5 września - Polski Serwis Naukowy

5 września jest 248. (w latach przestępnych 249.) dniem w kalendarzu gregoriańskim. Do końca roku pozostaje 117 dni.

Waldemar Pawlak (ur. 5 września 1959 w Modelu) – polski polityk, dwukrotny prezes Rady Ministrów: w 1992 (nie stworzył rządu) oraz w latach 1993–1995, polityk PSL (prezes od 1991 do 1997 oraz od 2005), poseł na Sejm nieprzerwanie od 1989 (X, I, II, III, IV, V i VI kadencji), prezes Zarządu Głównego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych. Od 16 listopada 2007 minister gospodarki i wiceprezes Rady Ministrów. Kandydat w wyborach prezydenckich w 1995 i 2010.

Arthur Koestler (urodzony 5 września 1905 w Budapeszcie - popełnił samobójstwo 3 marca 1983 w Londynie) - angielski pisarz i dziennikarz, pochodzenia węgierskiego.

Święta

imieniny obchodzą: Bertyn, Budziboj, Dorota, Fereol, Herakles, Herkulan, Herkules, Justyna, Peregryn, Przyboj, Racisław, Racław, Racława, Rozwita, Stronisława, Teodor, Urban, Wawrzyniec, Wiktoryn i Wiktoryna

Indie – Dzień Nauczyciela

wspomnienia i święta w Kościele katolickim, obchodzą:

św. Bertyn z Sithiu (zm. ok. 700; opat)

bł. Matka Teresa, Maria Teresa od Dzieciątka Jezus

bł. Maria od Apostołów Wüllenweber (założycielka salwatorianek; wspominana również 25 grudnia)

św. Wiktoryn (zm. ok. 98; biskup Amiternum w Abruzji, męczennik)

Wydarzenia w Polsce

1103 – Uposażenie klasztoru benedyktynów w Mogilnie.

1793 – Obrączkowe zaćmienie Słońca widoczne w północnej Polsce.

1914 – Józef Piłsudski utworzył w Kielcach Polską Organizację Narodową.

1924 – We Lwowie ukraiński student Teofil Olszewski dokonał nieudanego zamachu na prezydenta Stanisława Wojciechowskiego.

1932 – Została uruchomiona Elektrociepłownia Kalisz-Piwonice.

1939 – Kampania wrześniowa:

Rozpoczęły się represje wobec ludności cywilnej w Bydgoszczy w odwecie za zdławienie niemieckiej akcji dywersyjnej.

Zakończyła się bitwa w Borach Tucholskich.

1944 – 36. dzień powstania warszawskiego: oddziały powstańcze wycofały się z Elektrowni przy ul. Tamka na Powiślu.

1948 – Otwarto muzeum im. Mikołaja Kopernika we Fromborku.

1953 – Premiera filmu Sprawa do załatwienia.

1959 – Otwarto największe w kraju Śląskie Wesołe Miasteczko.

1969 – Odsłonięto Pomnik Walki i Męczeństwa Ziemi Bydgoskiej w Bydgoszczy.

1975 – Wydano Kodeks ucznia.

1977 – Premiera filmu Milioner.

1980:

Edward Gierek ustąpił ze stanowiska I sekretarza KC PZPR.

Premiera filmu Grzeszny żywot Franciszka Buły.

1981 – Gdańsk: rozpoczął się I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ Solidarność.

1986 – Premiera filmu Jezioro Bodeńskie.

1990 – Komisja Krajowa NSZZ "Solidarność" odebrała Gazecie Wyborczej prawo do posługiwania się symbolem "Solidarności" na swej stronie tytułowej.

1991 – Polska i Litwa wznowiły stosunki dyplomatyczne.

1993 – Pożar w zajezdni tramwajowej w Grudziądzu, w którym zniszczonych zostało 11 wozów.

1994 – W TVP1 wyemitowano pierwszy odcinek Mody na sukces.

2007:

TVN rozpoczęła emisję I edycji programu You Can Dance - Po prostu tańcz.

W fabryce w Tychach zjechał z taśmy milionowy egzemplarz Fiata Panda.

2008 – Sejm RP przyjął ustawę o utworzeniu Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Technologicznego w Szczecinie.

