Adelajda - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy miasta. Zapoznaj się również z: Adelajda (imię) i inne znaczenia słowa Adelaide.

Na mapach: 34°55′S 138°36′E / -34.917, 138.6

Adelajda (ang. Adelaide, wym. [ˈædəleɪd]) – miasto w Australii, stolica stanu Australia Południowa, położona jest nad rzeką Torrens, przy jej ujściu do Zatoki Świętego Wincentego, na półwyspie Florey, na wschód od Adelajdy leżą góry Mt Lofty Ranges. Piąte co do wielkości miasto w Australii.

Klimat

Rekordowa fala upałów w Adelajdzie w marcu 2008, pokazane są minimalne i maksymalne temperatury w danym dniu

Adelajda ma typowy klimat śródziemnomorski z łagodną, deszczową zimą i gorącym, suchym latem. Miasto to jest też najbardziej suchym spośród stolic stanów Australii. Przeciętne temperatury i opady:

Malezja (malajski Malaysia) – państwo w Azji Południowo-Wschodniej, na Półwyspie Malajskim i wyspie Borneo; obszar 329 847 km², ludność 27 730 000 (5 września 2008), stolica Kuala Lumpur (ok. 1 500 000 mieszkańców), siedziba rządu w Putrajaya.
Nowa Zelandia (ang. New Zealand, język maoryski Aotearoa – Kraj Długiej Białej Chmury) – państwo wyspiarskie, położone na południowo-zachodnim Pacyfiku i składające się z dwóch głównych wysp (Północnej i Południowej) oraz szeregu mniejszych wysp, w tym Wyspy Stewart i Wysp Chatham. Archipelag Nowej Zelandii jest najdalej na południe wysuniętą częścią Oceanii, na południowy wschód od Australii. Tradycyjna maoryska nazwa państwa, Aotearoa, jest najczęściej tłumaczona jako Kraj długiej białej chmury. W skład Nowej Zelandii (a dokładnie w skład Commonwealth realm Nowej Zelandii, czyli są to terytoria stowarzyszone lub zależne Nowej Zelandii, ale wchodzące wraz z nią w skład wspólnej domeny królewskiej tudzież królestwa stowarzyszeniowego, połączonego unią personalną ze Zjednoczonych Królestwem i innymi Commonwealth realms) wchodzą również Wyspy Cooka i Niue, które są samorządne, oraz Tokelau i Dependencja Rossa.

średnia maksymalna temperatura w styczniu: 28,8 °C

średnia minimalna temperatura w styczniu: 16,8 °C

średnia maksymalna temperatura w czerwcu: 15,3 °C

średnia minimalna temperatura w czerwcu: 7,4 °C

przeciętne roczne opady deszczu: 558,1 mm

najwilgotniejszy miesiąc: czerwiec, 83,1 mm

najsuchszy miesiąc: luty, 13,7 mm

Rekordowe temperatury i opady deszczu:

Grand Prix Australii to wyścig Formuły 1 organizowany na torze Melbourne Grand Prix Circuit w Albert Park w Melbourne, od sezonu 1985 zaliczany jest do eliminacji Mistrzostw Świata Formuły 1.
Donald Allan Dunstan (ur. 2 września 1926 w Suva na Fidżi, zm. 6 lutego 1999 w Adelajdzie w Australii), australijski polityk Partii Laburzystowskiej, premier Australii Południowej w latach 1967-1968 i 1970-1979.

najwyższa zanotowana temperatura: 44,3 °C

najniższa zanotowana temperatura: minus 0,4 °C (31,3 F)

najwilgotniejszy miesiąc: czerwiec 174,6 mm

W 2008 w przez Adelajdę przeszła rekordowa fala upałów, przez piętnaście kolejnych dni od 3 marca do 17 marca 2008 temperatura maksymalna wynosiła ponad 35 °C.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Alexander John Gosse Downer, (ur. 9 września 1951 w Adelajdzie, Australia Południowa), australijski polityk Partii Liberalnej, minister spraw zagranicznych Australii od marca 1996 do grudnia 2007.

Historia

Panorama Adelajdy

Zdjęcie lotnicze Adelajdy

Pierwsi mieszkańcy terenów na których później powstała Adelajda to aborygeni z plemienia Kaurna którzy nazywali ten region "Tandanya" (kraina czerwonych kangurów).

