6 Dywizja Piechoty - II RP - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy 6 Dywizji Piechoty okresu II RP. Zapoznaj się również z: 6 Dywizja Piechoty - inne dywizje piechoty o numerze 6.

6 Dywizja Piechoty (6 DP) – wielka jednostka piechoty Wojska Polskiego II RP.

6 Dywizja Piechoty w latach 1919-1921

9 maja 1919 w Galicji Zachodniej rozpoczęto organizację 6 Dywizji Piechoty w składzie:

Dowództwo 6 DP

Kompania Sztabowa

6 Kompania Telegraficzna Dywizyjna

Poczta Polowa

Pluton Żandarmerii

Dowództwo XI Brygady Piechoty z plutonem łączności

12 Pułk Piechoty

16 Pułk Piechoty

Dowództwo XII Brygady Piechoty z plutonem łączności

17 Pułk Piechoty

20 Pułk Piechoty

Dowództwo VI Brygady Artylerii z oddziałem telefonicznym

6 Pułk Artylerii Polowej

6 Pułk Artylerii Ciężkiej

5 Batalion Saperów (15 II 1920 przemianowany na 6 Batalion Saperów)

Tabory

Zakłady

W latach 1919-1920 dywizja uczestniczyła w wojnie polsko-ukraińskiej o Małopolskę Wschodnią i wojnie polsko-bolszewickiej, w czasie której odznaczyła się szczególnym męstwem w bojach toczonych z oddziałami l Armii Konnej Siemiona Budionnego. Do historii przeszły jej zwycięskie bitwy pod Jelnicą, Zamoszem, Szpanowem, Klewaniem, Dubnem i Jarosławiczami. Za bohaterstwo wykazane w nich 54 oficerom i żołnierzom nadano Krzyż Orderu Wojennego Virtuti Militari, a 633 Krzyż Walecznych.

Bitwa Pszczyńska - walki w dniach 1-2 września 1939 w okolicy miasta Pszczyna pomiędzy wojskami III Rzeszy a wojskami polskimi. Była to jedna z bitew granicznych wojny obronnej Polski w 1939 roku.

Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

6 Dywizja Piechoty w latach 1921-1939

Po zakończeniu działań wojennych dywizja powróciła do macierzystych garnizonów. W 1921 przeprowadziła demobilizację i przeszła z organizacji wojennej na pokojową. Rozformowane zostały dowództwa brygad i zakłady dywizyjne. Ze składu dywizji wyłączono 17 pp stacjonujący w Rzeszowie i podporządkowano dowódcy 24 Dywizji Piechoty. 6 pac przeformowano w 6 Dywizjon Artylerii Ciężkiej, a następnie, w tym samym roku włączono w skład 5 Pułku Artylerii Ciężkiej. W sierpniu 1921 6 Kompania Telegraficzna została wcielona do V Batalionu Telegraficznego, który w listopadzie tego roku wszedł w skład 2 Pułku Łączności. Także w sierpniu 1921 6 Batalion Saperów wydzielił ze swego składu 3 kompanię, która została włączona do XXIII Batalionu Saperów po czym został podporządkowany dowódcy 5 Pułku Saperów. Tabory dywizyjne zostały zdemobilizowane, a pozostałości włączone do Kadry 5 Dywizjonu Taborów.

1 Armia Konna (Konarmia) (ros. Первая Конная армия) – sowiecka formacja kawaleryjska wojny polsko-bolszewickiej, powstała formalnie w listopadzie 1919 r. z przekształcenia konnych oddziałów Armii Czerwonej jako siła mająca się przeciwstawić armiom "białych".