Wydarzenia na świecie

Bitwa pod Borodino (1812) na obrazie N.S. Samokisha

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
5 września

322 p.n.e. – Wojna lamijska: decydujące zwycięstwo wojsk macedońskich nad ateńskimi w bitwie pod Crannon.

1494 – Portugalia ratyfikowała Traktat z Tordesillas.

1580 – Wojna polsko-rosyjska: wojska polsko-węgierskie zdobyły Wielkie Łuki. W trakcie rabowania palącej się twierdzy doszło do eksplozji prochowni, w wyniku której zginęło 200 Polaków i Węgrów oraz większość załogi moskiewskiej.

1661 – Został aresztowany Nicolas Fouquet, prokurator generalny paryskiego parlamentu i nadintendent finansów.

1697 – Wojna króla Wilhelma: francuska flota zwyciężyła angielską w bitwie w Zatoce Hudsona.

1698 – Car Piotr I Wielki wprowadził podatek od posiadania brody.

1723 – Cesarz Niemiec Karol VI został koronowany na króla Czech.

1735 – Podpisano preliminaria pokojowe między Francją i Austrią w Wiedniu.

1774 – W Filadelfii (Pensylwania) zebrał się I Kongres Kontynentalny.

1781 – Wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych: bitwa pod Chesapeake.

1800 – Wielka Brytania podbiła Maltę.

1812 – Francuska inwazja na Rosję: rozpoczęła się bitwa pod Borodino.

1840 – W mediolańskiej La Scali odbyła się premiera opery komicznej Dzień panowania Giuseppe Verdiego.

1869 – W Bawarii rozpoczęto budowę zamku Neuschwanstein.

1879 – Claude Monet namalował portret Camille na łożu śmierci, przedstawiający jego umierającą na raka żonę.

1895 – Papież Leon XIII wydał encyklikę Adiutricem.

1901 – Na ulice Sztokholmu wyjechały pierwsze tramwaje elektryczne.

1905 – W Portsmouth w USA podpisano pokój pomiędzy Japonią a Rosją, kończący wojnę rosyjsko-japońską.

1914 – I wojna światowa: rozpoczęła się I bitwa nad Marną.

1915 – Rozpoczęła się konferencja w Zimmerwaldzie.

1931 – Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej w Hadze odrzucił projekt unii celnej między Niemcami i Austrią.

1936 – Amerykanka Beryl Markham jako pierwsza kobieta przeleciała samotnie samolotem Ocean Atlantycki.

1939 – Stany Zjednoczone ogłosiły neutralność w wojnie.

1942 – II wojna światowa w Afryce: zakończyła się bitwa pod Alam Halfa.

1944 – ZSRR wypowiedział wojnę Bułgarii.

1945 – Brytyjczycy wkroczyli do Singapuru.

1946 – Zacieśniono współpracę między amerykańską i brytyjską strefą okupacyjną w Niemczech.

1948:

Robert Schuman został mianowany po raz drugi premierem Francji, jednak nie zdołał utworzyć rządu.

Założono rumuński klub piłkarski Universitatea Craiova.

1950 – Na japońskiej wyspie Honsiu utworzono Park Narodowy Bandai-Asahi.

1957 – Rewolucja kubańska: doszło do buntu w bazie morskiej Cienfuegos. W trakcie walk zginęło ok. 200 marynarzy, 600 cywilów i 100 żołnierzy wojsk rządowych.

1960:

Na Igrzyskach Olimpijskich w Rzymie Kazimierz Paździor zdobył złoty medal w bokserskiej wadze lekkiej.

Pierwszy premier Demokratycznej Republiki Konga Patrice Lumumba został usunięty ze stanowiska przez prezydenta Josepha Kasavubu.

1961:

Prezydent John F. Kennedy zapowiedział wznowienie, po 3 latach amerykańsko-radzieckiego moratorium, testów broni atomowej.

W Belgradzie rozpoczęła się pierwsza konferencja Ruchu państw niezaangażowanych.

1972 – Palestyńska organizacja terrorystyczna o nazwie "Czarny Wrzesień" wzięła 11 sportowców izraelskich jako zakładników podczas Igrzysk Olimpijskich w Monachium.

1976 – Prezydent Republiki Środkowoafrykańskiej Jean-Bédel Bokassa zdymisjonował rząd i powołał w jego miejsce Środkowoafrykańską Radę Rewolucyjną.