Nazwa miasta Adelajda pochodzi od imienia żony Wilhelma IV Hanowerskiego królowej Adelajdy, w Adelajdzie znajduje się także część prywatnej biblioteki królowej

Brytyjscy osadnicy utworzyli prowincję pod nazwą Australia Południowa 28 grudnia 1836 (ten dzień jest obchodzony jako święto stanowe Proclamation Day). Miejsce na przyszłe miasto zostało wybrane przez pułkownika Williama Lighta, on także nakreślił pierwsze plany miasta. Jako centrum miasta Light wybrał wzgórze położone blisko brzegów rzeki Torrens (która stanowiła główne źródło wody dla nowo powstałego miasta). Pułkownik Light opracował także tzw. "Light's vision", urbanistyczny plan zabudowania miasta oparty na kwadracie o boku jednej mili otoczonym szerokim pasem parków i terenów zielonych z szerokimi ulicami i alejami przecinającymi się pod kątem prostym.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.
Anthony M. LaPaglia (ur. 31 stycznia 1959 w Adelajdzie w Australii Południowej) – australijski aktor najbardziej znany z roli agenta FBI Jacka Malone w amerykańskim serialu Bez śladu.

Adelajda została zaplanowana jako centrum dla nowo powstającej kolonii dla wolnych emigrantów z Europy (a nie jak w przypadku pozostałych stanów Australii dla zesłańców z Anglii), gwarantowano przyszłym osadnikom wolności religijne i obywatelskie. Z tych powodów w Południowej Australii osiedliło się wówczas wielu uchodźców z Niemiec (przypadkowym zbiegiem okoliczności słowo "adelaide" oznacza w języku niemieckim "szlachetne oblicze").

Sir - angielski tytuł honorowy, wywodzący się ze średniowiecznego angielskiego sire (fr. sieur) oznaczającego lorda. Etymologicznie słowo to wywodzi się z łacińskiego senior. W formalnej tytulaturze szlacheckiej tytułu sir (pisanego wielką literą: Sir) używa się w stosunku do rycerza lub baroneta, zawsze w połączeniu z pełnym imieniem i nazwiskiem, ewentualnie samym imieniem, nigdy z samym nazwiskiem. Zwyczajowo tytułu tego używa się tylko wobec poddanych monarchy brytyjskiego, w tym również pochodzących z innych niż Wielka Brytania państw o statusie Commonwealth realm. Tytułu tego używa się także w wojsku, dawniej przy zwracaniu się do przełożonego oficera, obecnie także używany wobec starszych podoficerów. Obecnie termin sir pełni również funkcję grzecznościową i używany jest w kontaktach służbowych, w oficjalnej korespondencji bądź w kontaktach z nieznajomymi.
Mitsubishi (jap. 三菱, Mitsubishi?) - japoński konglomerat niezależnych przedsiębiorstw (Mitsubishi Group), działających pod marką Mitsubishi. Spółka akcyjna notowana na giełdzie w Tokio.

Kultura

Adelajda jej znana jako "miasto kościołów" (ang. "City of Churches") z powodu bardzo dużej ilości kościołów wielu wyznań znajdujących się w tym mieście, ale według popularnego powiedzenia, na każdy ze zbudowanych kościołów wybudowano przynajmniej jeden pub.

Od momentu swojego powstania Adelajda przyciągała emigrantów z wielu krajów, szczególnie Niemców uciekających wówczas przed prześladowaniami religijnymi we własnym kraju, przywieźli oni ze sobą pierwsze sadzonki winorośli i to oni założyli słynne winnice w Barossa Valley. Po II wojnie światowej do Południowej Australii i Adelajdy przyjechało dużo uchodźców z większości krajów europejskich, najwięcej z Włoch, Grecji, Holandii i Polski. Z okresu wojny wietnamskiej pochodzi pierwsza duża fala emigrantów z Azji. Ta unikalna, nawet jak na warunki australijskie, mieszanka kultur i tradycji ma odbicie przede wszystkim w bogatej i urozmaiconej kuchni wielu kafejek i restauracji w Adelajdzie (według nieoficjalnych danych Adelajda ma najwięcej restauracji na liczbę mieszkańców w Australii).

