Albert Speer

A. Speer: Trybuna główna na Zeppelinfeld w Norymberdze

Albert Speer, właśc. Berthold Konrad Hermann Albert Speer (ur. 19 marca 1905 w Mannheim, zm. 1 września 1981 w Londynie) – niemiecki polityk i architekt, jeden z przywódców hitlerowskich Niemiec.

Jako architekt Speer należał do silnie antymodernistycznych tradycjonalistów. Jego styl można określić jako uproszczony klasycyzm. Architektura powinna być zdaniem Speera monumentalna i obrazowa, wypełnianie funkcji reprezentacyjnych i propagandowych wymaga wrażenia trwałości i stabilności.

Życiorys

Dzieciństwo i młodość

Speer pochodził z wielkomieszczańskiej rodziny z Mannheim. Zarówno ojciec jak i dziadek byli architektami. Albert Speer studiował architekturę na Wyższej Szkole Technicznej w Karlsruhe, a od wiosny 1924 do lata 1925 w Monachium. Następnie przeniósł się na Uniwersytet Techniczny w Berlinie, nie został tam jednak przyjęty na seminarium u Hansa Poelziga. W 1926 został uczniem Heinricha Tessenowa, zaś po zdaniu dyplomu w 1927 jego asystentem.

Latem 1922 poznał Margarete Weber, zwaną Margret (1905–1987), pochodzącą z rodziny rzemieślniczej z Heidelberga. 28 sierpnia 1928 wbrew woli matki, która uważała małżeństwo za mezalians, Albert poślubił w Berlinie Margret. W latach 1934-1942 przyszło na świat sześcioro dzieci Speerów: Albert junior, Hilde, Margarete, Arnold, Fritz oraz Ernst.

Architekt Hitlera

Albert Speer: Germania – model wielkiej hali, zdjęcie propagandowe z 1939 roku.

W grudniu 1930 Speer wziął udział w wiecu narodowych socjalistów na Hasenheide w Berlinie, na którym przemawiał Hitler, zaś 1 marca 1931 wstąpił do NSDAP i został jej aktywnym działaczem. W 1932 podjął pierwsze zlecenia projektowe dla partii, zaś po śmierci Paula Ludwiga Troosta w 1934 został głównym architektem Hitlera. W 1937 został przez Hitlera mianowany generalnym inspektorem budowlanym stolicy Rzeszy (Generalbauinspektor für die Reichshauptstadt) i na jego zlecenie przygotował plany przebudowy miasta na stolicę świata (tzw. Plan Germania).

Speer odwiedził Paryż w 1940 roku z Hitlerem, by omówić plany budowy miasta przewyższającego rozmachem stolicę Francji. Centralnym budynkiem nowego centrum miała być wielka hala zgromadzeń, naśladująca rzymski Panteon, o kopule wysokości 300 metrów. Jej model znajduje się dziś w Niemieckim Muzeum Historycznym w Berlinie. By móc wyburzyć dużą część berlińskiego centrum, Speer osobiście nadzorował w okresie październik 1941 – kwiecień 1942 deportację z Berlina 23 tysięcy Żydów, których mieszkania potrzebne były do przesiedlenia mieszkańców z wyburzanych budynków. Ciężar wojny spowodował, że Hitler skierował Speera do innej pracy, a plany przebudowy Berlina musiano odłożyć.

Ponadto do zadań Alberta Speera należało przed II wojną światową organizowanie wieców narodowych socjalistów.

Minister uzbrojenia i amunicji

Hitler i Speer jako minister uzbrojenia i amunicji (1942)

W czasie wojny od 1942 minister odpowiedzialny za uzbrojenie i amunicję (Reichsminister für Bewaffnung und Munition) i szef Organizacji Todta. Jego staraniom przypisuje się fenomenalny rozwój niemieckiej produkcji wojennej w drugiej połowie wojny. Wydatnie zwiększył produkcję broni, amunicji, czołgów, benzyny lotniczej, a także samolotów. Także rozwój produkcji paliw syntetycznych uważany jest za jego wielki sukces. Umożliwił on przedłużenie wojny o wiele miesięcy. Uważa się często, że był planistą i organizatorem o wyjątkowych zdolnościach, przykładem najbardziej twórczego umysłu technicznego. Potrafił planować na wielką skalę i wprowadzać na bieżąco niezbędne korekty, by uporać się z monumentalnym zadaniem produkcji wojennej. Jego nominacja na to stanowisko zbiegła się w czasie z ważnymi wydarzeniami. Od Grudnia 1941 Niemcy prowadzili już formalnie wojnę na dwóch frontach. Wymagało to całkowitej reorganizacji procesu produkcji i jej zintensyfikowanie w związku z rosnącymi potrzebami wszystkich frontów. Ponadto alianci prowadzili coraz szerzej zakrojoną operację bombową przeciwko III Rzeszy. Naloty szczególnie przybrały na sile w końcowych latach wojny 1943-45. Jednak pomimo tych trudności niemiecki przemysł zbrojeniowy zachował wysoką wydajność i stale ją zwiększał. Trzeba jednak podkreślić, że nie byłoby to możliwe bez udziału w procesie produkcji olbrzymich mas robotników przymusowych z podbitych państw Europy. Udział w produkcji niewykfalifikowanych robotników ewidentnie wpłynął na wzrost produkcji uzbrojenia, jednocześnie wpłynął on negatywnie na jakość wytwarzanej broni i amunicji. Minister nie ustrzegł się jednak kilku błędów. Jednym z nich był sam plan deportacji milionów robotników przymusowych. Po wojnie często podkreślano, że było to niekonieczne, gdyż wiązało się z wysokimi kosztami transportu i wiązało wiele bezcennych składów kolejowych, które byłyby bardziej przydatne na froncie. Już nie wspominając o cierpieniach samych wysiedleńców. Ludzie ci mogli pracować na miejscu w swoich ojczyznach. Znacząco skróciłoby to transport na front wschodni broni i zaopatrzenia. Ponadto Speer zbyt późno wydał polecenie przeniesienia zakładów zbrojeniowych z Zagłębia Ruhry (stale paraliżowanego nalotami) do zagłębia na Górnym Śląsku. Decyzję tę podjął dopiero jesienią 1944 roku w związku z ogromnymi spustoszeniami jakich dokonywały naloty Brytyjczyków i Amerykanów, czemu Luftwaffe i naziemna obrona przeciwlotnicza nie były w stanie zapobiec. Gdy w końcu (za zgodą Hitlera) przeniesiono fabryki na Śląsk można było mieć pewność że będą tam bezpieczne. Jednak wkrótce fabryki wpadły w ręce maszerujących na zachód Rosjan. Utrata Górnego Śląska i zniszczenie przez bomby w Zagłębiu Ruhry były gwoździem do trumny dla niemieckiego przemysłu zbrojeniowego. Mimo tego wysoko ocenia się rolę ministra Speera w procesie produkcji uzbrojenia i nie ulega wątpliwościom, że gdyby nie udało się zintensyfikować produkcji, Niemcy mogli przegrać wojnę już w 1942 lub 1943 roku. Oczywiście zwiększając produkcję wyraźnie przyczyniał się do przedłużania i tak już przegranej wojny, z czego zdał sobie sprawę dopiero po lądowaniu aliantów w Normandii.

