Afryka – drugi pod względem wielkości kontynent na Ziemi, ma 30,37 mln km² powierzchni, czyli ponad 20,3% ogólnej powierzchni lądowej naszego globu. Przechodzi przez niego południk 0°, obydwa zwrotniki i równik.

Afrykę zamieszkuje ok. 900 mln ludzi (2010). Ma najwyższy na świecie przyrost naturalny (24‰ rocznie) i jest "najmłodszym" kontynentem na Ziemi – dzieci (0-14 lat) stanowią ok. 44%. Afryka ma najniższy PKB na 1 mieszk. (895 dolarów USA), najkrótszą średnią życia (47 lat), a także największą liczbę zakażonych wirusem HIV (ok. 24,9 mln, czyli ok. 64,3% zakażonych na całym świecie).

Afryka jest najbiedniejszym kontynentem na kuli ziemskiej, dotkniętym wieloma plagami – takimi jak malaria oraz AIDS – a także miejscem, gdzie większa część ludności cierpi na niedożywienie lub nawet głód. W wielu krajach Afryki wciąż trwają wojny domowe i rozmaitego rodzaju konflikty zbrojne. Najgroźniejszymi punktami zapalnymi wciąż pozostają Sudan, Angola, Burundi, Demokratyczna Republika Konga, Czad, Wybrzeże Kości Słoniowej, Liberia, Somalia, Zimbabwe oraz północna Nigeria.

Jest najsłabiej zurbanizowanym kontynentem (ok. 39% ludności mieszka w miastach). Największe miasta: Kair, Lagos, Kinszasa, Johannesburg, Aleksandria. Państwa: największe – Algieria (2 381 740 km²), najludniejsze – Nigeria (132 mln), najgęściej zaludnione – Mauritius (610 osób na km²), najmniejsze – Seszele (455 km²), najmniej ludne – Seszele (83 tys.), najrzadziej zaludnione – Sahara Zachodnia (1 os./km²).

Nazwa kontynentu

Nazwa "Afryka" jako nazwa kontynentu leżącego na południe od Morza Śródziemnego pojawiła się po raz pierwszy w dziele De chorographia autorstwa Tytusa Pomponiusza z I wieku naszej ery. Wcześniej nazwą Afryka określano rzymską prowincję na tym kontynencie. Kontynent wówczas nazywano Libia.

Nazwa Afryka pochodzi z łaciny i oznacza ziemia Afrów. Po raz pierwszy nazwa ta jako określenie miejsca na ziemi została użyta przez Pomponiusza Meli w 41 roku n.e..

Położenie i granice

Afryka znajduje się po obu stronach równika oraz po obu stronach południka 0. Jednakże nie ma w niej terenów leżących na południowy-zachód od przecięci się równika i południka 0.

Skrajnymi punktami są:

Przylądek Biały (37°25'N)

Przylądek Igielny (34°51'S)

Almandi (17°33'W)

Przylądek Hafun (51°23'E) a po uwzględnieniu wysp wschodni brzeg Sokotry (54°28'E)

Rozciągłość Południkowa wynosi około 8000km natomiast równoleżnikowa 7400km.

Położenie Afryki w niskich szerokościach geograficznych powoduje, iż na kontynencie występuje zjawisko górowania słońca, co przekłada się na znacznie wyższe usłonecznienie możliwe (teoretyczne) niż ma to miejsce na wyższych szerokościach (np. w Europie).

Większość granic Afryki to granica morska. Afrykę opływają dwa oceany Atlantycki i Indyjski. Jedynym morzem Atlantyku jest opływające od północy Morze Śródziemne, które oddziela Afrykę od Europy. Do oceanu Indyjskiego należy Morze Czerwone, które odcina Afrykę od Półwyspu Arabskiego czyli Azji. Jedyną lądową granicą jest przesmyk Sueski o długości 120km. Na przesmyku znajduje się Kanał Sueski, który jest uznawany za dokładne wytyczenie granicy. Wcześniej w miejscu kanału był ciąg jezior: Manzila, Timsah, Wielkie Jezioro Gorzkie, Małe Jezioro Gorzkie.

