Ałtaj - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy systemu górskiego. Zapoznaj się również z: pozostałe znaczenia tego słowa.

Biełucha – najwyższy szczyt Ałtaju

Ałtaj w Kazachstanie

Ałtaj – system górski w Azji Środkowej, na terytorium Rosji, Kazachstanu, Chin i Mongolii. Rozciąga się na długości ponad 2000 km od równin pustyni Gobi ku północnemu zachodowi, rozszerzając się w części zachodniej. Ałtaj dzieli się na trzy części:

Sajlugem (ros.: Сайлюгем, Sajlugiem; mong.: Сийлхэмийн нуруу, Sijlchemijn nuruu) – pasmo górskie w południowo-wschodnim Ałtaju, na terytorium Rosji i Mongolii. Rozciąga się między Argutem, Czują i rzekami dorzecza Kobdo na długości ok. 130 km. Najwyższy szczyt osiąga 3502 m n.p.m. Pasmo zbudowane z piaskowców, łupków ilastych, lawy i tufów. W wyższych partiach dominują porosty i tundra wysokogórska. Na zboczach południowych, poniżej wysokości 2600 m n.p.m. występuje roślinność stepowa na glebach kasztanowych.

Lista Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Ludzkości - lista obiektów objętych szczególną ochroną międzynarodowej organizacji UNESCO, filii ONZ, ze względu na ich unikatową wartość kulturową bądź przyrodniczą dla ludzkości. Lista obejmuje (w czerwcu 2009) 890 obiektów w 148 krajach, w tym 689 obiektów dziedzictwa kulturowego (K), 176 przyrodniczego (P) i 25 mieszanych (K, P). W sprawie wpisania danego obiektu na listę decyduje Komitet Światowego Dziedzictwa w trakcie corocznej sesji, począwszy od 1977 roku. Nominacje zgłaszane są przez poszczególne kraje.

Ałtaj właściwy – część północno-zachodnia rozczłonkowana na nieregularne pasma o układzie palczastym (Ałtaj Południowy, Góry Kałbińskie, Góry Katuńskie, Ülby, Sajlugiem, Góry Czujskie, Góry Kurajskie, Iołgo i inne) poprzedzielane wyżynami (m.in. Step Czujski) i dolinami rzek. Wznosi się średnio na wysokość 3,5–4 tys. m n.p.m. Najwyższy szczyt, Biełucha, osiąga wysokość 4506 m n.p.m.

Ałtaj Mongolski – część środkowa, złożona z równoległych pasm, obniżających się ku południowemu wschodowi i przechodzących w słabo rozczłonkowany i na ogół niski Ałtaj Gobijski. Wznosi się średnio na wysokość 2–4 tys. m n.p.m. Najwyższy szczyt, Chujten, osiąga wysokość 4374 m n.p.m.

Ałtaj Gobijski – część wschodnia. Najwyższe partie posiadają rzeźbę alpejską, w niższym przeważają niewysokie, płaskie grzbiety o stromych stokach, pociętych wąwozami. Najwyższy szczyt, Ich Bogd uul, osiąga wysokość 3957 m n.p.m.

Ałtaj zbudowany jest głównie ze skał paleozicznych – łupków chlorytowych, wapieni, piaskowców, a także granitów i granodiorytów. Wszystkie te skały są silnie zdyslokowane w wyniku ruchów górotworczych kaledońskich i hercyńskich. W następnych okresach dzięki procesom denudacyjnym powierzchnia została silnie zrównana. Odmłodzenie rzeźby nastąpiło dzięki wypiętrzeniu blokowemu w orogenezie alpejskiej oraz zlodowaceniu i silnej erozji.

UNESCO (ang. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization; Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury; łac. unesco – łączę się w jedno) – organizacja wyspecjalizowana ONZ, której podstawowym celem jest wspieranie współpracy międzynarodowej w dziedzinie kultury, sztuki i nauki, a także wzbudzanie szacunku dla praw człowieka, bez względu na kolor skóry, status społeczny i religię.

Góry Czujskie (ros.: Чуйские белки, Czujskije biełki) – góry w Ałtaju, w Rosji. Składają się z dwóch pasm: Gór Południowoczujskich i Północnoczujskich. Najwyższy szczyt, Maaszej-basz, osiąga 4173 m n.p.m.

