Adalimumab (nazwa międzynarodowa: adalimumab, ATC: L 04 AB 04) – lek immunosupresyjny, rekombinowane ludzkie przeciwciało monoklonalne skierowane przeciw TNF-α. Działa selektywnie, inaktywując wspomniany czynnik poprzez bezpośrednie przyłączenie się do niego. Stosowany w leczeniu niektórych zapaleń stawów związanych z procesem autoimmunologicznym, w łuszczycy oraz w chorobie Crohna. Zarejestrowany w Polsce pod nazwą handlową Humira.

Mechanizm działania

Adalimumab jest rekombinowanym ludzkim przeciwciałem monoklonalnym klasy IgG1 skierowanym przeciw czynnikowi TNF-α. Wiąże się w sposób swoisty z TNF-α i niweluje jego aktywność. Na skutek działania leku dochodzi do hamowania interakcji podjednostki α cząsteczki TNF z receptorami p55 oraz p75 znajdującymi się na powierzchni komórki. Adalimumab moduluje ponadto odpowiedź biologiczną regulowaną normalnie przez TNF w zakresie różnych mechanizmów, między innymi na poziomie cząsteczek adhezji międzykomórkowej odpowiedzialnych za zjawisko migracji leukocytów (cząsteczki ELAM-1, VCAM-1, ICAM-1). W badaniach klinicznych obserwowano zmniejszenie aktywności białka CRP oraz innych wskaźników ostrej fazy stanu zapalnego (OB, IL-6) w surowicy krwi pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów leczonych adalimumabem. Stwierdzano także obniżenie stężenia metaloproteinaz macierzy (MMP-1, MMP-3), odpowiedzialnych między innymi za niszczenie chrząstki stawowej u tych chorych. Spadek aktywności CRP obserwowano również u pacjentów z chorobą Crohna.

Wskazania do stosowania

Adalimumab jest zarejestrowany w leczeniu następujących chorób:

Reumatoidalne zapalenie stawów

Lek stosuje się w okresie aktywnej choroby o umiarkowanym lub dużym nasileniu tylko u pacjentów dorosłych, u których nie uzyskano wystarczającej odpowiedzi po zastosowaniu innych leków modyfikujących przebieg choroby, w tym metotreksatu. Ponadto lek jest wykorzystywany w terapii ciężkiej, aktywnej i postępującej postaci choroby u dorosłych dotychczas nie leczonych metotreksatem. W obu przypadkach lek podaje się w skojarzeniu z metotreksatem lub w monoterapii, jeśli metotreksat jest źle tolerowany przez pacjenta lub dalsze jego podawanie mogłoby być szkodliwe.

Skuteczność oraz bezpieczeństwo stosowania adalimumabu w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów potwierdzono w kilku randomizowanych badaniach klinicznych, które prowadzono metodą podwójnie ślepej próby, z udziałem grup kontrolnych, a więc zgodnie z zasadami EBM (Medycyna oparta na faktach). W badaniu ARMADA obserwowano 271 dorosłych pacjentów z czynnym reumatoidalnym zapaleniem stawów – na podstawie oceny parametrów tzw. skali ACR (liczba bolesnych i opuchniętych stawów, ocena aktywności choroby i dolegliwości bólowych przez lekarza i przez pacjenta, współczynnik niepełnosprawności HAQ oraz wartości CRP) wykazano poprawę u chorych leczonych adalimumabem w porównaniu z placebo. Podobnie w innym badaniu opublikowanym w 2004 roku z udziałem 619 dorosłych chorych z reumatoidalnym zapaleniem stawów leczonych adalimumabem obserwowano poprawę parametrów w skali ACR, opóźnienie rozwoju choroby określane na podstawie zmian radiologicznych oraz poprawę jakości życia. Z kolei w badaniu PREMIER, w którym wzięło udział 799 dorosłych pacjentów z aktywnym wczesnym reumatoidalnym zapaleniem stawów obserwowano najlepszą odpowiedź na leczenie (na podstawie parametrów skali ACR) u chorych leczonych jednocześnie adalimumabem i metotreksatem (w porównaniu do chorych otrzymujących sam metotreksat lub adalimumab). W badaniu tym obserwowano również poprawę w badaniach radiologicznych oraz polepszenie jakości życia we wspomnianej grupie. Korzystne wyniki leczenia reumatoidalnego zapalenia stawów po zastosowaniu adalimumabu obserwowano także w badaniu STAR.

Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów

Adalimumab stosuje się u młodzieży chorej na aktywne młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów w wieku 13–17 lat. Lek podaje się w skojarzeniu z metotreksatem u chorych, u których nie było wystarczającej odpowiedzi po podaniu leków modyfikujących przebieg choroby. W przypadku nietolernacji metotreksatu bądź przeciwwskazań do jego stosowania, adalimumab można zastosować w monoterapii.

Skuteczność oraz bezpieczeństwo adalimumabu u chorych z młodzieńczym idiopatycznym zapaleniem stawów potwierdzono w randomizowanym badaniu klinicznym z wykorzystaniem metody ślepej próby, przeprowadzanym w wielu ośrodkach. W badaniu wzięło udział 171 dzieci w wieku od 4 do 17 lat.

Łuszczycowe zapalenie stawów

Adalimumab podaje się w leczeniu aktywnej i postępującej postaci choroby u pacjentów dorosłych, jeśli odpowiedź na stosowane wcześniej leki modyfikujące przebieg choroby jest niewystarczająca.

W badaniu klinicznym ADEPT, z udziałem 313 pacjentów chorych na łuszczycowe zapalenie stawów leczonych adalimumbem, opisywano istotną poprawę parametrów ocenianych w wyżej wspomnianej skali ACR w porównaniu z grupą uczestników badania otrzymujących placebo. Skuteczność adalimumabu w tej chorobie potwierdzono również w innym wieloośrodkowym badaniu z udziałem 100 chorych nadzorowanym przez lekarzy z Stanford University Medical Center.

Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa

Adalimumab podaje się tylko u chorych dorosłych z ciężką postacią choroby, jeśli leczenie standardowe nie przyniosło skutku.

W badaniu z udziałem 315 chorych na zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, uzyskano wyniki, na podstawie których wykazano istotną poprawę objawów przedmiotowych i podmiotowych choroby u pacjentów leczonych adalimumabem w porównaniu do placebo. Korzystny efekt obserwowano już w drugim tygodniu terapii. W powyższym badaniu wykazano, że leczenie adalimumabem istotnie poprawia jakość życia chorych. Podobne obserwacje poczyniono także w badaniu ATLAS przeprowadzonym w Kanadzie z udziałem 82 dorosłych pacjentów.

Choroba Crohna

Skuteczność i bezpieczeństwo stosowania adalimuambu obserwowano u pacjentów z chorobą Crohna o umiarkowanym lub ciężkim przebiegu w randomizowanych badaniach klinicznych, przeprowadzonych metodą podwójnie ślepej próby, z kontrolną grupą chorych otrzymującą placebo. W kontekście uzyskania indukcji remisji klinicznej lek kontrolowano w dwóch badaniach. W badaniu CLASSIC I z udziałem 299 pacjentów nie leczonych wcześniej lekami biologicznymi wykazano zwiększenie odsetka uzyskanych remisji w stosunku do grupy otrzymującej placebo. Podobne wyniki uzyskano w badaniu GAIN, w którym wzięło udział 325 ludzi otrzymujących wcześniej infliksymab. W innym badaniu CHARM z udziałem 854 chorych oceniano z kolei utrzymywanie się uzyskanej wcześniej remisji choroby. Stwierdzono zwiększenie odsetka pacjentów, u których utrzymywała się remisja, w grupie leczonej adalimumabem w porównaniu z grupą przyjmującą placebo. W 2006 roku w wytycznych European Crohn's and Colitis Organisation (ECCO) umieszczono informację o prawdopodobnym wykorzystaniu terapii adalimumabem u dorosłych osób z chorobą Crohna, u których po początkowej skuteczności leczenia infliksymabem, następuje nawrót choroby. Od tego czasu wskazania do stosowania adalimumabu uległy rozszerzeniu – lek jest zarejestrowany do stosowania u pacjentów z ciężką, aktywną postacią choroby, u których nie uzyskano wystarczającej odpowiedzi na właściwą terapię kortykosteroidami lub lekami immunosupresyjnymi albo u chorych, którzy nie tolerują takiego leczenia bądź jest ono u nich przeciwwskazane. Zaleca się by adalimumab w indukcji terapii był stosowany razem z kortykosteroidami. Lek można podawać też w monoterapii jeśli kortykosteroidy są źle tolerowane przez pacjenta lub podawanie ich nie jest wskazane. W 2009 roku ukazała się praca, której autorzy oceniając działanie adalimumabu u 3160 pacjentów z chorobą Crohna otrzymujących ten lek w ramach badań klinicznych, uznali że jest on w tej grupie podobnie bezpieczny, jak inni antagoniści TNF-α, a częstość niepożądanych działań adalimumabu podczas 10-letniej obserwacji u tych pacjentów była podobna, jak u osób otrzymujących wspomniany lek w związku z innymi zaakceptowanymi wskazaniami.

