Admiral Graf Spee - Polski Serwis Naukowy

Admiral Graf Spee – niemiecki krążownik ciężki typu Deutschland (jednostki tej serii nazywano "pancernikami kieszonkowymi"). Nosił imię wiceadmirała Maximiliana hrabiego von Spee i był drugim okrętem nazwanym na jego cześć. Zatopiony przez własną załogę w grudniu 1939 roku u brzegów Urugwaju.

Historia

Okręt rozpoczęto budować 1 października 1932 w stoczni Kriegsmarinewerft w Wilhelmshaven, zwodowano 30 czerwca 1934, a przyjęto do służby 6 stycznia 1936.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Heinkel He 60 – niemiecki dwupłatowy wodnosamolot rozpoznawczy zaprojektowany przed II wojną światową przez Reinholda Mewesa w biurze konstrukcyjnym Ernsta Heinkela. Używany był od 1933 do 1942. Wyprodukowano 361 egzemplarzy wszystkich wersji.

Rok później "Admiral Graf Spee" wraz z krążownikami "Köln", "Lepizig" i 4 niszczycielami został wysłany z rozkazem blokowania wybrzeży hiszpańskich zajętych przez komunistów (odcinek od przylądka Gata do przylądka Oropesa na Morzu Śródziemnym). Po zakończeniu działań wojennych powrócił do Niemiec.

21 sierpnia 1939 "Admiral Graf Spee" wyszedł z portu Wilhelmshaven i skierował się na południowy Atlantyk. Dowódcą był komandor (niem. Kapitän zur See) Hans Wilhelm Langsdorff.

Samozatopienie – akt zniszczenia lub poważnego uszkodzenia jednostki pływającej przez własną załogę polegający na umożliwieniu dostania się wody do wnętrza kadłuba.
Ornament (z łac. ornare - zaopatrzyć, ozdabiać) - motyw lub zespół motywów zdobniczych, stosowanych w sztukach plastycznych. Motywy te mogą pokrywać całą powierzchnię, występować tylko w określonych polach albo przybierać formę pasową. Mogą także współgrać z tektoniką lub nad nią dominować. Zazwyczaj ornament nie jest elementem niezbędnym dla istnienia struktury danego przedmiotu czy budowli.

Mapa rajdu ciężkiego krążownika "Admiral Graf Spee"

26 września 1939 dowódca otrzymał rozkaz atakowania statków handlowych aliantów. Pomiędzy 30 września a 7 grudnia 1939 roku okręt zatopił na Atlantyku i na Oceanie Indyjskim 9 brytyjskich statków handlowych o łącznym tonażu 50.089 BRT. Ofiar śmiertelnych tych ataków nie było, ponieważ po wykryciu statku zmuszano jego załogę do ewakuacji.

Metale kolorowe - ogólna nazwa metali i stopów metali nieżelaznych (nie zawierających żelaza). Do metali kolorowych zalicza się m.in.: miedź, cynk, cynę, ołów, aluminium, a do stopów: mosiądz i brąz. Są to ciała o charakterystycznym połysku, są dobrymi przewodnikami cieplnymi.
Żegluga – jedna z form komunikacji, transport wodny. Oznacza w szczególności przewóz statkami, w celach zarobkowych, pasażerów i ładunków, przez wody morskie lub śródlądowe.

Ostatnia bitwa

Osobny artykuł: Bitwa u ujścia La Platy.

13 grudnia 1939 okręt został wykryty u ujścia rzeki Rio de la Plata przez zgrupowanie okrętów (zwane eskadrą G – Force G, dowódca komodor Harwood) składające się z: brytyjskiego krążownika ciężkiego HMS "Exeter" (okręt flagowy), krążownika lekkiego HMS "Ajax" i nowozelandzkiego krążownika lekkiego HMNZS "Achilles".

Krążownik ciężki - historyczna klasa dużych okrętów artyleryjskich, podklasa krążowników. Klasa ta wykształciła się w latach 20. XX wieku i budowana była do pierwszych lat po II wojnie światowej. Krążowniki ciężkie początkowo nazywane były też krążownikami waszyngtońskimi. Podstawowym ich zadaniem było wspieranie innych okrętów w czasie bitew morskich, współdziałanie w ramach większych zespołów i niszczenie wrogiej żeglugi w ramach działań samodzielnych oraz ochrona własnych linii żeglugowych.
U-Boot (niem.: Unterseeboot = okręt podwodny, dosłownie podmorski) – skrótowe oznaczenie niemieckich okrętów podwodnych. Poszczególne okręty nosiły oznaczenie w formie litery U z numerem (w okresie I wojny światowej istniały ponadto serie małych okrętów UB i podwodnych stawiaczy min UC).

