkowskiego wraz z dowódcą pułku, ppłk. Karaszewicz-Tokarzewskim wyjechał na odsiecz Lwowa. Do Lwowa przybył następnego dnia. Pułkownik Karaszewicz-Tokarzewski objął dowództwo nad wszystkimi oddziałami w mieście. Uderzenie miało pójść od zachodniej strony miasta. I batalion pułku, znajdujący się w składzie grupy południowej, miał wykonać manewr oskrzydlający . Batalion uderzył i zajął Snopków, Pohulankę i cmentarz Łyczakowski. 3 kompania dowodzona przez por. Krasickiego wyróżniła się w walce o dworzec na Łyczakowie . Podczas walki, ogień nieprzyjacielski utrudniał opanowanie dworca. Ppor. Holinkowski podszedł z trzema legionistami do stacji i zdobył stojące tam ukraińskie karabiny maszynowe. Otworzył z nich ogień na czterodziałową baterię, która stała w pobliżu. Zmusił ukraińską obsługę do odwrotu, umożliwiając równocześnie batalionowi przesunięcie się w głąb przedmieść Łyczakowa . Podobne walki toczyła 4 kompania por. Münnicha o koszary na Łyczakowie. W walce z kompanią strzelców siczowych zdobyła dwa działa, trzy karabiny maszynowe oraz około 120 koni . Ze względu na zmęczenie żołnierzy, z nastaniem zmroku walki ustały.Po dwudniowych zaciętych walkach ulicznych, 22 listopada Lwów znalazł się w polskich rękach. Dowódca sił lwowskich ppłk. Karaszewicz-Tokarzewski tak napisał w swoim raporcie z dnia 8 grudnia 1918 roku:

Jeszcze przez cztery miesiące walczył pułk z Ukraińcami, którzy starali się zdobyć miasto. 29 i 30 listopada , I batalion wraz z dwoma pociągami pancernymi ruszył drogą na Sichów i dalej na południe. 3 kompania w walce pod Dawidowem zdobyła dwa karabiny maszynowe i paru jeńców . II batalion pod dowództwem kpt. Kordiana Zamorskiego ruszył na Basiówkę, a następnie Obroszyn i Staczany, a 30 listopada przeprowadził natarcie przy pomocy pociągu pancernego na wieś Nawarię , którą zdobył po parogodzinnej walce. Po wykonaniu zadań, bataliony powróciły do Lwowa. 2 i 3 grudnia obydwa bataliony zasilone artylerią przeprowadziły wypad na wsie Sroki Lwowskie, Kamienopol i Podborce . Pomimo dwugodzinnego przygotowania artyleryjskiego, natarcie batalionów od północy i zachodu nie udało się. Zdobyto wprawdzie Sroki Lwowskie i las Kamieniopolski, ale dalsze natarcie zostało przez nieprzyjaciela zatrzymane. Zziębnięci i wyczerpani żołnierze, ostrzeliwani z flanki przez karabiny maszynowe dotarli pod Podborce, ale nie zdołali się wedrzeć do wsi. 3 stycznia od strony Miklaszewa nadeszły ukraińskie odwody i bataliony zmuszone zostały do wycofania się . Dzięki wypadom pułku, nieprzyjaciel został zatrzymany w należytej odległości od Lwowa, umożliwiając ludności cywilnej normalne życie. 7 grudnia II batalion przeprowadził wypad na Winniki , a I batalion walczył od 8 stycznia na północ od Lwowa w okolicy wsi Zboiska-Malechów-Laszki Murowane.