Geologia i tektonika

Afryka leży w całości na płycie afrykańskiej, która jest największą płytą na Ziemi. Płyta ta poza obszarami wyżynno-górskimi w syneklizach: Taudan, algiersko-libijskiej, nigeryjskiej, Czadu, Konga, Okawango i Kalahari oraz w zapadlisku mozambickim i basenie Karru znajduje się bezpośrednio pod warstwą osadów. Na obszary położone wyżej znajdują się na tarczach: regibackiej, Ahaggaru, Tubesti, nubijskiej, Kasai oraz wzniesieniach gwinejskich, tanganicko-rodezyjskich, kongo-nabijskich i Transwalu.

Afryka uzyskała kształty zbliżone do obecnych już w proterozoiku. Później wypiętrzyły się Góry Przylądkowe oraz Góry Atlas. Największą strukturą tektoniczną są Wielkie Rowy Afrykańskie.

Platforma afrykańska

Platforma afrykańska jest najniższą (leżącą najgłębiej) platformą geologiczną będącą odpowiednikiem Płyty afrykańskiej w tektonice. Prekambryjska platforma afrykańska obejmuje cały kontynent łącznie z wyspami ale bez Gór Atlas i Przylądkowych. Wychodnie platformy afrykańskiej znajdują się w syneklizach. Składają się głównie ze starych skał prekambryjskich: zlepieńców, piaskowców i piasków, łupków oraz skał wulkanicznych, występujących pod postacią intruzji magmowych. Czasem skały te są przykryte stosunkowo niewielką warstwą osadów czwartorzędowych, pochodzenia glacjalnego. Co świadczy od zlodowaceniu Gondwany.

Tarcza regibacka Znajduje się w zachodniej części Sahary na pograniczu Mauretanii Sahary Zachodniej (część Maroka) i Algierii. Tarcza Ahaggaru Znajduje się w centralnej części Sahary w południowej części Algierii. Na tarczy znajdują się Góry Ahaggar z najwyższym szczytem Algierii Tahatem 2918 metrów. Tarcza Tibesti Najmniejsza z pośród afrykańskich tarcz, znajduje się w południowej części Sahary na pograniczu Czadu (większość) oraz Libii i Nigru, na jej terenie znajdują się góry Tibesti, których najwyższym szczytem jest Emi Kussi (3415 m), będący najwyższym szczytem Czadu. . Tarcza nubijska Znajduje się pomiędzy Nilem a Morzem Czarnym We wschodniej części Egiptu i Sudanu. Tarcza Kasai Znajduje się w pomiędzy Syneklizą Konga a Syneklizą Okawango na pograniczu DR Konga i Zambii. Na terenie tarczy Kasai znajduje się Wyżyna Katanga. Wzniesienia gwinejskie Znajdują się nad północnym brzegiem Zatoki Gwinejskiej. Na terenie tej jednostki znajdują się Gwinea, Sierra Leone, Wybrzeże Kości Słoniowej, Burkina Faso, Ghana, Togo, Benin oraz niewielkie fragmenty: Mali, Nigru i Nigerii. Wzniesienia kongo-namibijskie Rozciągają się wzdłuż południowej części wybrzeża atlantyckiego. Na terenie tej jednostki znajdują się Angola i Namibia. Wzniesienia tanganicko-rodezyjskie Są południową częścią Wielkich Rowów Afrykańskich. Ciągną się południkowo od Tanzanii poprzez Zambię i Malawi przez Tete w Mozambiku do Zimbabwe Wzniesienia Transwalu Znajdują się w południowej Afryce pomiędzy Syneklizą Okawango a Basenem Karruna pograniczu RPA, Namibii i Botswany. Zapadlisko mozambickie Znajduje się na południowym wschodzie Afryki, pomiędzy Wzniesieniami Tanganicko-rodezyjskimi a brzegiem Oceanu Indyjskiego. Znajduje się na terytorium Mozambiku. Synekliza Taudan Znajduje się w zachodniej części Sahary. Jest obniżeniem pomiędzy tarczą regibacką, tarczą Ahagarru i wzniesieniami gwinejskimi. Znajduje się na terytorium Mauretanii, Mali i Algierii. Synekliza algiersko-libijska Znajduje się w północnej części Sahary. Jest obniżeniem przed górami Atlas. Znajduje się na terytorium Algierii i Libii. Synekliza nigeryjska Znajduje się w południowej części Sahary. Jest obniżeniem pomiędzy wzniesieniami gwinejskimi a tarczą Ahaggaru . Znajduje się na terytorium Nigerii i Nigru. Synekliza Czadu Znajduje się w południowej części Sahary. Jest obniżeniem pomiędzy wzniesieniami środkowoafrykańskimi a tarczą Ahaggaru . Znajduje się na terytorium Czadu i Nigru. Synekliza Konga Znajduje się w centralnej Afryce. Jest obniżeniem pomiędzy wzniesieniami środkowoafrykańskimi, wzniesieniami tanganicko-rodezyjskimi, tarczą Kasai i wzniesieniami kongijsko-nambijskimi. Jej obszar tworzy jednostkę fizycznogeograficzną Kotlina Konga. Znajduje się na terytorium Demokratycznej Republiki Konga. Synekliza Okawango Znajduje się w południowej Afryce. Jest obniżeniem pomiędzy tarczą Kasai i wzniesieniami kongijsko-nambijskimi. . Znajduje się na terytorium Angoli, Zambii, Zimbabwe, Botswany i Namibii. Synekliza Kalahari Synekliza Murzuk Basen Karru Góry Atlas