Bitwa pod Tomaszowem Lubelskim – w istocie dwie bitwy. Pierwsza miała miejsce w dniach 17-20 września 1939 roku, druga trwała od 22 do 27 września 1939 roku. Była to druga po bitwie nad Bzurą największa batalia kampanii wrześniowej. W pierwszej bitwie udział brały zjednoczone Armie "Kraków" i "Lublin" pod dowództwem gen. Tadeusza Piskora. W drugiej walczyły wojska Frontu Północnego utworzone z Armii "Modlin" generała Emila Przedrzymirskiego, dowodzone przez Stefana Dęba-Biernackiego. W pierwszej bitwie pod Tomaszowem Lubelskim brało udział największe polskie zgrupowanie pancerne ok 80 wozów bojowych, w tym 22 czołgi typu 7 TP.

Dowództwo 6 DP, 20 pp, 6 pap, 6 bat. sap., 6 dac oraz III batalion 12 pp stanęły w Krakowie, 16 pp w Tarnowie, a reszta 12 pp w Wadowicach. Silne związki 6 DP z Krakowem i Małopolską, znalazły odbicie w nadaniu 20 pp wyróżniającego miana "Ziemi Krakowskiej".

6 Dywizja Piechoty w wojnie obronnej 1939

Zgodnie z planem operacyjnym „Zachód” 6 DP pod dowództwem gen. bryg. Bernarda Monda weszła w skład Grupy Operacyjnej "Bielsko", która z kolei została podporządkowana dowódcy Armii "Kraków".

Order Virtuti Militari (. Ustanowiony przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego 22 czerwca 1792 dla uczczenia zwycięstwa w bitwie pod Zieleńcami, po rozpoczęciu wojny polsko-rosyjskiej przeciwko konfederacji targowickiej, w obronie Konstytucji 3 Maja.

Kwatermistrz (ang. Quartermaster) – oficer dowództwa (sztabu), który dowodzi w polu (w czasie wojny) z ramienia dowódcy (szefa sztabu) kwatermistrzostwem (tyłami), kieruje działalnością podległych mu szefów służb w zakresie zaopatrzenia i obsługi wojsk, organizuje dowóz i ewakuację, a na wyższych szczeblach - komunikację na obszarze tyłów oraz jest odpowiedzialny za organizację tyłów (etapów); w czasie pokoju kieruje gospodarką jednostki wojskowej będącej oddziałem gospodarczym (na wyższych szczeblach powierzonymi mu działami gospodarki) i prowadzi szkolenie podległych mu kadr. Aktualnie w Siłach Zbrojnych RP pojęcia kwatermistrz – kwatermistrzostwo, zastąpione zostały pojęciami: szef logistyki – logistyka. Funkcja kwatermistrza znana jest także w straży pożarnej, skautingu i harcerstwie.

Ordre de Bataille i obsada personalna 6 DP w dniu 1 września 1939 przedstawiała się następująco:

Kwatera Główna 6 DP

Dowództwo

dowódca - gen. bryg. Bernard Mond

dowódca piechoty dywizyjnej - płk Ignacy Misiąg

II dowódca piechoty dywizyjnej - płk Roman Gwelesiani (dowódca Obszaru Warownego „Kraków”)

dowódca artylerii dywizyjnej - płk Franciszek Szechiński

Sztab

szef sztabu - ppłk dypl. Ludwik Zych

oficer operacyjny - kpt. dypl. Witold Kirchmayer

dowódca łączności - mjr Stanisław Rościszewski

kwatermistrz - kpt. dypl. Józef Bochenek

szef sanitarny - mjr dr med. Jan Chudzicki

12 Pułk Piechoty

dowódca pułku - ppłk dypl. Marian Strażyc

I batalion - mjr Władysław Sieńczak

II batalion - kpt. Mieczysław Piotr Barys

III batalion - ppłk Roman Wart

16 Pułk Piechoty Ziemi Tarnowskiej

dowódca pułku - ppłk Rudolf Matuszek

I batalion - mjr Piotr Ryba

II batalion - kpt. Alfred Mikee (poległ 2.IX)

III batalion - kpt. Hipolit Liebel (Libel)