Klimat śródziemnomorski – rodzaj klimatu podzwrotnikowego, występujący nad Morzem Śródziemnym (stąd jego nazwa), w Kalifornii, RPA, na południu Australii oraz u wybrzeży Chile w Ameryce Południowej. Jego charakterystyczną cechą są ciepłe i suche lata powyżej 20 stopni C oraz łagodne zimy powyżej 0 stopni, a także fakt, że występuje głównie bezpośrednio nad morzem lub oceanem, zazwyczaj na zachodnim wybrzeżu, a bardzo rzadko w głębi lądu. Klimat ten sprzyja rolnictwu i turystyce masowej.
Krykiet – sport drużynowy, w którym mecze rozgrywane są między dwiema drużynami po jedenastu zawodników. Pochodzi z Anglii, gdzie podobna gra była znana już na przełomie XIII i XIV wieku.

Dużą część obszarów dookoła Adelajdy zajmują winnice które włącznie ze słynną Barossa Valley są częstym celem wycieczek zarówno dla turystów jak i dla mieszkańców Adelajdy.

Życie kulturalne w Adelajdzie rozwinęło się w latach siedemdziesiątych za czasów premiera Dona Dunstana który jest uważany za ojca nowoczesnej Południowej Australii, zmienił on między innymi wiele przestarzałych i purytańskich przepisów jeszcze wtedy obowiązujących i Adelajda zaczęła być wtedy znana z wielu odbywających się tam różnego rodzaju festiwali (jednym z mott stanu jest "South Australia – The Festival State"). Do najbardziej znanych na świecie festiwali odbywających się w Adelajdzie zaliczają się "Barossa Music Festival", "Adelaide Festival of Arts", "Adelaide Film Festival", "Adelaide Fringe", a najbardziej znanym i popularnym jest WOMADelaide – największy w Australii festiwal muzyki "światowej" i etnicznej odbywający się w malowniczych parkach Ogrodu Botanicznego.

Tramwaj (z ang. tram way - linia tramwajowa, tram - tramwaj) – pojazd szynowy służący do transportu miejskiego, poruszający się w ruchu mieszanym po jezdni lub na wydzielonym albo niezależnym torowisku. Istnieją sieci przebiegające częściowo w tunelach.
Port Adelaide Football Club to klub futbolu australijskiego występujący w ogólnokrajowej lidze AFL. Klub noszący przydomek "the Power" ("Siła") został założony w 1870 roku jako drużyna o znaczeniu regionalnym (stanowym). W 1997 roku klub przystąpił do ogólnokrajowej ligi AFL.

W latach 1985 do 1995 we wschodniej części miasta odbywały się kończące sezon Grand Prix Australii Formuły 1. Na czas wyścigu zamykano część ulic, które były częściowo modyfikowane na potrzeby bolidów, a niemal całe miasto brało udział w trzydniowej zabawie. W 1996 roku w kontrowersyjny sposób wyścigi przeniesiono do Melbourne, a w ramach rekompensaty rząd Południowej Australii zorganizował wyścigi "Clipsal 500" w których biorą udział samochody "V8 Supercar" na torze wyścigowym podobnym do tego, który był używany przez Formułę 1.

Mila – dawna jednostka długości o różnej wartości, zależnej od rejonu i okresu. Nazwa pochodzi z łac. mille – tysiąc. Początkowo mila oznaczała 1000 kroków podwójnych. Odpowiada ona rozciągłości 1 minuty szerokości geograficznej (południka).
Sir William Lawrence Bragg (ur. 31 marca 1890 w Adelajdzie, Australia, zm. 1 lipca 1971 w Ipswich, Wielka Brytania) - australijski fizyk, laureat nagrody Nobla za zasługi w badaniu struktury krystalicznej za pomocą promieni Roentgena.

