Akcja Francuska (fr. Action Française) – francuski skrajnie prawicowy (nacjonalistyczny i monarchistyczny) ruch ideowo-polityczny w I poł. XX wieku

Geneza

Geneza Action Française sięga tzw. sprawy Alfreda Dreyfusa, czyli oskarżenia w 1894 r. oficera francuskiej armii pochodzenia żydowskiego o szpiegostwo na rzecz Cesarstwa Niemiec. Wyrokiem sądu wojskowego A. Dreyfus skazany został na dożywotni karny obóz na "Diabelskiej Wyspie" w Gujanie Francuskiej. W 1898 r. doszło do rewizji jego procesu, która doprowadziła do gwałtownej polaryzacji politycznej społeczeństwa francuskiego. Podziały przebiegały, do pewnego stopnia, między prawicowymi, monarchistycznymi i klerykalnymi kręgami społeczeństwa a środowiskami lewicowymi, republikańskimi, antymonarchistycznymi i silnie antyklerykalnymi. Obronę A. Dreyfusa połączyły one z silnym atakiem na Kościół katolicki i armię, w rezultacie czego przeprowadzono całkowitą laicyzację państwa (rozdział Kościoła od państwa w 1905 r.) i wypędzenie z Francji większości kongregacji zakonnych.

Plans de l'Action française 1915

Początki działalności

Część przeciwników rewizji procesu o przekonaniach nacjonalistyczno-katolickich (Henri Vaugeois, Maurice Pujo) utworzyła 8 kwietnia 1898 r. Komitet Akcji Francuskiej (Comité d`Action Française). Domagali się oni obalenia republiki i wprowadzenia "rządu autorytarnego", który powinien być zorganizowany na wzór Ancien régime`u. Przełomowym wydarzeniem było przystąpienie do Komitetu pisarza rojalistycznego Charles'a Maurrasa, który uważał, że jedyną gwarancją odbudowania siły i autorytetu państwa oraz zachowania ciągłości tradycji francuskiej jest przywrócenie monarchii. Latem 1901 r. Komitet przybrał oficjalnie charakter monarchistyczny, nawiązując kontakt z księciem Filipem Orleańskim, uważanym za pretendenta do tronu francuskiego.

Liga Akcji Francuskiej

14 stycznia 1905 r. Komitet Akcji Francuskiej przekształcił się w Ligę Akcji Francuskiej (la Ligue d`Action Française) pod przewodnictwem H. Vaugeois. Kolejnymi jej szefami byli: Bernard de Vésins (wystąpił z Ligi w 1931 r., zakładając Société Française), admirał Antoine Schwerer (zmarł w 1936 r.), François de Lassus (poległ w wojnie z Niemcami w czerwcu 1940 r.) i M. Pujo. W 1906 r. powstał z inicjatywy Léona de Montesquiou, sekretarza generalnego Ligi, Instytut Akcji Francuskiej (l`Institut d`Action Française), kierowany przez historyka Louisa Dimiera. Instytucja prowadziła głównie badania naukowe nad myślą rojalistyczną. Utworzono także młodzieżową przybudówkę Ligi pod nazwą Federacja Studentów Akcji Francuskiej (Fédération des étudiants d`Action Française) i organizację paramilitarną – Kameloci Króla (Camelots du Roi), na czele których stał rzeźbiarz Maxime Réal del Sarte. Najważniejszym instrumentem politycznego oddziaływania Ligi był założony 21 marca 1908 r. dziennik "L`Action Française", redagowany przez Ch. Maurrasa. Została w nim opublikowana deklaracja programowa Akcji Francuskiej podpisana m.in. przez pisarza Léona Daudeta i historyka Jacques'a Bainville’a. Tworzyli oni wraz z Ch. Maurasem kierowniczy "triumwirat inteligencji".

Apogeum działalności politycznej i intelektualnej Akcji Francuskiej przypadło na lata 1914-1924. Prowadzono wówczas czasowo współpracę z prawicą republikańską (R. Poincaré, A. Millerand), a 21 jej członków zasiadało w Izbie Deputowanych. Współdziałanie zakończyła dopiero seria skrytobójczych mordów na działaczach ruchu (szef Kamelotów M. Plateau, skarbnik Ligi E. Berger, 15-letni syn L. Daudeta - Filip). Władze francuskie od końca lat 20. zaczęły zwalczać Akcję Francuską. W 1927 r. aresztowano L. Daudeta, który został skazany na karę 5 miesięcy więzienia za oskarżenia pod adresem policji o współudział w zamordowaniu syna. W 1937 r. ponownie skazano go na 4 miesiące więzienia za zdemaskowanie tolerowanej przez rząd Frontu Ludowego kontrabandy broni dla hiszpańskich republikanów. W tym samym roku skazany został też Ch. Maurras. Natomiast 14 lipca 1936 r. rząd wydał dekret delegalizujący Akcję Francuską wraz z "kamelotami" i organizacją studencką; nie przerwało to jednak działalności ruchu. Jednocześnie w 1937 r. doszło do konfliktu działaczy Akcji Francuskiej z popieranym przez nią Domem Orleańskim, spowodowanym ich antyliberalizmem. W rezultacie w listopadzie od ruchu odciął się przywódca orleanistów książę de Guise i delfin Henryk książę Orleański.