Agudat Israel (hebr. Związek Izraela, אגודת ישראל), Agudas Jisroel (jid.) lub Aguda – międzynarodowa polityczna organizacja ultraortodoksji żydowskiej, założona w 1912 r. Jako partia polityczna działała w wielu krajach, m.in. w Polsce do 1939 r., a w późniejszym czasie również w Izraelu. Partie Agudat Israel w różnych krajach tworzą Światową Federację Agudat Israel.

Początki

Agudat Israel powstała podczas konferencji, która odbyła się w dniach 27-29 maja 1912 r. w Katowicach. Z inicjatywą powołania tej organizacji wystąpili wówczas neoortodoksi niemieccy, którzy odeszli z ruchu syjonistycznego, nie zgadzając się z programem kulturowym przyjętym przez X Światowy Kongres Syjonistyczny z 1911 r. Wyrażał on akceptację zachodnioeuropejskiej wiedzy i kultury. Spotkało się to ze sprzeciwem ortodoksów z ziem polskich i litewskich. Warunki uczestnictwa w ruchu spisał w 18 punktach rabin Chaim Sołowiejczyk.

W Polsce

Do I wojny światowej ruch zdominowany był przez ortodoksów niemieckich. W 1916 niemieckie władze okupacyjne sprowadziły do Królestwa Kongresowego Emanuela Carlebacha i Pinchasa Kohna, z myślą o założeniu tam filii organizacji, która w stosunkach z państwem wykazywała się ugodowością. Dzięki działalności obu, powstała Agudat ha-Ortodoksim (hebr. Związek Ortodoksów) w Królestwie Polskim, która nazywana też była Organizacją Żydów Ortodoksów w Polsce. Nawiązała ona kontakty z miejscową ortodoksją oraz m.in. cadykiem z Góry Kalwarii.

Dwudziestolecie międzywojenne

Po I wojnie światowej Agudat Israel w Polsce stała się organizacją masową, skupiającą ortodoksyjnych Żydów, a polscy rabini zaczęli odgrywać czołową rolę również w światowym ruchu – Centrala do Spraw Wyznaniowych miała swoją siedzibę w Warszawie. Od 1918 r. organizacja nosiła w Polsce także nazwę Agudas Szlojmej Emunej Jisroel (jid. Związek Prawdziwie Wiernych Izraela). W okresie międzywojennym Agudat Israel postulowała przede wszystkim zachowanie postawy zachowawczej w sprawach związanych z judaizmem. Organizacja propagowała wzmacnianie i szerzenie zasad tej religii, a także obronę praw obywatelskich. Jej członkowie zajmowali się również działalnością filantropijną. Początkowo zajmowała stanowisko niechętne syjonizmowi, ale ewoluowało ono do ostrożnej akceptacji dla idei odrodzenia żydowskiego w Palestynie, ale jedynie pod warunkiem ścisłego przestrzegania wszelkich praw religijnych. Agudat Israel uznawała hebrajski za język święty, a jidysz traktowała jako język codzienny, powszedni i świecki. Starała się wzmacniać pozycję gmin żydowskich (kahałów), którym pragnęła nadać charakter ściśle wyznaniowy. W skład władz organizacji wchodziła Rada Rabinów (hebr. Moecet Gedolej ha-Tora – Rada Wielkich Tory), będąca najwyższym autorytetem w sprawach halachicznych.

Agudat Israel wystawiała swoich kandydatów do wyborów do Sejmu i Senatu. Niechętnie ustosunkowywała się względem wszelkich akcji antyrządowych, stąd po zamachu majowym, organizacji udało się zapewnić miejsca dla swych przedstawicieli na listach sanacyjnego Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem. Z ramienia Agudat Israel w polskim parlamencie zasiadali m.in. Aleksander Zusia Friedman, Meir Szapiro, Lejb Mincberg z Łodzi, Josef Nechemia Kornitzer z Krakowa oraz Aron Lewin z Rzeszowa.

Organizacja zdominowana była przez cadyków, przede wszystkim tych z dynastii z Góry Kalwarii. Spowodowało to rozłam – w 1931 r. cadyk z Bełza utworzył własną partię Machzikej ha-Dat, a cadyk z Aleksandrowa – Kneset Israel. Agudat Israel posiadała podporządkowane sobie organizacje pokrewne: związki młodzieżowe – Ceirej Emunej Jisroel (jid. Młodzież Wierna Izraelowi) i Ceirej Agudas Isroel (jid. Młodzież Związku Izraela), organizację robotniczą – Poalej Emunej Jisroel (jid. Robotnicy Wierni Izraelowi), kobiecą – Bnojs Agudas Jisroel (jid. Córki Związku Izraela) i uczniowską – Pirchej Agudas Jisroel (jid. Kwiaty Związku Izraela). Związek miał także duże wpływy w tradycyjnych żydowskich bractwach dobroczynnych, wspierał również rozwój szkolnictwa religijnego. Głównym organem prasowym organizacji był założony w 1919 r. dziennik Der Jud, który w 1929 r. zmienił nazwę na Dos Jidisze Togbłat (redagował go m.in. rabin Izaak Meir Lewin).

Podczas i po II wojnie światowej

Po wybuchu II wojny światowej, Agudat Israel, podobnie jak inne żydowskie organizacje ortodoksyjne, wezwała Żydów do obrony Rzeczypospolitej przed najeźdźcą. Podczas okupacji wielu jej działaczy brało udział w przedsięwzięciach związanych m.in. z opieką społeczną, ochroną zdrowia, organizacją nielegalnego szkolnictwa żydowskiego. Sporo energii poświęcali na przestrzeganie zasad prawa religijnego w ciężkich wojennych warunkach. Część z członków Agudat Israel brała także udział w działalności Judenratów i pracach konspiracyjnych. Szeregi organizacji zostały zdziesiątkowane podczas holokaustu.

Po zakończeniu wojny Agudat Israel wysłała w marcu 1947 r. oficjalne pismo do władz komunistycznych, którego przedmiotem była prośba o udzielenie zgody na wznowienie legalnej działalności. Została ona odrzucona ze względu na walkę aparatu państwowego z wszystkimi wyznaniami religijnymi. Pomimo tego, działalność członków Agudat Israel była nieoficjalnie tolerowana przez władzę do 1950 r. Pracowali oni w Żydowskich Kongregacjach Wyznaniowych, wysyłali emisariuszy do Związku Radzieckiego, którzy pomagali w repatriacji do Polski pozostających tam Żydów. Przeprowadzali także akcje poszukiwań dzieci, ocalałych z holokaustu, ale przebywających poza środowiskiem żydowskim, w celu niedopuszczenia do odejścia od judaizmu. Członkowie Agudat Israel często wchodzili w konflikty z syjonistyczno-ortodoksyjną organizacją Mizrachi i nie uznawali utworzonego przez władze Centralnego Komitetu Żydów Polskich. Z tego powodu niemal wszyscy wyjechali z Polski, a działalność organizacji w kraju zakończyła się.