Dowódca "Admirala Graf Spee", po wykryciu i w trakcie bitwy, źle rozwiązał taktykę starcia. Dążąc do zbliżenia, nie wykorzystał całej przewagi ciężkiej artylerii swojego okrętu nad zespołem angielskim i nie prowadził bitwy na dużych odległościach, tj. 24–27 km (zasięg dział lekkich krążowników – 21 km, "Exetera" – 24 km). Zachowanie przewagi zasięgu choćby przez pewien czas mogło wyeliminować najcięższy okręt brytyjski i przechylić szalę zwycięstwa na korzyść Niemców.

Bitwa u ujścia La Platy - bitwa morska pomiędzy okrętami brytyjskimi a niemieckim "pancernikiem kieszonkowym" "Admiral Graf Spee", stoczona 13 grudnia 1939 w okolicy ujścia rzeki La Plata (Rio de la Plata). Było to pierwsze większe starcie morskie II wojny światowej, zakończone ostatecznie samozatopieniem niemieckiego rajdera, kończącym jego udaną trzymiesięczną kampanię przeciwko żegludze brytyjskiej.
Urugwaj (Uruguay, Wschodnia Republika Urugwaju – República Oriental del Uruguay) – państwo w Ameryce Południowej, nad Atlantykiem, graniczące z Argentyną od zachodu i Brazylią od północy. Stolicą państwa jest Montevideo, port atlantycki u ujścia La Platy. Po drugiej stronie tego estuarium leży stolica Argentyny – Buenos Aires. Dawniej Urugwaj stanowił część Wicekrólestwa La Platy i nosił nazwę Banda Oriental (Brzeg Wschodni).

Podczas bitwy morskiej u ujścia La Platy (pierwszej bitwy morskiej II wojny światowej) "Exeter" został ciężko uszkodzony (61 zabitych i 23 rannych) i stał się niezdolny do dalszej walki (brak prądu wskutek zalania generatorów unieruchomił całą pozostałą artylerię ciężką). Zagłady uniknął, gdyż wbrew zasadom taktyki dowódca pancernika rozdzielił ogień wież ciężkich (i to w momencie kiedy ich ogień stał się celny i dokładny) na zaciekle broniące "Exetera" krążowniki lekkie . "Admiral Graf Spee" odniósł także liczne lekkie i cięższe uszkodzenia. Zniszczeniu uległ dalocelownik (już na początku bitwy), wyeliminowane zostało działo kal. 150 mm i jedno z trzech dział kal. 280 mm wieży A. Szczególnie istotne było zniszczenie wirówki oleju zużytego. W bitwie morskiej zużyto ogromne ilości amunicji, gdyż wieże musiały prowadzić mniej celny ogień samodzielny (na działo kal. 280 mm przypadało już tylko 55 pocisków). Liczba ofiar to 36 zabitych i 60 rannych. Komandor H. Langsdorff przerwał walkę i wprowadził okręt do portu Montevideo. Mimo że bitwa nie została rozstrzygnięta, Anglicy odnieśli taktyczne zwycięstwo.

Armata była dawniej bronią miotająca pociski za pomocą prochu. Współcześnie terminem tym określa się działo o bliskim płaskiemu torze lotu pocisku, służące do ostrzeliwania celów będących na linii pola widzenia.
Mila morska (NM, nautical mile – NM, International Nautical Mile – INM) – jest jednostką odległości stosowaną w nawigacji morskiej. Jest to długość łuku południka ziemskiego odpowiadająca jednej minucie kątowej koła wielkiego. W rzeczywistości ze względu na kształt kuli ziemskiej (Geoida) długość łuku 1 minuty kątowej jest różna w zależności od szerokości geograficznej, dlatego umownie przyjęto długość uśrednioną.

Graf Spee w 1936 roku

Brytyjski ambasador w Montevideo wynegocjował z rządem urugwajskim, że niemiecki pancernik musi opuścić port w ciągu 72 godzin. Międzynarodowe prawo morskie przewiduje, że żaden okręt wojenny nie może opuścić portu, jeżeli w ciągu poprzednich 24 godzin port ten opuścił statek należący do przeciwnej strony konfliktu. Dlatego ambasador postarał się o to, aby codziennie z portu Montevideo wypływał jeden statek brytyjski i w ten sposób zapobiegł ucieczce niemieckiego okrętu. Dodatkowe brytyjskie posiłki, które były już w drodze, potrzebowały jeszcze nieco czasu na dotarcie na miejsce. W międzyczasie okręty "Ajax" i "Achilles" wspólnie z nowo przybyłym krążownikiem ciężkim "Cumberland" blokowały ujście La Platy.