Proces norymberski i uwięzienie

W 1946 w czasie procesu Norymberskiego został skazany na 20 lat więzienia. Oskarżono go o organizację deportacji milionów robotników przymusowych do Niemiec. Przyznał się do winy i jako jedyny z oskarżonych wyraził skruchę i ubolewanie.

W więzieniu napisał swoje wspomnienia, które zostały opublikowane w 1969. Książka ta jest unikalnym opisem najbliższego otoczenia Hitlera. Speer próbował w niej wybielić swoją rolę w czasie wojny, utrzymując na przykład, że nic nie wiedział o hitlerowskich obozach śmierci. Przyznał tylko, że słyszał niejasne pogłoski o zbrodniach popełnianych w Auschwitz-Birkenau, ale z lojalności do Hitlera nie podjął starań, by dowiedzieć się czegoś więcej. Obecnie historycy uważają rzekomą niewiedzę Speera za rozmijanie się z prawdą. Do dziś przetrwały dokumenty potwierdzające, że w 1942 roku organizował rozbudową obozu koncentracyjnego Auschwitz. Jako architekt odpowiadał za plany (do dziś przetrwały jego odręczne szkice) rozbudowy krematoriów 1 i 2, kostnic obozowych, wieżyczek strażniczych, ogrodzenia z drutu kolczastego, planu podłączenia do ogrodzeń wysokiego napięcia. Był autorem planów baraków dla więźniów. Bezpośrednim zleceniodawcą był Adolf Hitler. Nie było więc możliwości, by Speer nie wiedział, co działo się w obozach. Także ścisła współpraca z SS przy budowie i użytkowaniu fabryk oraz kopalni można uważać za jedną z jego zbrodni. SS odpowiedzialna była m.in. za utrzymanie i wyżywienie więźniów pracujących w tych zakładach. Jednak SS-mani mieli tych więźniów za gorszych przedstawicieli rodzaju ludzkiego (tzw. podludzi), więc opieka nad nimi była tylko pustą literą. Nie było możliwości, by Speer nie wiedział o warunkach panujących w takich fabrykach, ani o tym, co działo się z więźniami. Nie ukrywał tego później w swch wspomnieniach. Możliwe jednak, że był on okłamywany przez dowództwo SS. Gdy minister wizytował jakąś fabrykę wystawiano pokazowych więźniów funkcyjnych, którzy byli lepiej odżywieni. W tym czasie kapo mieli zakaz bicia i znęcania się nad więźniami. Wystawiano też pokazowe baraki w pobliskich obozach, by pokazać Speerowi, że więźniowie są dobrze traktowani. Tego typu działania były podejmowane przy innych okazjach, gdy inni wysocy rangą nazistowscy notable wizytowali różne miejsca. Np. gdy w 1942 roku Himmler wizytował obóz w Auschwitz, również pokazano dobrze wyglądających więźniów funkcyjnych, a nawet wystawiono przed barakami stoliki do gry w szachy.

Schyłek życia

Speer wyszedł z więzienia w 1966, po czym zajął się pracą publicysty i wykładowcy. Występował kilka razy w filmach dokumentalnych poświęconych tematyce II wojny światowej i III Rzeszy (m.in. w brytyjskim serialu "The World At War"), udzielił też szeregu długich wywiadów dla TV uważanych dziś za kłamliwe, bo nieujawniające jego roli w hitlerowskim systemie władzy. Twierdził w nich, między innymi, że nie wiedział o Zagładzie, podczas gdy istnieją dokumenty, które wskazują na bezpośredni w niej udział. Równocześnie z tymi publicznymi wystąpieniami, w sytuacjach prywatnych Speer niejednokrotnie przyznawał się do wiedzy o zbrodniach (jak w 1976 roku w liście do wdowy po belgijskim bojowniku ruchu oporu Hélène Jeanty Raven, do której Speer napisał ok. 100 listów, czy też w rozmowach ze swoim wydawcą itp.).

Zmarł nagle na wylew krwi do mózgu, którego doznał w hotelu w trakcie podróży do Anglii. Przeżył 76 lat.

czytaj dalej: [2], [3]