13 grudnia kpt. Czesław Zajączkowski ze swoją 10 kompanią, plutonem saperów oraz Legią oficerską przeprowadził wypad na miasteczko Janów . Nieprzyjaciel został wyparty z miasteczka, a kompania zdobyła 102 jeńców z trzema oficerami oraz 8 karabinów maszynowych. Podczas powrotu do Lwowa, pod wsią Maleszczyce idący z ubezpieczeniem dowódca kompanii został otoczony i wzięty do niewoli . Nadbiegająca kompania w walce na bagnety uwolniła pobitego do nieprzytomności kpt. Zajączkowskiego, zabijając lub śmiertelnie raniąc 23 Ukraińców. 19 grudnia I batalion kpt. Stanisława Kozickiego przeprowadził natarcie na Małą Sołonkę, biorąc do niewoli 8 jeńców i zdobywając karabin maszynowy . 27 grudnia nieprzyjaciel przeszedł do natarcia po silnym przygotowaniu artyleryjskim. Na pozycje zajmowane przez 5 pułk w Krzywczycach oraz Pasiekach Miejskich natarcie nieprzyjaciela było bardzo mocne. W południe nieprzyjacielowi udało się zepchnąć linię placówek pułku w Krzywczycach, dlatego też II batalion musiał się wycofać na zachodni skraj wsi. Odwodowa 3 kompania I batalionu oraz 10 i 12 kompania III batalionu kontratakując wyparły Ukraińców z zajętych stanowisk . Karabiny maszynowe 3 kompanii poczyniły w szeregach wroga spore straty. Na całym odcinku trwała zacięta bitwa. Nieprzyjaciel atakował pozycje pułku, ale każdy atak był odpierany z dużymi stratami wśród oddziałów wroga. Nieprzyjacielowi do wieczora 27 grudnia nie udało się zdobyć naszych pozycji. Podczas walk wielką usługę oddał patrol telefoniczny kpr. Batowskiego, który wezwał na pomoc artylerię i wskazywał jej cele .

Przez noc z 27 na 28 grudnia nieprzyjaciel ponawiał ataki, które, jednak nie przyniosły żadnych efektów. Walki obronne trwały aż do końca grudnia. Zamiarem nieprzyjaciela było ponowne opanowanie Lwowa. Dnie od 28 do 31 grudnia to okres wielkiej bitwy jaka rozegrała się w okolicach miasta. Żołnierze 5 pułku potrafili przezwyciężyć wszelkie trudy i niebezpieczeństwa, a zadając Ukraińcom straty zyskiwał na pewności siebie . Cały styczeń i luty 1919 roku pułk walczył na odcinkach Zboisk-Krzywczyc-Majerówki-Pasiek Miejskich i Sichowa. Próby podejścia nieprzyjaciela na pozycje pułku zostały krwawo odparte przez I batalion. 5 pułk w składzie trzech batalionów został wycofany z frontu ukraińskiego w pierwszych dniach marca 1919 roku .