Klimat dość surowy, górski i wysokogórski; mroźne zimy i krótkie, chłodne lata. Część wysokogórska (powyżej 1700–2400 m n.p.m.) pokryta łąkami i górską tundrą, niżej występują bogate lasy (około 70% powierzchni Ałtaju), które przechodzą w stepy, a na wschodzie w półpustynie. W najwyższych partiach pojawiają się liczne lodowce (ok. 800). W górach występuje ponad 3000 jezior (głównie pochodzenia glacjalnego), a także liczne rzeki (obszar źródłowy Obu i Irtysza) o znacznych zasobach energii wodnej (ok. 13 mln kW).

Azja Środkowa – nazwa stosowana dla określenia wyżynno-górskiego obszaru centralnej Azji, położonego ponad 1000 km od otwartego morza. Region ten obejmuje: Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Tadżykistan, a także Mongolię i zachodnie Chiny (regiony autonomiczne Tybetu, Mongolii Wewnętrznej, Sinciang i Ningxia oraz prowincje Qinghai i Gansu).

Step (z степ) – równina pozbawiona drzew, rzek i jezior. Step przypomina pod tym względem prerię, z tą różnicą, że preria jest z reguły zdominowana przez wysokie trawy, a step może być obszarem półpustynnym lub pokrytym trawą i krzewami (czasem w zależności od pór roku). Występuje w warunkach klimatu umiarkowanego z gorącym, suchym latem.

W Ałtaju, zwłaszcza w Ałtaju Kruszcowym, występują liczne bogactwa mineralne: rudy cynku, ołowiu, rtęci, żelaza, miedzi, złota, metali rzadkich a także węgla kamiennego.

W Republice Ałtaju utworzono w 1932 roku Rezerwat Ałtajski (pow. 881 238 ha). W 1998 roku góry Ałtaj zostały wpisane na listę Światowego Dziedzictwa Przyrody UNESCO, a w 2009 roku na listę rezerwatów biosfery.

Nazwa gór pochodzi z języka mongolskiego od słowa "altan" (złoto) i formantu zaimkowego (–taj) – Altantaj, Alttaj, Altaj: "złotodajny", "tam gdzie jest złoto"; nazwa mongolska została zapożyczona do języka chińskiego (阿尔泰山脉, Ā'ěrtài Shānmài). Rozpowszechniona jest również opinia o pochodzeniu nazwy z języków tureckich ("alatau" – "pstre góry"), gdyż szczyty gór stanowią kompozycję białych lodowców, czarnych osypisk, zielonych łąk oraz szarych skał granitowych. Dawniej panowała opinia o pochodzeniu nazwy z tureckiego ("al" – "wysoka" i "taj" – "góra"), ale współczesne badania odrzucają tę wersję.

Chujten - najwyższy szczyt Mongolii, leży w zachodniej części kraju w masywie Tawan Bogd uul. W czasach rządów komunistycznych góra miała nazwę Najramdał (Przyjaźń) (także Najramdał-Chajrchan), na cześć przyjaźni sowiecko-mongolskiej. Obecnie powrócono do starej nazwy.

Góry Katuńskie (Katyn; kaz.: Қатын жотасы, Katyn żotasy; ros.: Катунский хребет, Katunskij chriebiet) – góry w środkowym Ałtaju, na granicy Rosji (Republika Ałtaju) i Kazachstanu (obwód wschodniokazachstański). Rozciągają się na długości ok. 150 km, najwyższy szczyt, Biełucha, osiąga 4506 m n.p.m. Stanowią dział wodny pomiędzy dorzeczami Katuniu, Argutu i Bieriela. Zbudowane z łupków metamorficznych i granitów. W części centralnej dominuje rzeźba alpejska; występuje 386 lodowców górskich o łącznej powierzchni 279 km². Do wysokości 2000-2200 m n.p.m. rosną lasy modrzewiowe i sosnowe, w wyższych partiach przeważają łąki alpejskie łąki, nie porośnięte skały i piargi.

Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Ałtaj

Przypisy

Поспелов Евгений Михайлович: Географические названия мира. Топонимический словарь. Mocква: АСТ, 2002. ISBN 5-17-001389-2.

Bibliografia

* Roman Biesiada, Tadeusz Lenczkowski, Lech Ratajski: Słownik Geografii ZSRR. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1974, s. 45–49.
* Алтай (ros.). Большая Советская Энциклопедия. [dostęp 2011-11-24].