Maximilian von Spee (Maximilian Johannes Maria Hubert Reichsgraf von Spee; ur. 22 czerwca 1861, zm. 8 grudnia 1914) – oficer niemieckiej cesarskiej marynarki wojennej, wiceadmirał, graf (hrabia).
Lützow (wcześniejsza nazwa Deutschland) – niemiecki okręt pancerny typu Deutschland, klasyfikowany od 1939 jako ciężki krążownik, a potocznie nazywany "pancernikiem kieszonkowym". Zwodowany 19 maja 1931 w stoczni Deutsche Werke w Kilonii, rozpoczął służbę 1 kwietnia 1933.

Inna wersja wydarzeń brzmi następująco: "Admirał Graf Spee" otrzymał trafienie w przedział maszynowy, które uszkodziło układ zasilania silnika okrętu w paliwo. Kadłub okrętu wymagał ponadto naprawy w kilku innych miejscach. Niemiecki okręt miał swoje wady. Aby spełnić wymagania traktatu wersalskiego i późniejsze ustalenia traktatu waszyngtońskiego, kosztem zmniejszonego opancerzenia, zainstalowano ciężką artylerię. Komandor H. Langsdorff miał prawo przypuszczać, że w Urugwaju nic mu nie grozi – kraj ten był neutralny i okręt mógł przebywać w jego portach dwa tygodnie. Jednak pod naciskiem Wielkiej Brytanii okręt został zmuszony do wyjścia w morze w ciągu 72 godzin. To był zbyt krótki czas na przeprowadzenie niezbędnych napraw w maszynowni. Dwutygodniowy postój okrętu w porcie był z kolei niebezpieczny dla Brytyjczyków ze względu na U-Booty, które otrzymały od dowództwa floty niemieckiej rozkaz wsparcia pancernika.

Ocean Atlantycki (Atlantyk) – drugi pod względem wielkości ocean na Ziemi pokrywający około jednej piątej jej powierzchni. Nazwa wywodzi się z mitologii greckiej i oznacza "Morze Atlasa".
La Plata (hiszp. Río de la Plata) - olbrzymie, największe na świecie estuarium powstałe z połączenia ujściowych odcinków rzek Parany i Urugwaj do Oceanu Atlantyckiego.

Patowa sytuacja, w której znalazł się pancernik, nie mogła jednak trwać zbyt długo. Uszkodzony okręt nie mógł liczyć na szybką pomoc. Przeprowadzone rozmowy z Berlinem także nie wniosły niczego nowego. Natomiast potencjał bojowy okrętu w dalszym ciągu stanowił poważne zagrożenie dla Anglików, posiadających jeden krążownik ciężki i "1,5" lekkiego (HMS "Ajax" utracił połowę artylerii głównej). Przy odrobinie szczęścia pancernik nie był bez szans ucieczki. Na ewentualne internowanie, zniszczenie czy samozatopienie okrętu, można było się zdecydować w ostateczności. Jednak błędne rozpoznanie sylwetek patrolujących brytyjskich okrętów, znajdujących się na niezbyt odległych wodach międzynarodowych, chyba definitywnie przesądziło o losie "Admirala Graf Spee". Wśród rozpoznanych jednostek angielskich miały znajdować się krążownik liniowy HMS "Renown" i lotniskowiec HMS "Ark Royal", co z góry wykluczało ewentualny wariant siłowego przedarcia się na Atlantyk.

Traktat wersalski (Pokój Paryski) – główny układ pokojowy kończący pierwszą wojnę światową, podpisany 28 czerwca 1919 roku przez Niemcy, mocarstwa Ententy i państwa sprzymierzone i stowarzyszone. Został ratyfikowany 10 stycznia 1920 roku i z tą datą wszedł w życie. Traktat ustalił wiele granic międzypaństwowych w Europie oraz wprowadził nowy ład polityczny.
HMS Exeter – brytyjski krążownik ciężki z lat 30. i okresu II wojny światowej, wsławiony udziałem w bitwie u ujścia La Platy. Nosił numer taktyczny 68.

17 grudnia 1939 o godzinie 18.15 okręt opuścił port Montevideo. Tysiące ludzi zebrało się na nabrzeżach, aby obserwować wyjście okrętu w morze. Po przejściu 3 mil morskich komandor H.Langsdorff rozkazał rzucić kotwice i uzbroić ładunki wybuchowe zainstalowane na okręcie. Pozostała na okręcie załoga opuściła pokład i zdetonowała ładunki o 19.52. Zasadniczą część załogi dowódca ewakuował jeszcze w Montevideo, a okręt wyprowadził z portu tylko z wybranymi oficerami.