Boje detaszowanego IV batalionu w Małopolsce Wschodniej
IV batalion kpt. Jerzego Błeszyńskiego złożony z pięciu kompanii strzeleckich i kompanii karabinów maszynowych pozostał we Lwowie i do maja prowadził ciężkie walki obronne. W marcu prowadził walki na linii placówek przed Lwowem, a 4 kwietnia 16 kompania przeprowadziła wypad na cegielnię w kierunku Sichowa . W walce zdobyto karabin maszynowy i wzięto do niewoli 25 jeńców. W walce wyróżnił się legionista Jan Żbicki, który rzucając granatami w okna zniszczył ukraińskie gniazdo oporu. Został ranny, ale uratował tym swojego dowódcę kompanii. Niestety, kompania musiała się wycofać, ponieważ nieprzyjaciel przeszedł do natarcia przy wsparcu swego pociągu pancernego. W związku z działaniem zaczepnym grup polskich w Małopolsce, zostało zarządzone uderzenie IV batalionu pułku na kluczową pozycję ukraińską Czartowską Skałę . Była, to silnie rozbudowana pozycja, która na północy łączyła się z pozycjami we wsi Lesienice, a na południu w rejonie Młynowców. 16 kompania wymaszerowała z Lwowa w nocy z 14 na 15 kwietnia, której zadaniem było natarcie i zdobycie Czartowskiej Skały. Pod Młynowcami na nieprzyjaciela natarła 14 kompania, żeby związać walką i odciągnąć odwody z Winnik tak, aby nie mogły być użyte przeciw atakującej 16 kompanii . Brawurowe natarcie 16 kompanii pod dowództwem ppor. Muzyki zakończyło się zdobyciem trzech rzędów okopów w lesie pod Lesienicami. Gwałtowny atak przeraził nieprzyjaciela i Czartowska Skała została zdobyta , a 14 kompania atakująca Lesienice wyparła z niej nieprzyjaciela i odrzuciła go za tor kolejowy Lwów-Krasne zajmując wieś. Kompanie przeszły do ataku za wycofującym się nieprzyjacielem i około 7 rano zdobyły Winniki. Przed południem przybyły oddziały strzelców lwowskich, które obsadziły Winniki, natomiast kompanie obsadziły Lesienice i Czartowską Skałę. Nocą z 15 na 16 kwietnia Ukraińcy natarli na Winniki i wyparli z niej strzelców lwowskich, następnie opanowali Młynowce i ruszyli na skrzydło półbatalionu 5 pułku . 14 i 16 kompania w ciężkich warunkach wycofały się do 13 kompanii stojącej w Krzywczycach. Ppor. Kopański z 16 kompanii osłaniał odwrót półbatalionu. Zmianie sytuacji nie pomogły nawet przysłane posiłki 36 pułku Legii Akademickiej, które zmuszone zostały do odwrotu. Dowódca IV batalionu kpt. Błeszyński ocenił sytuację i nakazał swoim kompaniom przejść do przeciwnatarcia. Od strony Majerówki ruszyła 17 kompania wzmocniona kompanią 36 pułku, kompanie 14 i 16 uderzyły na Lesienice i Czartowską Skałę, a od szosy do Winnik nacierała kompania 36 pułku i szwadron kawalerii .

Na poprzednie stanowiska doszła jako pierwsza 14 i 16 kompania, która odrzuciła w natarciu batalion ukraiński i w 10 minut później doszła do Czartowskiej Skały biorąc jeńców, armaty i inny sprzęt wojenny. 20 kwietnia kompanie 14 i 16 uczestniczyły wspólnie z brygadą lwowską w ataku podczas, którego zdobyły górę Kopań biorąc jeńców oraz kasę kompanijną. IV batalion podczas walk w dniach 15, 16 i 20 kwietnia wziął do niewoli 3 oficerów, 200 szeregowych, 2 armaty, 12 karabinów maszynowych, kuchnie polowe i inny sprzęt wojenny . Batalion w końcu kwietnia przeprowadził w sile czterech kompanii uderzenie na Prusy, Kamienopol i Podborce. Opanował wyznaczone wsie pomimo silnego ognia ukraińskich karabinów maszynowych. Uczestniczył w polskiej ofensywie na Zbrucz , która ostatecznie odrzuciła Ukraińców aż na starą granicę galicyjską . W walkach pod Lwowem i w ofensywie na Zbrucz detaszowany IV batalion 5 pułku piechoty legionów wykonał wielką pracę, a za boje otrzymał szereg pochwał. Wielu oficerów i szeregowych w rozkazach wyższych przełożonych zostało wyróżnionych, jako godnych naśladowania . Po wcieleniu rekrutów i krótkim szkoleniu w rejonie Komorowa niedaleko Ostrowi Mazowieckiej, bataliony pułku wyruszyły na front litewsko-białoruski. Pułk wszedł w tym czasie w skład utworzonej 2 Dywizji Piechoty Legionów.