20 Pułk Piechoty Ziemi Krakowskiej

dowódca pułku - ppłk Kazimierz Brożek

I batalion - mjr Ludwik Bałos

II batalion - kpt. Wacław Nowacki (poległ 2.IX)

III batalion - mjr Tytus Jerzy Brzosko

6 Pułk Artylerii Lekkiej

dowódca pułku - ppłk Borys Kondracki

I dywizjon (armat) - mjr Franciszek Mrowiec

II dywizjon (armat) - mjr Jan Gintel

III dywizjon (haubic) - mjr Maksymilian Chojecki

6 Dywizjon Artylerii Ciężkiej

dowódca dywizjonu - mjr Antoni Świeży (Świerzy)

dowódca 1 baterii (armat) - kpt. Jerzy Pasternakiewicz

dowódca 2 baterii (haubic) - por. Władysław Burdyłło

* 6 Batalion Saperów - mjr Jan Władyka

bateria artylerii przeciwlotniczej motorowa typ A nr 6 - por. Jerzy Grzegorz Dac

kompania kolarzy nr 54 - por. Tadeusz Hauser

kompania karabinów maszynowych i broni towarzyszącej nr 51 - por. Stanisław Miga

kompania karabinów maszynowych i broni towarzyszącej nr 54 - kpt. Adam Gondek

szwadron kawalerii dywizyjnej - rtm. Władysław Słuszko-Ciapiński

kompania telefoniczna 6 DP - kpt. Jan III Nowakowski

pluton radio 6 DP - por. Stanisław Iberszer

pluton łączności Kwatery Głównej 6 DP - por. rez. Jan Dreziński

drużyna parku łączności

samodzielny patrol meteorologiczny nr 6

pluton pieszy żandarmerii nr 6

kompania sztabowej - por. Michał Rogowski

kompania asystencyjnej - por. Jan Lasoń

poczta polowa nr 126

pluton parkowy uzbrojenia nr

park intendentury typu I nr

kompania sanitarna nr 501 - kpt. dr med. Tomczyk

szpital polowy nr 501

polowa pracownia dentystyczna nr 501

polowa Kolumna dezynfekcyjno-kąpielowa nr 501

polowa pracownia bakteriologiczno-chemiczna nr 501

zespół przeciwgazowy nr 501

dowództwo grupy marszowej służb typ II nr 501

kolumna taborowa parokonna nr 501

kolumna taborowa parokonna nr 502

kolumna taborowa parokonna nr 503

kolumna taborowa parokonna nr 504

dowództwo grupy marszowej służb typ II nr 502

kolumna taborowa parokonna nr 505

kolumna taborowa parokonna nr 506

kolumna taborowa parokonna nr 507

kolumna taborowa parokonna nr 508

warsztat taborowy nr 501

pluton taborowy nr 561

sąd polowy 6 DP

Ośrodek Zapasowy 6 DP w Krakowie

dowódca - ppłk Franciszek Uhrynowicz

kwatermistrz - mjr Tadeusz Rybka (kwatermistrz 20 pp)

12 pp bez III batalionu pozostawał w rejonie Wadowic, jako doraźny odwód dowódcy amii, do czasu przybycia 45 Dywizji Piechoty (rezerwowej).

Ottokar Wincenty Brzoza-Brzezina (ur. 3 marca 1883 w Protivínie w Czechach, zm. 30 sierpnia 1968 w Zielonce pod Warszawą) – pułkownik Wojska Polskiego.

Kazimierz Raszewski herbu Grzymała (ur. 29 lutego 1864, w Jasieniu (ob. pow. kościański), zm. w styczniu 1941 w Poznaniu) – podpułkownik huzarów Armii Cesarstwa Niemieckiego i generał broni Wojska Polskiego.