W Polsce, w 2007 roku Narodowy Fundusz Zdrowia wprowadził program terapeutyczny pozwalający na refundację leczenia adalimumabem dorosłych pacjentów z chorobą Crohna.

Łuszczyca

Adalimumab badano pod kątem skuteczności i bezpieczeństwa u dorosłych chorych na łuszczycę pospolitą. Opisano wyniki dwóch randomizowanych badań klinicznych z wykorzystaniem metody podwójnie ślepej próby. W trójetapowym badaniu klinicznym III fazy REVEAL wzięło udział 1212 pacjentów i porównywano w nim skuteczność leku w stosunku do placebo. Uzyskano istotną poprawę w grupie chorych chorych otrzymujących adalimumab (ocena między innymi na podstawie wskaźnika PASI i DLQI) po 16 tygodniach leczenia w porównaniu do grupy, której podawano placebo. Z kolei w badaniu CHAMPION, w którym wzięło udział 271 pacjentów z łuszczycą, porównywano skuteczność adalimumabu stosowanego u części badanych w stosunku do grup kontrolnych otrzymujących placebo lub metotreksat. Również w tym badaniu uzyskano lepszą odpowiedź na leczenie adalimumabem (ocena wskaźnika PASI) i poprawę wskaźnika DLQI w porównaniu do grup kontrolnych po 16 tygodniach.

Terapię adalimumabem zaleca się u chorych z umiarkowaną albo ciężką postacią łuszczycy pospolitej, którzy nie odpowiedzieli na innego typu terapię systemową, w tym metotreksat, cyklosporynę lub PUVA albo takie leczenie jest u nich przeciwwskazane bądź źle tolerowane.

Zastosowania w trakcie badań

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego

Do leczenia chorych z opornym na standardową terapię wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego o ciężkim lub średnio-ciężkim przebiegu, z grupy przeciwciał przeciw TNF-α znajduje zastosowanie infliksymab. Adalimumab był również stosowany w badaniach klinicznych u pacjentów z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego. Stwierdzono jednak, że w przypadku tego leku uzyskuje się mniejsze korzyści terapeutyczne niż u pacjentów z chorobą Crohna otrzymujących podobne dawki. W jednoośrodkowym badaniu z 2010 roku, mimo stwierdzenia nieco mniejszej odpowiedzi na terapię adalimumabem niż infliksymabem zarówno w fazie indukującej jak i podtrzymującej remisję wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, uznano za efektywne działanie obu leków. W 2009 roku opublikowano wyniki badania przeprowadzonego na grupie 20 pacjentów z aktywnym wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego, w tym chorych otrzymujących wcześniej infliksymab, na podstawie którego stwierdzono, iż adalimumab jest dobrze tolerowany u chorych z tą jednostką chorobową i wykazuje podobną skuteczność u chorych nieleczonych wcześniej infliksymabem, leczonych tym lekiem bez uzyskania odpowiedzi bądź źle go tolerujących.