Góry Atlas znajdują się na północy Afryki. W zachodniej części wybrzeża Morza Śródziemnego. Góry te leżą na terenie Maroka, Algierii i Tunezji Góry Atlas wraz z Górami Smoczymi są najmłodszymi fragmentami Afryki.

Góry Przylądkowe

Góry Przylądkowe znajdują się na południowym krańcu Afryki. Góry te ukształtowały się w orogenezie alpejskiej. W Dewonie w miejscu Góry Przylądkowych znajdowała się głęboka geosynklina, w którą zbierały się osady morskie. Góry wypiętrzyły się w Triasie, kiedy podczas rozpadu Gondwany nastąpiła kolizja pomiędzy przyszłą płytą afrykańską a protoameryką.

Wielkie Rowy Afrykańskie

System rowów tektonicznych we Wschodniej Afryce. Wielkie Rowy Afrykańskie są jedynym tak dużą rozpadliną na lądzie ich przedłużeniem na północ jest Morze Czerwone. Natomiast na zachód rozpadlina biegnie przez Ocean Indyjski oraz wzdłuż wybrzeży Półwyspu Arabskiego. System Wielkich rowów jest jednym z dowodów hipotezy ekspansji powierzchni Ziemi.

System Wielkich Rowów Afrykańskich ma zupełnie inną geologię niż reszta kontynentu. Ze względu na wulkanizm dominują młode skały wulkaniczne, zalegające również na powierzchni. Wzdłuż linii dyslokacyjnych występują czynne i wygasłe wulkany. W tym najwyższe góry Afryki Kilimandżaro oraz inne wygasłe wulkany np. Kenia. Czynne wulkany występują w grupie Wirunga oraz pojedyncze wulkany w tym 5 skupionych w zapadlisku Afar..

Surowce mineralne

Afryka jest kontynentem bardzo bogatym w zasoby naturalne, których wielkość nie została właściwie oszacowana, a wiele jest nieeksploatowanych. W starym podłożu Afryki znajduje się wiele cennych surowców metalicznych: rudy żelaza, niklu, miedzi, manganu, antymonu, chromu oraz bogate złoża złota, srebra, platyny, uranu i diamentów. W młodszych skałach występuje węgiel kamienny, ropa naftowa, gaz ziemny i inne surowce pochodzenia osadowego.

Najwięcej surowców wydobywanych metalicznych znajduje się w Zimbabwe, gdzie wydobywa się złoto, srebro, magnezyt, chrom, beryl i wolfram. Kolejnym zagłębiem górniczym jest Katandze (pogranicze Demokratycznej Republiki Konga i Zambii).

