Alūksne - Polski Serwis Naukowy

Na mapach: 57°25′23″N 27°03′37″E / 57.42306, 27.06028

Alūksne (pol. i niem. Marienburg) – miasto na Łotwie, stolica okręgu Alūksne, położone nad brzegiem jeziora Alūksne, w północno-wschodniej części kraju. Prawa miejskie uzyskało w 1920, a od 1950 jest siedzibą okręgu.

Połączone jest linią wąskotorową z Gulbene.

Amfiteatr (łac. amphiteatrum) – odkryta arena o kształcie elipsy lub koła, otoczona - najczęściej wznoszącymi się schodkowo - rzędami siedzeń dla widzów i przeznaczona do publicznych pokazów m.in. walk gladiatorów, walk z dzikimi zwierzętami, naumachii.

Wieża – w architekturze konstrukcja o wymiarach poprzecznych znacznie mniejszych od wysokości, pracująca jako wspornik utwierdzony w fundamencie, obciążony działaniem wiatru w kierunku poziomym oraz obciążeniem grawitacyjnym[1]. Wieże miały różne funkcje, szczególnie popularne były w architekturze średniowiecznej, przede wszystkim jako wieże obronne i kościelne – zarówno wolno stojące (kampanile, dzwonnice), jak i stanowiące część budynku kościoła. W średniowiecznym zamku występowała tzw. wieża ostatniej obrony (donżon).

Góra Zamkowa

Z Góry Zamkowej, najwyższego wzniesienia (217 m n.p.m.) nad jeziorem Alūksne, widoczne jest na drugim jego brzegu współczesne miasto. Na jeziorze znajduje się duża wyspa połączona z Alūksne mostem drogowym. We wczesnym średniowieczu na Górze Zamkowej mieścił się gród Liwów. Wymieniany jest on w XII-wiecznych kronikach Pskowa. Góra Zamkowa nazywana jest także Świętą Górą. Na szczycie wzgórza w pierwszej połowie XX w. ustawiona została kompozycja architektoniczna – kamienny krąg wsparty na kolumnach. Konstrukcja ta wykonana została w XIX w. dla upamiętnienia miejscowych baronów. i pierwotnie znajdowała się na cmentarzu. Na prawo od szczytu Świętej Góry (patrząc z Alūksne) w 1938 roku wybudowany (restaurowany 1995) został Most Słoneczny. Jest to most dla pieszych, łączący brzegi wąwozu utworzonego przez wody płynącego z góry strumienia.

Rozejm w Altmarku (rozejm altmarski) – sześcioletni rozejm kończący wojnę polsko-szwedzką 1626–1629. Zawarty został 26 września 1629 w Altmarku (dzisiaj Stary Targ) pomiędzy Szwecją a Rzecząpospolitą przy mediacji dyplomacji francuskiej, angielskiej i brandenburskiej.

III wojna północna (wielka wojna północna) toczyła się w latach 1700-1721 pomiędzy Danią, Rosją, Saksonią, Prusami i Hanowerem (od 1715) z jednej strony a Szwecją z drugiej. Rzeczpospolita formalnie pozostawała neutralna aż do 1704 roku, ale faktycznie znaczna część walk toczyła się na jej terytorium i jej kosztem już od 1700 roku. Zakończyła się podpisaniem pokoju w Nystad, w wyniku którego wzrosło znaczenie Rosji, a Szwecja utraciła status europejskiego mocarstwa.

Najprawdopodobniej tutaj wzniesiony został pierwszy drewniany zamek zakonu kawalerów mieczowych. Za górą dalej na północ znajduje się cmentarz miasta Alūksne. Cmentarz otoczony jest niskim kamiennym murem.

Zamek na wyspie

Na wyspie współcześnie połączonej mostem drogowym z Alūksne wybudowany został zamek z kamieni. Decyzje o jego budowie podjął 25 marca 1342 mistrz zakonu Burhard I von Dreyleben. Zamek z lądem połączony był mostem zwodzonym. Było to ważne miejsce strategiczne na drodze handlowej z Rygi do Pskowa. Zamek wraz powstałą przy moście osadą nazwany został Marienburg od imienia Marii.

Rosjanie (ros. русские/russkije) - jedna z grup etnicznych należąca do wschodnich Słowian, zamieszkująca głównie Rosję i sąsiadujące kraje. Potocznie słowo Rosjanie jest używane do określenia wszystkich obywateli Rosji, podobnie jak często czyniono to wobec obywateli Związku Radzieckiego. Natomiast we współczesnym języku rosyjskim dla określenia osoby o dowolnym pochodzeniu etnicznym, która jest obywatelem Rosji, używa się poprzednio uznawane za przestarzałe i książkowe słowo россиянин/rossijanin. Etniczni Rosjanie stanowią około 80% ludności Rosji. Pochodzenie Rosjan (jako wspólnoty narodowo-etnicznej) nie jest jasne.