Köln – niemiecki krążownik lekki typu K z okresu międzywojennego i II wojny światowej. Jako jedyny okręt tego typu przetrwał wojnę (zatopiony w porcie przez nalot w marcu 1945). Nazwę tę nosiły także inne okręty, m.in. dwa wcześniejsze krążowniki z okresu I wojny światowej.
Tona rejestrowa brutto (BRT) – dawna międzynarodowa jednostka pojemności rejestrowej brutto statku. Pojemność brutto jest całkowitą pojemnością statku, czyli obejmuje objętość kadłuba i nadbudówek. Na mocy konwencji z 1969 roku, od 1994 roku pojemność statków jest mierzona według innych reguł i podawana w jednostkach bezwymiarowych.

19 grudnia 1939 komandor zastrzelił się z broni służbowej, leżąc na banderze marynarki wojennej Rzeszy. Został pochowany 22 grudnia 1939 na niemieckim cmentarzu w Buenos Aires.

Wrak

Wrak 34°58′18″S 56°18′04″W / -34.97167, -56.30111 początkowo stał się miejscem pracy brytyjskich ekspertów, który przybyli na niego na przełomie roku 1939 i 1940; w celu badań zdemontowano i przetransportowano do Wielkiej Brytanii nieuszkodzone elementy m.in. radar, opancerzenie, wybrane armaty oraz metale kolorowe. W ciągu następnych lat, pancernik coraz bardziej pogrążał się w wodach.

Wodnosamolot (albo: hydroplan) – samolot przystosowany konstrukcyjnie do startu i lądowania (wodowania) z powierzchni wody. Nazwa samolotów pochodzi od Winstona Churchilla, który był z tego bardzo dumny gdyż nazwa weszła na stałe do lotniczej nomenklatury [potrzebne źródło]. Podstawowe rodzaje wodnosamolotów to:
Krążowniki typu Deutschland to seria 3 niemieckich krążowników ciężkich zbudowanych na początku lat trzydziestych XX wieku, początkowo klasyfikowanych w Niemczech jako okręty pancerne (Panzerschiffe), później jako krążowniki ciężkie (od 25 listopada 1939). Popularnie znane są jako "pancerniki kieszonkowe" - określenie to zostało nadane jako ironiczne przez ówczesną prasę angielską (ang.: pocket battleship), gdyż były to pierwsze duże okręty pancerne, o wyporności 11.500 t, zbudowane w Niemczech po I wojnie światowej w zamian starych pancerników, łączące niektóre cechy krążowników i pancerników (Niemcom po I wojnie światowej wolno było budować okręty jedynie do wyporności 10.000 ton, zupełnie nieadekwatnej w tym okresie). Przy wymiarach krążownika ciężkiego, okręty te posiadały wyjątkowo silną artylerię kalibru 280 mm, chociaż słabszą niż na pancernikach tego okresu. Okręty te miały jednak słabe opancerzenie (80 mm pas burtowy) ale za to duży zasięg, uzyskany dzięki zastosowaniu silników spalinowych w miejsce turbin parowych.

W lutym 2004 roku podjęte zostały próby podniesienia wraku z ośmiometrowej głębokości przy pomocy dźwigu pływającego. Akcja była finansowana przez inwestorów prywatnych i rząd Urugwaju, ponieważ wrak zagraża żegludze. Po wielu nieudanych próbach akcję przerwano 9 lutego 2004 z powodu niekorzystnych warunków pogodowych. 25 lutego 2005 podniesiono pierwszą większą część wraku ważące 27 ton stanowisko dowodzenia artylerią. Wydobywanie części wraku miało potrwać do 2007 roku.

Radar – urządzenie służące do wykrywania – za pomocą fal radiowych – obiektów powietrznych, nawodnych oraz lądowych takich jak: samoloty, śmigłowce, rakiety, statki (również chmury oraz obiekty terenowe), pozwalające na określenie kierunku, odległości a także wielkości obiektu, a w radarach dopplerowskich także, do pomiarów prędkości wykrywanego obiektu.
Język niemiecki – język z grupy zachodniej rodziny języków germańskich. W rzeczywistości stanowi on grupę kilku języków zachodniogermańskich, które często są określane jako języki niemieckie; standardowy język niemiecki (Standard Hochdeutsch) oparty jest na Biblii Marcina Lutra, która z kolei opiera się na języku mówionym w Górnej Saksonii i Turyngii.

Koniec "Admirala Grafa Spee"

Wydobyte części zostały zaprezentowane na wystawie m.in. ornament – hitlerowski orzeł i inne. Jednakże na początku 2009 prezydent Urugwaju Tabare Vazquez podpisał dekret zakazujących dalszych prac na wraku.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)