1977:

NASA wystrzeliła sondę kosmiczną Voyager 1, obecnie najdalszy i ciągle działający obiekt wysłany w kosmos przez człowieka.

Terroryści z Frakcji Czerwonej Armii uprowadzili niemieckiego biznesmena Hannsa Martina Schleyera, zabijając w trakcie akcji trzech policjantów.

1978:

Papież Jan Paweł I udzielił audiencji metropolicie Leningradu i Nowogrodu Nikodemowi. W trakcie tego pierwszego od 500 lat oficjalnego spotkania wysokiego przedstawiciela rosyjskiej Cerkwi prawosławnej ze zwierzchnikiem Kościoła katolickiego, Nikodem nagle zasłabł i umarł na rękach papieża.

W rezydencji amerykańskich prezydentów Camp David rozpoczęły się izraelsko-egipskie rozmowy pokojowe między premierem Menachemem Beginem i prezydentem Anwarem Sadatem. W rozmowach brał też udział amerykański prezydent Jimmy Carter.

1980 – Otwarto najdłuższy na świecie Tunel drogowy Świętego Gotarda w Szwajcarii.

1983 – Zakończyła się misja STS-8 wahadłowca Challenger.

1984 – Zakończyła się pierwsza misja wahadłowca Discovery

1986 – Na lotnisku w Karaczi pakistańscy antyterroryści odbili uprowadzony przez członków Organizacji Abu Nidala samolot linii Pan American Boeing 747 z 379 osobami na pokładzie. Z rąk terrorystów zginęło 20 pasażerów, 120 zostało rannych.

1987 – Wojna czadyjsko-libijska: w wyniku rajdu wojsk czadyjskich na libijską bazę lotniczą Maaten al-Sarra zginęło ponad 1000 osób.

1989 – Rozpoczęła się załogowa misja Sojuz TM-8 na stację orbitalną Mir.

1991 – Rada Najwyższa ZSRR przyjęła przedstawiony przez Michaiła Gorbaczowa plan funkcjonowania państwa w okresie przejściowym. Utworzono Radę Państwa ZSRR, składającą się z prezydentów republik i Gorbaczowa.

1993 – W stolicy Somalii Mogadiszu zginęło w zasadzce 7 nigeryjskich żołnierzy sił pokojowych ONZ, 6 zostało rannych, a 1 porwany.

1995 – Francja przeprowadziła pierwszą z serii kontrowersyjnych prób jądrowych na atolu Mururoa.

1996 – Ramzi Yousef i 2 innych islamskich ekstremistów zostało uznanych przez sąd w Nowym Jorku winnymi planowania zamachów na 12 amerykańskich samolotów pasażerskich.

1997:

12 izraelskich komandosów zginęło w zasadzce w południowo-zachodnim Libanie.

Podczas sesji MKOl w Lozannie wybrano Ateny na organizatora Letnich Igrzysk Olimpijskich w 2004 roku.

2000 – Tuvalu zostało członkiem ONZ.

2002 – W ręce greckiej policji oddał się Dimitris Koufodinas, odpowiedzialny za operacje terrorystyczne przeprowadzane przez marksistowską Organizację Rewolucyjną 17 listopada.

2004 – Na daczy zastępcy przewodniczącego Ukraińskiej Służby Bezpieczeństwa doszło do próby otrucia Wiktora Juszczenko, kandydata w wyborach prezydenckich na Ukrainie.

2005:

W Medan na Sumatrze, podczas nieudanej próby startu, rozbił się Boeing 737 należący do Mandala Airlines; zginęło 100 spośród 117 osób na pokładzie. Śmierć poniosło również 44 mieszkańców miasta, a 26 zostało rannych.

W pożarze Pałacu Kultury w Bani Suwajf w środkowym Egipcie zginęło 46 osób.

2006:

Prezydent Władimir Putin przybył z pierwszą w historii wizytą na tym szczeblu do RPA.

Rząd Pakistanu zawarł układ pokojowy ze starszyzną prowincji Waziristan.

2008:

Nikaragua uznała niepodległość Abchazji i Osetii Południowej.

Sonda Rosetta przeleciała w odległości 800 km od planetoidy Šteins.

2010 – W Mołdawii odbyło się nieważne z powodu zbyt niskiej frekwencji referendum w sprawie bezpośredniego wyboru prezydenta.