Dywizja rozlokowana została na 18-kilometrowym pasie wokół Pszczyny z wysuniętym Oddziałem Wydzielonym "Ignacy" płk. Ignacego Misiąga. Ta część sił dywizji już 1 września weszła w styczność z nieprzyjacielem i walczyła na przedpolu Pszczyny, skutecznie broniąc pozycji w Brzeźcach i Wiśle Wielkiej przed 5 Dywizją Pancerną (niemiecką). Kawaleria dywizyjna i saperzy zostali wysłani na przedpole jako Oddział Wydzielony "Wodzisław". Natomiast pozostałe siły dywizji pozostawały w odwodzie Armii pod Zatorem. Po południu dywizja otrzymała rozkaz marszu pod Pszczynę.

Rzeszów (łac. Resovia, czes. Řešov, jid. רײַשע, ros. Жешув, ukr. Ряшiв, niem. Reichshof) – miasto w południowo-wschodniej Polsce, stolica województwa podkarpackiego oraz diecezji rzeszowskiej. Rzeszów stanowi powiat grodzki, a także jest siedzibą ziemskiego powiatu rzeszowskiego.

Dowództwo – zespół ludzi, wraz z dowódcą, zajmujących się kierowaniem formacją wojskową lub zespołem ludzi. Najczęściej stosowane w terminologii wojskowej, rzadziej w terminologii cywilnej.

Rankiem 2 września główne siły dywizji zostały ponownie zaatakowane przez niemiecką 5 DPanc.. Około 200 czołgów zdołało przebić się przez pozycje 20 pp, rozbić III batalion, wyjść na tyły i rozbić artylerię dywizyjną. Zdołano uratować 17 dział lekkich i 4 ciężkie. W tej tragicznej sytuacji dowódca pułku rzucił w samobójczym ataku dla zatrzymania czołgów dwa bataliony 16 pp pod wsią Ćwiklice na otwartej przestrzeni, wskutek czego zostały one zniszczone (zobacz Bitwa pszczyńska). Pomimo ciężkich strat po obu stronach, dywizja wytrwała na pozycjach do 4 września, kiedy wraz z resztą Grupy Operacyjnej „Boruta” dostała zadanie odwrotu w kierunku przepraw na Dunajcu i Tarnowa.

Związek taktyczny (do 1945 używano także określenia wielka jednostka) – jednostka organizacyjna wojska przeznaczona do prowadzenia wspólnych działań bojowych. Związki taktyczne występują zazwyczaj we wszystkich rodzajach sił zbrojnych. Wyróżnia się wśród nich:

Galicja (niem. Galizien, węg. Gácsország, cz. Halič, jid. גאַליציע - Golicje, tur. Haliç, rum. Galiţia, ros. Галиция - Galicija, ukr. Галичина - Hałyczyna) – potoczna nazwa narzucona przez zaborców i stosowana na określenie południowo-wschodnich ziem I Rzeczpospolitej znajdujących się obecnie w Polsce i Ukrainie, dawniej wchodzących w skład zaboru austriackiego. Z tego tytułu również nazwa austriackiego kraju koronnego (dokładniej Królestwo Galicji i Lodomerii), istniejącego w latach 1772-1918. Zalicza się do niej ziemie południowej Małopolski po Wisłę, ziemię Grodów Czerwieńskich oraz zachodnią część Podola do linii Zbrucza. Jest to stosunkowo nowe pojęcie o charakterze kulturowym i historyczno-administracyjnym. Granice Galicji nie pokrywają się z granicami dawniejszych krain historycznych ani regionów geograficznych takich jak Małopolska czy ziemia halicka.

W dniach 7 i 8 września dywizja walczyła w obronie przepraw na rzece w rejonie Biskupic Radłowskich. Chaos spowodowany rozbiciem sąsiedniej 21 DPGór. spowodował paraliż. Zdołał przeprawić się przez Dunajec tylko 16 pp. Przedwczesne wysadzenie mostu spowodowało jeszcze większą panikę i przemieszane oddziały 6 DP i 21 DPGór. ruszyły na północ, aby tam szukać kolejnych miejsc przepraw. Mimo wszystko dywizji udało się wyjść z okrążenia i maszerować za San. Obrona przepraw na Sanie nie powiodła się i w składzie Grupy Operacyjnej "Boruta" gen. Mieczysława Boruty-Spiechowicza dywizja wzięła udział w bitwie pod Tomaszowem Lubelskim, mającej na celu wyrwanie się z okrążenia polskich sił i przebicie się do Lwowa.

