Ałtaj Mongolski - Polski Serwis Naukowy

Ałtaj Mongolski (mong.: Монгол Алтайн нуруу, Mongol Altajn nuruu; chin. upr.: 蒙古阿尔泰山脉; chin. trad.: 蒙古阿爾泰山脈; pinyin: Ménggǔ Ā'ěrtài Shānmài) – góry w zachodniej Mongolii z najwyższym szczytem kraju górą Chujten ( w masywie Tawan Bogd uul na granicy Mongolii, Rosji i Chin) o wysokości 4374 m n.p.m. Północno-zachodnie zbocza Ałtaju Mongolskiego należą do Chin (Region Autonomiczny Sinciang-Ujgur), reszta należy do Mongolii (ajmaki bajanolgijski, kobdoski i gobijsko-ałtajski).

Sinciang (, ujg. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى, Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni), to region autonomiczny w Chinach. Jest to duży, rzadko zaludniony obszar, pokrywający ok. 1/6 część kraju. Sinciang sąsiaduje z Tybetem od południa, z prowincjami Qinghai i Gansu od południowego wschodu, z Mongolią od wschodu, Rosją od północy, a Kazachstanem, Kirgistanem, Tadżykistanem, Afganistanem, Pakistanem oraz kontrolowanymi przez Indie obszarami Kaszmiru od zachodu. Sinciang zawiera większą część Aksai Chin – regionu, który Indie uznają za część stanu Dżammu i Kaszmir.

Jak (Bos grunniens lub Poephagus grunniens) – duży ssak łożyskowy z rodziny krętorogich, rzędu parzystokopytnych. Zamieszkuje Tybet, Indie i Chiny, gdzie żyje zarówno w stanie dzikim jak i udomowionym. Udomowione jaki są zwierzętami jucznym, poza tym dają mleko i wełnę. Jaki są przeżuwaczami, żyją samotnie lub w niewielkich stadach, w stanie dzikim na wysokościach do 6 tys. m n.p.m. Stada zazwyczaj składają się z samic z młodymi. Samce dołączają do nich w okresie rui. Stare samce żyją oddzielnie. Samice opiekują się potomstwem przez rok. Potomstwo pełną dorosłość osiąga po 6-8 latach. Zwierzęta mogą dożyć kilkudziesięciu lat. Znoszą niekorzystne warunki otoczenia (niedobór paszy na wysoczyznach górskich, niedostatek tlenu i niskie temperatury średnia wynosi tam ok. 0 °C, zimą temperatury spadają niekiedy nawet do -50 °C).

Główne pasma rozciągają się w kierunku północny zachód - południowy wschód na długości 950 km. Od południa góry te graniczą z Kotliną Dżungarską i pustynią Gobi, od północnego zachodu z górami Ałtaj, od północnego wschodu z Kotliną Wielkich Jezior a w kierunku południowo-wschodnim przechodzą w Ałtaj Gobijski. Zbudowane są ze skał paleozoicznych. Ze względu na dużą wysokość, wyższe partie są pokryte polami wiecznego śniegu i lodowcami, największymi w Mongolii (łącznie 800 km kw. wg danych z lat 80. XX w.). Tu leży (w masywie Tawan Bogd uul) największy lodowiec Mongolii - Lodowiec Potanina długości 19 km i powierzchni ponad 50 km.kw.

Ałtaj – system górski w Azji Środkowej, na terytorium Rosji, Kazachstanu, Chin i Mongolii. Rozciąga się na długości ponad 2000 km od równin pustyni Gobi ku północnemu zachodowi, rozszerzając się w części zachodniej. Ałtaj dzieli się na trzy części:

Step (z степ) – równina pozbawiona drzew, rzek i jezior. Step przypomina pod tym względem prerię, z tą różnicą, że preria jest z reguły zdominowana przez wysokie trawy, a step może być obszarem półpustynnym lub pokrytym trawą i krzewami (czasem w zależności od pór roku). Występuje w warunkach klimatu umiarkowanego z gorącym, suchym latem.