Adelajda jest domem dla dwóch drużyn futbolu australijskiego "Adelaide Crows" i "Port Adelaide Power". Sport w Adelajdzie, podobnie jak i w innych miastach Australii, jest brany bardzo poważnie i sukcesy drużyn południowoaustralijskich stanowią duży powód do dumy dla wszystkich mieszkańców Adelajdy (szczególnie jeżeli drużyna z Adelajdy wygrywa z drużyną z Melbourne – stolica Wiktorii jest odwiecznym rywalem Adelajdy). Inne popularne drużyny sportowe z Adelajdy to "Adelaide 36ers" (koszykówka męska), "Adelaide Lightning" (koszykówka kobieca), "Southern Redbacks" (krykiet) i wiele innych.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).
Australia (Związek Australijski, Commonwealth of Australia) – kraj położony na półkuli południowej, obejmujący najmniejszy kontynent świata, wyspę Tasmanię i inne znacznie mniejsze wyspy na Oceanie Indyjskim i Spokojnym. Australia na powierzchni nie sąsiaduje z żadnym krajem, natomiast poprzez morza krajami sąsiadującymi z Australią na północy są: Indonezja, Timor Wschodni i Papua-Nowa Gwinea; na północnym wschodzie: Wyspy Salomona, Vanuatu oraz Nowa Kaledonia; na południowym wschodzie: Nowa Zelandia. Australia jest jedynym państwem, które jest również kontynentem.

Znani na arenie międzynarodowej artyści, zespoły muzyczne i muzycy pochodzący z Adelajdy to między innymi reżyserzy Scott Hicks i Rolf de Heer, aktorzy Anthony LaPaglia i Jonathan LaPaglia, muzycy Jimmy Barnes, Guy Sebastian, John Farnham, zespoły The Mark of Cain i The Superjesus. Od 1999 roku w Adelajdzie mieszka pochodzący z Północnej Karoliny Ben Folds.

The Ghan (skrót z ang. The Afghan Express) – transkontynentalna linia kolejowa w Australii, łącząca Adelajdę poprzez Alice Springs z Darwin. Jej długość wynosi 2979 kilometrów. Budowę linii rozpoczęto w roku 1878 w miejscowości Port Augusta, a zakończono, ze względów finansowych, dopiero po 126 latach – w październiku 2003 roku.
Himeji (jap. 姫路市, Himeji-shi) - miasto w regionie Kansai (prefektura Hyōgo) w Japonii. W 2008 roku populacja miasta została oszacowana na 535 571 osób, a gęstość zaludnienia na 1 742,55 osób na km². Obszar miasta wynosi 534,27 km². W Himeji znajduje się zamek Himeji, wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Inną atrakcją miasta jest świątynia Engyō-ji. W mieście znajduje się stacja kolejowa Himeji.

Inne słynne osoby pochodzące z Adelajdy to między innymi Alexander Downer (były minister do spraw zagranicznych w rządzie australijskim), Sir Mark Oliphant, fizyk i gubernator stanu, laureaci Nagrody Nobla William Henry Bragg, jego syn William Lawrence Bragg i Howard Florey (uhonorowany za jego odkrycia związane z penicyliną). Z Adelajdy pochodzi także tenisista Lleyton Hewitt.

Futbol australijski – (ang. Australian rules football lub od nazwy największej ligi AFL - Australian Football League), popularnie nazywany footy lub Aussie rules) bardzo popularny w Australii sport drużynowy, grany zazwyczaj na boiskach krykietowych przez dwie 18-osobowe drużyny owalną piłką przypominającą nieco piłkę do rugby. Obok krykieta jest to drugi "sport narodowy" Australii uprawiany we wszystkich stanach tego kraju, a coroczny "AFL Grand Final" (rozgrywany tradycyjnie we wrześniu na stadionie MCG w Melbourne) jest jednym z największych wydarzeń sportowych tego kraju. Słynnym żartem jest, że w futbolu australijskim jedyną zasadą jest to, że nie ma zasad.
Adelaide Football Club – klub futbolu australijskiego występujący w ogólnokrajowej lidze AFL. Klub noszący przydomek "the Crows" ("Wrony") został założony w 1990 roku, a rok później zadebiutował w lidze AFL.

Adelajda była także domem dla jednego z antarktycznych pionierów Sir Dauglasa Mawsona i pierwszej kobiety, która została sędzią w Australii (a później pierwszą kobietą gubernatorem Południowej Australii) Dame Roma Mitchell.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)