Surowce energetyczne, głównie ropa naftowa są wydobywane głównie w Nigerii oraz w pobliżu wybrzeża Morza Śródziemnego. Ropa naftowa zalega również pod Saharą, jednakże ze względu na trudne warunki fizycznogeograficzne surowiec ten wydobywany tylko w niewielkim zakresie głównie w północnej części i w oazach. Kolejnym surowcem mającym jednak znaczenie tylko lokalne jest węgiel kamienny, wydobywany w większych ilościach tylko w RPA.

W górach Atlas oraz w zachodniej Saharze znajdują się złoża surowców chemicznych: fosforu, manganu.

Ukształtowanie powierzchni i linia brzegowa

Dominującą typem ukształtowania powierzchni są rozległe wyżyny o wyraźnych krawędziach opadających ku wybrzeżom. Ku wewnętrznym kotlinom wyżyny opadają pod małym kątem. Niziny mają charakter niecek. Największą z nich jest Kotlina Kongo. Góry znajdują się na północy (Góry Atlas) i południu (Góry Smocze), górski krajobraz występuje również na Wyżynie Abisyńskiej. Średnia wysokość kontynentu wynosi 660 m n.p.m. Najwyższy szczyt Kibo ma 5895 m. najniższy punkt to brzeg jeziora Assal (-150m). Oba punkty znajdują się we wschodniej części kontynentu w rejonie Wielkich Rowów.

Afryka jest kontynentem o zwartej budowie około 95% powierzchni stanowi trzon lądowy. Jedynymi dużymi półwyspami są Półwysep Somalijski oraz Półwysep Barka. Jednakże oba są zrośnięte z trzonem dużą podstawą. Na półwyspy przypada 3% powierzchni kontynentu.

Największą wyspą jest Madagaskar oddzielony od Kontynentalnej Afryki Kanałem Mozambickim. Pozostałe wyspy są niewielkie leżą głównie na Oceanie Indyjskim oraz w Zatoce Gwinejskiej. Powierzchnia afrykańskich wysp stanowi 2% powierzchni całego kontynentu.

Afryka nie ma też wiele zatok. Jedyna duża zatoka opływająca Afrykę to Zatoka Gwinejska, szeroko otwarta ku Oceanowi Atlantyckiemu. Drugorzędnymi zatokami są Benin i Biafra. Oprócz nich są małe zatoki: Zatoka Wielorybia, St. Francis, Zatoka Fałszywa, Delagoa, Zatoka Andamańska oraz Wielka Syrta i Mała Syrta na Morzu Śródziemnym.

Wybrzeża Afryki są mało zróżnicowane. Najczęściej wyrównane, klifowe z szeroką plażą lub wybrzeża narastające. Rzeki przeważnie mają delty cofnięte. Wyspy są przeważnie skaliste. Na Madagaskarze oraz okolicznych wyspach znajdują się wybrzeża namorzynowe. Morze Czerwone posiada rafy koralowe.

Gleby

Afryka ma zróżnicowaną pokrywę glebową, która zależy od strefy klimatycznej, szaty roślinnej oraz rzeźby terenu. Pokrywa glebowa jest symetryczna względem równika, z wyłączeniem górskich obszarów na wschodzie i północy kontynentu oraz znacznego obszaru Sahary. Afryce równikowej dominują gleby laterytowe wilgotnych lasów oraz czerwonoziemy i gleby czerwono-brązowe. W strefie sawann dominują czerwonoziemy. Pomiędzy strefą sawann a Saharą występują gleby czerwono-bure, występują sporadycznie również czarnoziemy. Na Saharze oraz w Afryce południowej występują gleby piaszczyste i żwirowe (gleby inicjalne). Często ze względu na zasolenie występują gleby słone (Sołonczaki i Sołońce). W interiorze Sahary występują charakterystyczne szaroziemy. W dolinach dużych rzek występują gleby rzeczne (mady). W strefie śródziemnomorskiej występują Terra-rosa, gleby brązowe, brunatne gleby górskie oraz gleby suchych lasów gleby te są charakterystycznymi glebami wybrzeża Morza Śródziemnego. W Wielkich Rowach Afryki występują gleby bielicowe, gleby łąk górskich oraz gleby wulkaniczne. Przyczyną powstawania gleb o odcieniu czerwonym są tlenki żelaza, które wnikają w głąb profilu glebowego. Gleby w strefie wilgotnej mają konsystencję przypominającą glinę natomiast w strefie suchej gleby składają się z utworów luźnych.