Piechota II RP - jeden z trzech, obok artylerii i kawalerii, głównych rodzajów wojska Sił Zbrojnych II RP (w ówczesnej terminologii rodzaj wojsk nazywano bronią).

Małopolska – kraina historyczna Polski, obejmująca obecnie południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej Warty. Stolicą regionu jest Kraków.

17 września dokonała udanego ataku pod Józefowem i Nowinami na siły niemieckiej 28 DP, a następnie wykorzystując lukę w niemieckiej obronie uderzyła na Narol, który zdobyła i Rawę Ruską. 19 września dotarła do Rawy Ruskiej, jednak została całkowicie okrążona. 20 września gen. B. Mond podjął decyzję o złożeniu broni. Do tego czasu siły dywizji stopniały do ok. 2,5-3 tys. żołnierzy.

Powiat zaleszczycki - powiat województwa tarnopolskiego II Rzeczypospolitej. Jego siedzibą było miasto Zaleszczyki. 1 sierpnia 1934 r. dokonano nowego podziału powiatu na gminy wiejskie .

Dunajec (słow. Dunajec, niem. Dunajetz lub Dohnst) – rzeka w południowej Polsce, prawy dopływ Wisły (rzeka II rzędu). Powstaje z połączenia wód Czarnego Dunajca i Białego Dunajca w m. Nowy Targ; za początkowy odcinek uważa się Czarny Dunajec. Długość 247 km (łącznie z Czarnym Dunajcem), z czego 17 km liczy odcinek graniczny między Sromowcami Niżnymi a Szczawnicą. Powierzchnia dorzecza wynosi 6804 km², z tego w Polsce 4854,1 km², na Słowacji 1949,9 km² (z czego 1594,1 km² przypada na dorzecze Popradu, a 355,8 km² – na zlewnię samego Dunajca).

Ośrodek Zapasowy wobec postępów wojsk niemieckich w końcu ewakuowano na "przyczółek rumuński". Tam część oddziałów z ośrodka obsadziło kluczowe elementy obrony przyczółka w ramach Grupy "Dniestr". Reszta oddziałów do 17 września była w trakcie formowania improwizowanego pułku mającego w rejonie Uścieszka (powiat zaleszczycki w II RP) wejść w skład Grupy "Dniestr" Armii Karpaty. Agresja sowiecka położyła kres tym planom. Ośrodek wycofał się pospiesznie w kierunku granicy rumuńskiej nie pozostawiając w Uścieszku nawet prowizorycznej obrony mostu. Prawdopodobnie była to decyzja dowódcy ośrodka.

Narol – miasto w woj. podkarpackim, w powiecie lubaczowskim; siedziba gminy miejsko-wiejskiej Narol. Miasto położone jest na Roztoczu Wschodnim, nad rzeką Tanwią.

Kwatera (dowództwo) – naczelne dowództwo lub dowództwo wielkiej jednostki w czasie wojny. W języku rosyjskim Kwatera Główna Naczelnego Dowództwa określana jest mianem Stawka.