W Ałtaju Mongolskim znajdują się źródła największej rzeki Mongolii Zachodniej Kobdo, jak też źródła rzeki Irtysz - największego dopływu rzeki Ob (jest dłuższy od niej). Północne zbocza, do wysokości 2600 m n.p.m. częściowo porośnięte lasami (tajga), w których głównym drzewem jest modrzew. Cała południowo-wschodnia część jest pozbawiona lasów, od wysokości 2600 m n.p.m. jest wieczna zmarzlina. Znaczny udział stepów, a w obszarach wysokogórskich tundry górskiej.

Lodowiec Potanina (mong.: Потанины мөсөн гол, Potaniny mösön gol) – największy lodowiec dolinny Ałtaju, na terytorium Mongolii. Leży na styku masywu Tawan Bogd uul i Ałtaju Mongolskiego. Rozciąga się na długości 19 km, szerokości do 2,5 km i zajmuje powierzchnię ok. 50 km². Z wysokości 3630 m n.p.m. obniża się do 2900 m n.p.m., gdzie pokryty jest moreną. Wody z topniejącego lodowca dają początek rzecze Cagaan gol, lewemu dopływowi Kobdo. Lodowiec został odkryty w 1905 roku przez Wasilija Sapożnikowa i nazwany na cześć Grigorija Potanina.

Kotlina Dżungarska (chin. Zhunga Pendi) - tektoniczna kotlina w północno-zachodnich Chinach, między Tienszan i Ałtajem, o powierzchni ok. 380 tys. km² i wysokości 500–1000 m. W centralnej części kotliny występuje piaszczysta pustynia, natomiast na obrzeżach suche stepy, na całym obszarze znajduje się duża ilość słonych jezior. Na tych terenach eksploatowane są m.in.: ropa naftowa, węgiel kamienny oraz złoto.

W górach tych żyją rzadkie zwierzęta, m.in. pantera śnieżna i niedźwiedź brunatny. Na rzece Bulgan gol (lewy dopływ górnego Irtyszu) występują bobry. Z tego obszaru pochodzą liczne, choć nie potwierdzone doniesienia o spotkaniach z Yeti, którego tu nazywają ałmas.

Ze względu na lepszą jakość pastwisk górskich Ałtaj Mongolski jest relatywnie gęsto zaludniony. Tak ajmak bajanolgijski (leży w całości w odrębie najwyższej części tego pasma górskiego) ma gęstość zaludnienia 2,2 os./km² (druga lokata w Mongolii). Północno-zachodnia część Ałtaju Mongolskiego jest zasiedlona głównie przez Kazachów, dalej na południowy wschód są plemiona zachodniomongolskie i Mongołowie. Większość populacji prowadzi tryb życia koczowniczy lub półkoczowniczy. Jedyne miasto Ölgij (ośrodek administracyjny ajmaku bajanolgijskiego) ma 28 400 mieszkańców (2006).

Irbis, zwany też panterą śnieżną i śnieżnym leopardem (Panthera uncia) – gatunek drapieżnego ssaka z rodziny kotowatych (Felidae), występujący na terenach Azji Środkowej.

Tajga, lasy borealne – borealne lasy szpilkowe, występujące w północnej części Ameryki Północnej (Alaska i Kanada), Europy (Półwysep Skandynawski, Karelia, północno-wschodnia część Niziny Wschodnioeuropejskiej) oraz Azji (Syberia, Sachalin, Kamczatka, Hokkaido), w obrębie klimatu umiarkowanego chłodnego na półkuli północnej.

Podstawą gospodarki jest hodowla owiec, kóz, krów, jaków, koni i wielbłądów.

Bibliografia

Gungaadasz B., 1986: Mongolska Republika Ludowa. PWN.

S. Kojło. Mongolia. KAW, 1980.

Physical Map of Mongolia. Cartographic Enterprise of State Administration of Geodesy and Cartography of Mongolia, 1998.