Regionalizacja glebowo-geologiczna świata, zakładająca podział świata na 13 sektorów wyróżnia na obszarze Afryki 5 sektorów glebowych

9. Sektor oglejonych gleb wapienno-próchnicznych, wertisoli, górskich brunatnoziemów, suchowęglanowych gleb kotlin śródgórskich;

10. Sektor południowoafrykański;

11. Sektor gleb sucho - węglanowych i sucho - sołońcowych, reliktowych pokryw solnych, górskich wapienno-próchniczncyhgleb stepowych oraz węglanowo-próchnicznych gleb stepowych oraz węglanowo-próchniczncyh oglejonych z fragmentami górskich brunatnoziemów;

12. Sektor ferroziemów, wertisoli, dlbe sucho-sołońcowych, reliktowych laterytów, górskich gleb fluwo-feralitowych, wysokogórskich kwaśnych gleb alferhumusowych i kwaśnych gleb darniowych;

13. Sektor fluwo-feralitowych i fluwo-fersalitowych, fersalitowych gleb glejowo-eluwialnych i laterytowych z fragmentami ferroziemów i wertisoli, górskich afterhumusowych i kwaśnych gleb darniowych.

Ponad 40% powierzchni Afryki stanowią tereny przydatne rolniczo dopiero po sztucznym nawodnieniu na co państwa afrykańskiej nie mają pieniędzy, przez co tereny te nie są uprawiane.

Klimat

Strefy klimatyczne

W Afryce wg. podziału Koppena znajdują się wszystkie strefy klimatyczne gorące, bardzo gorące i niektóre podstrefy klimatu umiarkowanego nawet lokalnie Klimat umiarkowany oceaniczny chłodny. Natomiast wg. podziału Okołowicza i Martyn, Afryka leży w strefach: I - okołorównikowa, II - Zwrotnikowa (na północy prowincja 5a - śródziemnomorska 5c - saharyjsko-arabska na południu prowincja 4a - afrykańsko-madagaskarska). W regionalizacji Alisowa i Sorkiny w Afryce można wyróżnić strefy: równikową, podrównikową, zwrotnikową, podzwrotnikową.

Afryka posiada symetryczne względem równika strefy klimatyczne. Ze względu jednak na znaczną rozciągłość północnej części występuje tam klimat typowo kontynentalny, który nie występuje na południu. Zwarta linia brzegowa powoduje, że dużą rolę ogrywają prądy morskie. Kolejnym powodem zróżnicowania klimatu są przeszkody orograficzne szczególnie odczuwalne w Wielkich Rowach Afrykańskich.

Afryka znajduje się zarówno na półkuli północnej jak i południowej co powoduje, że w lipcu w północnej części jest lato natomiast w południowej zima natomiast w styczniu sytuacja jest odwrotna.

Temperatury

Najwyższe temperatury w lipcu notowane są na Saharze, gdzie w syneklizie Taudan wieloletnia średnia lipca wynosi ponad +36°C. A skrajne temperatury najcieplejszego momentu dnia wynoszą nawet do +57°C. Podobnie wysoka temperatura średnia jest notowana w Egipcie nad Morzem Czerwonym jednakże tam dzienna amplituda temperatury jest niższa. Najniższe temperatury w lipcu są notowane w RPA gdzie średnia miesięczna temperatura spada poniżej +10°C.

W styczniu temperatury w Afryce są bardziej wyrównane Najwyższe są notowane na wschodnim wybrzeżu, w Ghanie oraz w południowej części Madagaskaru (ponad +28°C). Na większości terenów jest pomiędzy +20°C a +28°C Na Saharze temperatura spada do poniżej +12°C a lokalnie we wschodniej części Maroka do mniej niż +4°C.

