Abū Dżafar Abd Allah Ibn Harun al-Mamun (arab. ابوجعفر عبدالله المأمون) (ur. 13 września 786, zm. 9 sierpnia 833) – kalif z dynastii Abbasydów panujący od r. 813 aż do śmierci.

Testament Haruna ar-Raszida

Testament spisano i zawieszono u pułapu Al-Kaby w Mekce, podczas obrzędów hadżdżu. Złożyły się nań dwa dokumenty: w jednym Al-Amin uznawał prawa Al-Mamuna do sukcesji po sobie oraz absolutną zwierzchność nad wschodnią częścią kalifatu, nazwaną „Churasan” (o granicach rozleglejszych od dzisiejszego Chorasanu); w drugim Al-Mamun deklarował uznanie praw brata i posłuszeństwo wobec niego. Przyszłość pokazała, że był to dokument bez większego znaczenia.

Wojna domowa (810-813)

Wkrótce po śmierci Haruna ar-Raszida doszło między braćmi do wojny domowej, którą wszcząć miał Al-Amin z poduszczenia wezyra Al-Fadla Ibn Rabiego. Symbolicznym aktem unieważniającym postanowienia testamentu stało się wprowadzenie przez Al-Amina do modłów piątkowych imienia własnego syna, Musy, oraz sprowadzenie z Mekki do Bagdadu i fizyczne zniszczenie testamentu Haruna ar-Raszida przez Al-Fadla w obecności urzędowych świadków. Al-Mamun zdołał zebrać wojska i pokonać w marcu 811 armię kalifa. Dowództwo nad armią pretendenta objął Tahir Ibn al-Husajn. Al-Aminowi zaczęły wypowiadać posłuszeństwo leżące coraz to bliżej Bagdadu prowincje. W sierpniu 812 stolicę kalifatu wzięły w okrążenie dwa korpusy: jeden pod dowództwem Tahira, a drugi pod rozkazami Harsamy Ibn A'jana, wodza znanego jeszcze z czasów Haruna. Bagdad bronił się przed oblegającymi przeszło rok. We wrześniu kalif wraz z matką, Zubajdą przeniósł się z swego "Pałacu Wieczności" (arab. Kasr al-Chuld), którego ogrody miały rywalizować z rajskimi, do tzw. „kolistego miasta" (arab. 'al madina al-mudawwara') Al-Mansura, czyli ścisłego centrum miasta. Wprawdzie Harsama zagwarantował Al-Aminowi nietykalność i chyba nawet próbował ułatwić mu ucieczkę, ale Tahir pojmał kalifa i działając samowolnie, w nocy z 24 na 25 września 813 własnoręcznie ściął Al-Amina. Żołdacy churasańscy ośmielili się bezcześcić pośmiertne szczątki kalifa, dopuszczali się gwałtów i rabunków w stolicy kalifatu. Kalif podobno nie zapomniał Harsamie jego przeniewierstwa. W czerwcu 816 wódz przybywszy na dwór kalifa w Marwie z raportem o stanie prowincji, nie został dopuszczony przed jego oblicze, lecz aresztowany i po cichu zgładzony.

Tahir Ibn al-Husajn i dynastia Tahirydów

W nagrodę za zasługi Tahir Ibn al-Husajn doczekał się zaszczytnego tytułu Zu al-Jaminajn (arab. 'mający dwie prawe ręce'), bowiem zaiste posługiwał się wprawnie obydwiema rękami. Za to brakowało mu prawego oka. Latem 820 Al-Mamun powierzy mu zarząd Churasanu. We wrześniu 822 Tahir rozkazał pominąć imię Al-Mamuna w modlitwie piątkowej, co stanowiło symboliczne zerwanie z Abbasydami i początek rządów nowej dynastii, Tahirydów. Fikcję zwierzchnictwa kalifów abbasydzkich jednak utrzymywano, skoro Talha, syn i następca Tahira, został przez Bagdad formalnie zatwierdzony jako namiestnik Churasanu w tymże 822, po śmierci ojca. Tahirydzi utrzymywali się przy władzy, mając za stolicę Niszapur, do 873, kiedy to zostali wyparci przez dynastię Saffarydów.

Al-Fadl Ibn Sahl

Wezyr Al-Mamuna jeszcze przed objęciem przez niego kalifatu, otrzymał za panowania swego władcy zaszczytny tytuł Zu ar-Rijasatajn (arab. 'odpowiedzialny za dwa resorty'), wraz z pieczą nad administracją cywilną i wojskową. W 825 kalif poślubił bratanicę wezyra, Buran. Ibn Sahl już wówczas nie żył, a funkcję wezyra pełnił ojciec Buran, Al-Hasan Ibn Sahl.

Ibrahim Ibn al-Mahdi

24 marca 817 został proklamowany następcą tronu Alida, ósmy z kolei imam szyitów imamitów, Ali ar-Rida. Członkowie obu rodów, Abbasydów i Alidów, złożyli mu przysięgę wierności. Czarne flagi Abbasydów zastąpiono w miejscach publicznych flagami zielonymi Alidów. Tymczasem zaciekli zwolennicy Abbasydów nie godzili się na żaden kompromis i w odruchu protestu, w lipcu 817 obwołali kalifem Ibrahima Ibn al-Mahdiego, przyrodniego brata Haruna ar-Raszida. Ibrahim Ibn al-Mahdi nie był jednak dobrym materiałem na władcę, ani polityka w ogóle. Jedynym, co zasługiwało u niego na uwagę była ciemna skóra, którą odziedziczył po matce, konkubinie kalifa Al-Mahdiego o wiele mówiącym imieniu Szakila (arab. ‘kokietka’). Ów "antykalif" przyjął imię koronacyjne Al-Mubarak (arab. ‘błogosławiony’). Został zmuszony do abdykacji i poddania się Al-Mamunowi w sierpniu 820. Uczynił to chyba bez żalu i wycofał się w zacisze, gdzie mógł oddawać się bez reszty swoim artystycznym pasjom. Zmarł w nowej stolicy kalifatu, Samarra w lipcu 839.