W wojnie polsko-bolszewickiej (1919-1920)

29 lipca - 3 sierpnia 1920

5 pp zdobył Lidę 17 kwietnia, a następnie został przewieziony do Wilna. Wspomagał tam walczącą kawalerię płk. Beliny. Pułk walczył na Litwie przez całą wiosnę i lato. Zdobył Nową Wilejkę, Podbrodzie, walczył pod Mejszagołą, Rukojniami i doszedł do Dźwiny. We wrześniu 1919 roku walczył na północnym odcinku frontu wzdłuż rzeki Dźwiny. Pod Dryssą i Krasławkami zlikwidował rosyjskie przyczółki. W rejonie Święcan nastąpił krótki odpoczynek, a pod koniec grudnia 5 pp ponownie wyruszył na Dźwinę, aby wspólnie z oddziałami wojsk łotewskich zdobyć twierdzę w Dynaburgu. 3 stycznia 1920 r. pułk sforsował po lodzie zamarzniętą Dźwinę i otoczył Dynaburg od wschodu. Zamknął tym samym drogę odwrotu wojskom radzieckim. Prowadził tam działania zaczepne i doszedł pod koniec stycznia do jeziora Osweja. Opuścił Dynaburg w kwietniu i został przeniesiony w rejon koncentracji 3 Armii dowodzonej przez gen. Śmigłego-Rydza. 26 maja w wyniku wiosennej ofensywy wojska polskiego na Ukrainie, pułk po starciu pod Kropiwną zajął Żytomierz. 8 maja wkroczył pułk do Kijowa i toczył przez najbliższy miesiąc ciężkie walki obronne na lewym brzegu Dniepru. . Walczył pod Browarami, Horochowatką i Olszanicą. 10 czerwca zagrożony okrążeniem opuścił Kijów.

Pułk maszerował w czasie odwrotu w straży przedniej 3 Armii. Na linii rzeki Zdwiż napotkał jednostki grupy Golikowa, które zagradzały dalszą drogę marszu. W nocy z 11 na 12 czerwca stoczył z nią zażartą walkę koło Borodjanki, otwierając drogę armii na zachód. W czasie walki ranny został dowódca pułku mjr. Dobrodzicki, po, którym dowodzenie objął kpt. Skwarczyński. W czerwcu i lipcu prowadził pułk walki odwrotowe z oddziałami Armii Konnej Siemiona Budionnego. Walcząc z piechotą i kawalerią rosyjską, pułk wycofał się nad Styr, a następnie nad Bug w rejon Włodawy. W okolicach Lubartowa po oderwaniu się od nieprzyjaciela nastąpiła koncentracja oddziałów. Pułk wraz z innymi oddziałami 1 DP Legionów wziął udział w polskiej kontrofensywie znad Wieprza na skrzydło i tyły wojsk rosyjskich.

16 sierpnia rano pułk zajął Parczew, a następnie opanował Białą Podlaską i Międzyrzecz. Część pododdziałów pułku uczestniczyła 22 sierpnia w walkach o Białystok. Na początku września pułk znalazł się na przedpolu Grodna i obsadził odcinek na rzece Sidrze. Pułk jako straż przednia północnej grupy manewrowej walczył na Suwalszczyźnie z Litwinami, a po rozbiciu ich wojsk i zdobyciu Sejn został skierowany na Lidę. Miał tam wyjść na tyły 3 Armii rosyjskiej walczącej pod Grodnem. 28 września toczył walki o zdobycie i utrzymanie Lidy. Znajdowały się tam osaczone dywizje przeciwnika, które usiłowały wydostać się z okrążenia. Pułk po zwycięskich bojach pod Lidą prowadził działania pościgowe. Walczył pod Nowym Siodłem i pod Piasecznem, gdzie zdobył m.in. pociąg pancerny. Zawieszenie broni zastało pułk w dniu 14 października pod Mińskiem Lit. w rejonie Radoszkowic. W wojnie polsko-radzieckiej 5 pułk piechoty Legionów poniósł znaczne straty. Zginęło 29 oficerów i 308 szeregowych, a rannych zostało 1039 oficerów i szeregowych.

Za udział w wojnie z bolszewikami sztandar 5 Pułku został odznaczony Srebrnym Krzyżem Orderu Virtuti Militari

czytaj dalej: [2], [3]