Najwyższa maksymalna średnia miesięczna temperatura występuje na Saharze, szczególnie w zachodniej części interioru natomiast najniższa minimalna średnia miesięczna temperatura występuje w górach w pobliżu Pretorii w RPA.

Zachmurzenie i opady

W Afryce występują znaczne kontrasty wilgotnościowe. Występują rejony zarówno bardzo wilgotne jak i skrajnie suche. Podobne różnice są w występowaniu zachmurzenia. W styczniu nad Saharą zachmurzenie nie przekracza 10-30% co przekłada się na wilgotność powietrza w ciągu dnia poniżej 20%. W lipcu obszar o niskiej wilgotności jest wprawdzie mniejszy jednakże powietrze nocą jest również suche. Co jest gorsze dla organizmów tam przebywających. W strefie równikowej z kolei zachmurzenie wynosi ponad 80% przez cały rok a lokalnie nawet ponad 90%. Powoduje to codzienne ulewne deszcze i wilgotność wynoszącą ponad 90%.

Rozkład opadów jest zbliżony do rozkładu wilgotności i zachmurzenia. Największa średnia suma roczna opadów występuje w nad Zatoką Gwinejską ponad 4000mm, natomiast najmniej na Pustyni Libijskiej poniżej 10mm. Lokalnie największe opady w miejscu zamieszkanym są notowane w Konakry (4341 mm rocznie), natomiast ogółem na zachodnich stokach Kamerunu (10 500mm). natomiast najniższe w Al-Kufra w Libii (9 mm rocznie)

Najwięcej opadów jest notowanych w październiku kiedy na sawannie na półkuli północnej jest pora deszczowa natomiast najmniej w lipcu.

Ciśnienie atmosferyczne i wiatry

Ciśnienie w Afryce jest przeważnie wyższe niż w Europie. W styczniu nad południową i środkową Afryką znajduje się słaby ale rozległy ośrodek niskiego ciśnienia (Niż Południowoafrykański) mający ciśnienie poniżej 1008hPa. W lipcu niż ten przechodzi nad południową Azję, gdzie zajmuje mniejszą powierzchnię jednakże ma niższe wartości ciśnienia nawet poniżej 1000hPa.

Afryka znajduje się w strefach pasatów podzwrotnikowych oraz strefie wiatrów monsunowych oraz równikowych wiatrów zachodnich. Charakterystycznym wiatrem afrykańskim jest Pasat, który wieje ze strefy zwrotnikowej do osi równikowej, która to nie jest stała i zależy od pory roku. W styczniu ( w położeniu najbardziej południowym jej przebieg wygląda następująco: na zachodzie w pobliżu południowego wybrzeża Zatoki Gwinejskiej, w okolicy 20°E oś skręca na południe w pobliżu 25°E oś znajduje się już w okolicy równoleżnika 15°S po czym biegnie na wschód do Madagaskaru. W lipcu natomiast przebiega w pobliżu równoleżnika 20°N schodząc na południe w pobliżu wybrzeży.

Wpływ prądów morskich

Na klimat w Afryce wpływ mają również prądy morskie. Afryka leży pomiędzy trzema wielkimi wirami oceanicznymi: Wielkim wirem Atlantyku północnego, Wielkim wirem Atlantyku południowego i Wielkim wirem Oceanu Indyjskiego. Układ ten powoduje iż wzdłuż wybrzeży Afryki płyną prądy: Prąd Kanaryjski (zimny), Prąd Gwinejski (ciepły), Prąd Benguelski (zimny), Prąd Agulhas (ciepły) Prąd Mozambicki (ciepły) Prąd Somalijski (zmienny okresowo). Prądy te na schładzają północną i południową część wybrzeża Atlantyku natomiast nagrzewają centralną. Natomiast na Oceanie Indyjskim powodują nagrzewanie wybrzeża. W przypadku Somalii zmienny Prąd Somalijski powoduje zmniejszenie amplitudy gdyż latem jest prądem zimnym zimom natomiast ciepłym.

czytaj dalej: [2], [3]