Na mapach: 53°23′26″N 124°04′39″E / 53.39056, 124.0775

Ałbazin (ros. Албазино) - wioska leżąca w Rosji, nad Amurem w Syberii, na terenie obwodu amurskiego. W 2005 liczyła kilkaset osób. Stacja kolejowa kolei transsyberyjskiej. W XVII wieku miejscowość była stolicą niewielkiego państewka Jaxa (Jaksa) założonego przez polskiego zesłańca Nicefora Czernichowskiego. W latach 1685-1686 Ałbazin stał się przedmiotem wojny granicznej pomiędzy Rosją Piotra Wielkiego a Chinami rządzonymi przez mandżurskiego cesarza Kangxi. Po podpisaniu traktatu w Nerczyńsku, Ałbazin pozostał niezasiedlony aż do XIX wieku.

Historia

Chińskie wojska szturmujące Ałbazin w 1685 roku

Była to pierwsza osada założona przez Rosjan nad Amurem, w okresie podboju Syberii. Powstała w 1651 z woli Jerofieja Chabarowa w czasie jego wyprawy w Kraj Nadamurski. Osada kozacka powstała na miejscu wcześniejszego gródka Daurów. Jej nazwa wywodzi się od daurskiego wodza, którego imię zanotowano w języku ros. jako Албазы (Ałbazy); po chiń. 阿尔巴西 (a'erbashi). W mandżurskich Chinach miejsce nazywano jednak inaczej, 雅克萨 (yakesa), od mandżurskiego terminu oznaczającego "półkolistą zatokę na podmytym brzegu rzeki".

Ekspansja Rosji nad Amurem miała podłoże ekonomiczne - na Daurów, Oroków i inne miejscowe ludy nakładano podatek, płacony m.in. w formie futer zwierzęcych, który stanowił nawet 30 proc. dochodów rosyjskiego Skarbu. Qingowie uznali tę ekspansję za zagrożenie. Od 1652 nad Amurem działały znaczne oddziały wojsk chińskich, które stopniowo zniszczyły lub zmusiły do ucieczki wszystkie garnizony rosyjskie.

Państwo Jaxa

 Osobny artykuł: Jaxa (państwo).

W 1655 do zrujnowanego i opuszczonego Ałbazinu przybyła wyprawa zbrojna Polaka Nicefora Czernichowskiego, który po zabiciu wojewody carskiego szukał wraz ze swoimi ludźmi bezpiecznego schronienia. Ponieważ wojska chińskie już odstąpiły z tego rejonu Czernichowski odbudował fort. Według polskich historyków, to on nazwał go Jaxą, od swojego herbu. Do 1669 roku Czernichowski utrzymywał praktyczną niezależność swego państewka, dzięki czemu przypuszczalnie uniknął interwencji Mandżurów, którzy wiedzieli, iż carskie władze uważają go za buntownika. Czernichowski utrzymywał jednak stosunki z caratem i w 1669 roku przyjął powtórnie poddaństwo carskie w zamian za amnestię i pieniądze, ustanowiono też w 1672 Ałbazin stolicą województwa ałbazińskiego i mianowano go wojewodą. Czernichowski zmarł w 1674 lub 1675 roku.

Rosyjsko-qingowska wojna o Jaksę (1685-87)

Po śmierci Czernichowskiego Qingowie ponowili plany likwidacji rosyjskich osad nad Amurem. Od 1682 roku pod Ałbazinem operowały oddziały cesarskie. W czerwcu 1685 roku rozpoczęły one regularne oblężenie twierdzy, które w chińskiej historii jest znane jako wojna o Jaksę (雅克萨之争), choć w rzeczywistości należałby mówić o dwóch wojnach.

W 1685 roku wewnątrz umocnień broniło się 350 kozaków oraz 98 miejscowych chłopów, myśliwych itd., uzbrojonych w 300 sztuk broni palnej z zamkami lontowymi. Oblegały ich siły Qingów, złożone z ośmiu chorągwi mandżurskich, oddziałów hanowskich oraz tzw. Nowych Mandżurów (新满洲), czyli Daurów i innych narodowości. Siłami tymi dowodził Peng Chun (彭春). Według źródeł chińskich liczyły one 3 tys. żołnierzy, według rosyjskich - 15 tys. Atakujący byli uzbrojeni głównie w łuki i broń białą, ale dzięki przewadze liczebnej, wygrali bitwę w ciągu 3 dni. Peng Chun pozwolił się Rosjanom wycofać, a dowodzący nimi Aleksiej Tołbuzin obiecał, że już nigdy nie wrócą i poprowadził swoich ludzi do Nerczyńska. Oblegający spalili osadę i wycofali się za Amur do Ajgunu (瑷珲). Dowiedziawszy się o tym, 27 lipca Tołbuzin wrócił do Ałbazina (Jaksy), nie dając przeciwnikowi szans na przygotowanie nowej ofensywy przed nadejściem chłodów. Twierdza została odbudowana.

W lipcu 1686 kolejna wyprawa mandżurska, tym razem pod dowództwem generała Sabusu (萨布素) z Ajgunu, powtórnie zaatakowała Jaksę. Czwartego dnia walk zginął Tołbuzin, ale atakujący nie byli w stanie przełamać obrony fortu. Tym razem obrońcy występowali w sile 826 ludzi, w dodatku byli uzbrojeni w nowocześniejszą broń palną z zamkami skałkowymi typu niderlandzkiego, która zapewniała większą szybkostrzelność i donośność. Siły mandżurskie liczyły tymczasem 2100-8000 ludzi (rozbieżność między źródlami chińskimi a rosyjskimi), z których zaledwie 100 dysponowało bronią z zamkami lontowymi, a pozostali używali łuków i broni białej zgodnie z mandżurską doktryną wojenną, która gardziła bronią palną. Wraz z końcem sierpnia zaczęły się ostre syberyjskie chłody i rozpoczęło się 9-miesięczne oblężenie. Wiosną 1687 roku przedstawiciele cara Piotra Wielkiego i cesarza Kangxi podjęli rozmowy pokojowe, które dwa lata później doprowadziły do podpisania traktatu nerczyńskiego. Na jego mocy rejon Ałbazina znalazł się w obrębie państwa Qing, którego władca zobowiązał się nie zasiedlać tego obszaru. Twierdzę Jaksa zburzono.

Dalsze dzieje Ałbazina

Ałbazin pozostał niezasiedlony aż do połowy XIX w., kiedy to Nikołaj Murawiow podjął działania zmierzające do zajęcia całego obszaru amurskiego dla Rosji. W wyniku tego w 1858 obydwa kraje podpisały dwa traktaty ustanawiające granicę na Amurze. Wkrótce zaczęto też budować nową osadę w Ałbazinie, która na poczatku XX w. liczyła 600 osób. Od 1891 zaczęto budować kolej transsyberyjską. Przechodziła ona przez Ałbazin, gdzie powstała stacja kolejowa, przyczyniając się do rozwoju osady. Ałbazin był też portem amurskim. W 1930 założono w osadzie muzeum krajoznawcze.