I wojna północna (1563-1570) – konflikt zbrojny pomiędzy Rzeczpospolitą (do 1569 Koroną Królestwa Polskiego i Wielkim Księstwem Litewskim), Szwecją, Cesarstwem Rosyjskim, Danią i Lubeką o podział Inflant oraz hegemonię na Morzu Bałtyckim.

Zamek był siedzibą komturów, pierwszym z nich był Arnold I von Vietinghoff, późniejszy mistrz zakonu. Pod koniec roku 1490 zamek został spalony przez wojska księcia Witolda. W czasie I wojny północnej Marienburg zajęty został w 1560 przez wojska Iwana Groźnego. Po sekularyzacji zakonu kawalerów mieczowych w latach 1561-1629 Marienburg znajdował się w granicach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, później w granicach Szwecji po rozejmie w Altmarku.

Liwowie – niewielka grupa etniczna zamieszkująca w Kurlandii na Łotwie (Wybrzeże Liwońskie), rdzenni mieszkańcy ziem, zamieszkiwanych przez Bałtów, czyli Łotyszy. Posługują się oni językiem liwskim, należącym do grupy języków ugrofińskich, spokrewnionym blisko z językiem estońskim i fińskim.

Kolumna – element architektoniczny pełniący rolę konstrukcyjną, dekoracyjną i symboliczną. Jej dolną część tworzy baza, środkową trzon, a wieńczy głowica. Wspiera się na niej belkowanie, a od czasów rzymskich także łuk.

W czasie III wojny północnej w 1702 r. zamek oblegali Rosjanie. Szwedzki kapitan artylerii Wulf aby nie poddać zamku, wysadził go w powietrze.

Współcześnie wyspa zagospodarowana jest turystycznie i rekreacyjnie. W zachowanych w znacznej części murach obwodowych zamku urządzono amfiteatr na 3000 osób. Na wyspie znajduje się znany ośrodek sportów wodnych.

Muzeum Biblii

Szwedzki generał gubernator Juhan Schitte Hinweise przeprowadził reformę Kościoła Luterańskiego. Dało to podstawę do podjęcia prac przez pastora Ernsta Glücka. Ernst Glück w Marienburgu w roku 1683 założył pierwszą szkołę, w której nauczano w języku łotewskim. Glück w roku 1689 przetłumaczył Biblię na język łotewski, a w roku 1694 Biblia ta została upowszechniona na terytorium współczesnej Łotwy.

Książę – tytuł monarchów państw nie będących królestwami, tytuł feudalny władców wielkich jednostek terytorialnych w ramach monarchii, podległych królowi lub cesarzowi, tytuł członków rodziny monarchy i tytuł arystokratyczny. Jego źródłosłów związany jest ze staropolskim słowem kniądz (ksiądz), staroruskim kniaź, czeskim knieze czy południowosłowiańskim knez. Książę różnił się od króla tym, że nie był koronowany. Książę może władać lub być właścicielem księstwa. Na terenie pogańskiej Słowiańszczyzny wyraz książę oznaczał po prostu władcę terytorialnego lub plemiennego, bez jakiegokolwiek odniesienia do godności chrześcijańskich książąt (princepsów, duksów), królów (reksów) i cesarzy (cezarów, imperatorów).

Cerkiew (z gr. kyriaké - należąca do Pana, w uzupełnieniu do eklezja - lud, zgromadzenie, później świątynia, kościół) – budynek przeznaczony do sprawowania nabożeństw w cerkwi prawosławnej lub unickiej (greckokatolickiej). Jest przestrzenią sakralną dla celebracji Boskiej Liturgii. Prawosławni oraz grekokatolicy wierzą, iż jest ona miejscem szczególnego przebywania samego Boga. Nazwa cerkiew w języku staropolskim oznaczała po prostu kościół, dopiero w późnym średniowieczu nazwą tą określano tylko kościoły prawosławne.

Muzeum Biblii powstało w Alūksne w roku 1990, w budynku wybudowanym po 1908. Muzeum przypomina zasługi pastora Glücka dla rozwoju języka łotewskiego. Zgromadzone tu eksponaty ukazują najstarsze formy tego języka.

W imperium rosyjskim

W roku 1702 Marienburg został zdobyty przez wojska rosyjskie dowodzone przez generał-marszałka Szeremietiewa. Wówczas pastor Glück wraz z rodziną oraz Marta Skowrońska, późniejsza caryca Katarzyna I wywiezieni zostali do Moskwy. Caryca Elżbieta podarowała Marienburg w roku 1750 swojemu kanclerzowi hrabiemu Woroncowowi. Od Woroncowa Marienburg odkupił graf Otto Hermann von Fŭtinghof.