Obsada personalna Dowództwa 6 DP w latach 1919-1939

Dowódcy:

płk Franciszek Latinik (VI - X 1920)

gen. ppor. Bronisław Teofil Babiański (X - XI 1919)

gen. ppor. Kazimierz Raszewski (XII 1919 - VII 1920)

płk Ottokar Brzoza-Brzezina (p.o. VII 1920)

płk Józef Olszyna-Wilczyński (p.o. 1920)

gen. ppor. Mieczysław Linde (19 VII 1920 - 25 IX 1921)

gen. dyw. Eugeniusz Aleksander Tinz (od IX 1921)

płk piech. Oswald Frank (p.o. 1922 i 1926)

płk piech. Karol Szemiot (p.o. do VII 1923)

gen. bryg. Roman Rudolf Jasieński (1926 - 1927)

gen. bryg. Mieczysław Smorawiński (III 1927 - X 1932)

gen. bryg. Bernard Stanisław Mond (X 1932 - IX 1939)

Dowódcy piechoty dywizyjnej:

Tarnów – miasto w południowej Polsce w województwie małopolskim, leżące nad rzeką Białą, o wielowiekowej historii sięgającej początkami czasów piastowskich. Wraz z uzyskaniem praw miejskich w 1330 roku stał się ważnym ośrodkiem w regionie.

Ordre de Bataille (fr. porządek bitewny, w skrócie OdeB) – schemat organizacyjny wojsk lub ich części. Pierwotnie termin oznaczał rozkaz dowódcy o ustawieniu wojsk przed bitwą. Z czasem termin rozszerzył się na każdy plan organizacji wojsk, także w warunkach pokojowych i używany jest w tym znaczeniu w piśmiennictwie wojskowym. Angielskim odpowiednikiem jest Order of Battle (OOB).

gen. bryg. Roman Rudolf Jasieński (VII 1923 - 1926 → dowódca 6 DP)

płk piech. Oswald Frank (cz.p.o. od 1 III 1925)

płk piech. Bernard Stanisław Mond (19 III 1927 - X 1932 → dowódca 6 DP)

płk piech. Ignacy Misiąg (1939)

Szefowie sztabu:

mjr kaw. Jan Janusz Pryziński (1920)

ppłk SG Jan Witold Bigo (1924)

mjr dypl. Jerzy Wądołkowski (1932)

ppłk dypl. Ludwik Zych (1939)

6 Dywizja Piechoty AK

Zgodnie z założeniami planu Burza wyrażonymi w rozkazie z września 1942, oddziały partyzanckie miały zostać pogrupowane w oparciu o przedwojenne Ordre de Bataille WP. W Okręgu Krakowskim Armii Krajowej powstała w ten sposób 6 Dywizja Piechoty AK Ziemi Krakowskiej "Odwet".

Biskupice Radłowskie – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Radłów nad Dunajcem. Oprócz zabudowań centrum wsi, Biskupice Radłowskie obejmują także przysiółki Wólka i Zawodzie oraz pomniejsze tereny jak: Chruścisko, Ścieżki, Kujaczów, Zaogrodzie, Niedrożne. Leży na szlaku komunikacyjnym dróg wojewódzkich:

Bernard Stanisław Mond (ur. 14 listopada 1887 w Stanisławowie, zm. 5 lipca 1957 w Krakowie) – generał brygady WP, uczestnik I wojny światowej oraz walk o niepodległość Polski w wojnie z Ukraińcami, bolszewikami i II wojnie światowej.

Osobny artykuł: 6 Dywizja Piechoty AK Ziemi Krakowskiej "Odwet".

Uwagi

Potocznie nazywana dywizją "krakowską".

Bibliografia

Tadeusz Jurga: Wojsko Polskie : krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej. 7, Regularne jednostki Wojska Polskiego w 1939 : organizacja, działania bojowe, uzbrojenie, metryki związków operacyjnych, dywizji i brygad. Warszawa : Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej 1975.

Lech Wyszczelski: Wojsko Polskie w latach 1918-1921. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2006. ISBN 83-89729-56-3.

Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918-1939. Warszawa: Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-10206-4.

"Almanach oficerski": praca zbiorowa, Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1923

"Księga chwały piechoty": komitet redakcyjny pod przewodnictwem płk. dypl. Bolesława Prugara Ketlinga, Departament Piechoty MSWojsk, Warszawa 1937-1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona Warszawa 1992