Jezioro – naturalny śródlądowy zbiornik wodny, którego występowanie uwarunkowane jest istnieniem zagłębienia (misy jeziornej), w którym mogą gromadzić się wody powierzchniowe, oraz zasilaniem przewyższającym straty wody wskutek parowania lub odpływu. Większość jezior występuje na obszarach zajmowanych niegdyś przez lodowiec. Woda z topniejącego lodowca wypełniała doliny i tworzyła jeziora. Powstanie mis jeziornych wiąże się przede wszystkim z procesami geologicznymi. Zasilanie należy natomiast przede wszystkim od warunków klimatycznych. Jezioro różni się od stawu występowaniem strefy afotycznej – światło nie dociera do dna uniemożliwiając tam rozwój roślinności.

Gród - prehistoryczna lub średniowieczna osada obronna, otoczona wałem, na terenie Polski najczęściej drewniano-ziemnym. Grody wznoszone były w różnych okresach; na terenie dzisiejszej Polski w epoce brązu i wczesnej epoce żelaza (kultura łużycka) oraz w czasach wczesnego średniowiecza.

Pałac i park

Neogotycki pałac w Marienburgu wybudowany został w latach 1859-1863 na miejscu wcześniejszej budowli.

W pałacu mieszczą się: Muzeum Dziedzictwa Narodowego i Sztuki, Muzeum Przyrodnicze, Młodzieżowe Centrum Kultury i ekspozycja Szkoły Ceramicznej w Alūksne.

Przypałacowy park w Alūksne jest starszy niż obecny pałac. Ogród dendrologiczny w Alūksne ma takie znaczenie dla Łotwy jak arboretum w Kórniku dla Polski.

Zakon kawalerów mieczowych, łac. Fratres militiae Christi de Livonia, niem. Brüder der Ritterschaft Christi (inne nazwy: Zakon Liwoński, Rycerze Chrystusowi) – niemiecki zakon rycerski w Inflantach (Łotwa i Estonia), założony w oparciu o regułę templariuszy w Rydze przez biskupa Alberta von Buxhövdena w 1202 r. dla obrony i rozszerzania diecezji.

Rzeczpospolita Obojga Narodów (, właściwie Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie, od XVII wieku częściej znane jako Rzeczpospolita Polska) – państwo federacyjne złożone z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego istniejące w latach 1569-1795 na mocy unii lubelskiej. Rozciągało się na większości terytorium dzisiejszej Polski, Litwy, Białorusi i Ukrainy, a częściowo także Łotwy, Estonii, Rosji, Mołdawii i Słowacji. W 1618 osiągnęło maksymalny zasięg terytorialny wynoszący ok. 990 tys. km². Liczba ludności wynosiła od 6,5 mln w 1569 do 14 mln w 1772. Panującym ustrojem była demokracja szlachecka, a głową państwa król elekcyjny.

Kościoły

Kościół luterański w obecnej bryle wybudowany został latach 1781-1788. Kościół zaprojektował w klasycystycznym stylu architekt Christoph Haberland. Kościelna wieża wysokości 55,5 m dominuje nad miastem.

Kościół katolicki w Alūksne wybudowany został w roku 1999. Budowla jest odwzorowaniem kościoła w Gulbene.

Cerkiew prawosławna zbudowana została z czerwonej cegły.

Muzeum Biblii i pamięci Ernsta Glücka

Kolej wąskotorowa - kolej o prześwicie mniejszym niż określany w danym kraju jako normalny, czyli w większości krajów europejskich 1435 mm. Kolej wąskotorowa cechuje się mniejszą zdolnością przewozową od kolei normalnotorowej, jednak można na niej stosować większe pochylenia i łuki o mniejszym promieniu, dzięki czemu jest nawet kilkakrotnie tańsza w budowie. Koleje wąskotorowe, początkowo niemal wyłącznie konne, rozpowszechniły się w przemyśle wydobywczym, hutnictwie, leśnictwie. Od połowy XIX wieku zaznacza się zróżnicowanie funkcji kolei wąskotorowych w zależności od prześwitu, następuje także częściowa unifikacja standardów k.w. Od połowy XIX wieku na k.w. stosuje się powszechnie trakcję parową, od końca XIX wieku wprowadza się na niektóre k. w. trakcję elektryczną, od połowy XX wieku także spalinową. Najstarsza nieprzerwanie funkcjonująca kolej wąskotorowa na świecie istnieje w Polsce - są to Górnośląskie Koleje Wąskotorowe.

Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.

Neogotycki pałac

Most Słoneczny

Bibliografia

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, Tom VI (s. 119 – hasło Marienburg), Warszawa 1885.

„Lettland wie wir es lieben”, Nacionālais APGĀDS, Rīga, 2008 ISBN 978-9984-26-372-4 (s. 57 Alūksne).

Linki zewnętrzne

Mapa Alūksne