Aleksander Antoni Sapieha - Polski Serwis Naukowy

Grobowiec Aleksandra Sapiehy w Krasiczynie.

Książę Aleksander Antoni Sapieha herbu Lis, pseud. X***S***, (ur. 3 września 1773 w Strasburgu, zm. 8 września 1812 w Dereczynie nad Zelwią) – miecznik Księstwa Warszawskiego, szambelan i adiutant cesarza Napoleona I, przyrodnik, mecenas, podróżnik i polityk.

Siemiatycze biał. Сямятычы - miasto i gmina w województwie podlaskim, w powiecie siemiatyckim, położone na Wysoczyźnie Drohiczyńskiej, nad rzeką Kamionką (prawy dopływ Bugu). W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa białostockiego.

Herb (nazwa przyjęta z niem. Erbe) – znak rozpoznawczo-bojowy, wywodzący się z symboliki heroicznej lub znaków własnościowych, od XII w. ustalany według ścisłych reguł heraldycznych, pełniący funkcję wyróżnika osoby stanu rycerskiego, później szlacheckiego, także rodziny, rodu, organizacji kościelnej, mieszczańskiej bądź cechu rzemieślniczego, korporacji, miasta, jednostki podziału terytorialnego lub państwa.

Jako geolog był zwolennikiem neptunizmu.

Życiorys

Ojcem jego był książę Józef Sapieha- pułkownik usarski i krajczy litewski, a matką była ks. Teofila Strzeżysława z Jabłonowskich. Wczesne dzieciństwo spędził we Francji, gdzie przenieśli się jego rodzice po upadku konfederacji barskiej. Od 1777 mieszkał u ciotki, Anny z Sapiehów Jabłonowskiej, głównie w Siemiatyczach i Kocku, gdzie ujawniły się jego zainteresowania naukowe.

Księstwo Warszawskie (fr. Duché de Varsovie) – istniało w latach 1807-1815, formalnie niepodległe, jednak w rzeczywistości podporządkowane napoleońskiej Francji, było namiastką państwa polskiego. Władcą suwerennym księstwa był król Królestwa Saksonii, które wchodziło w skład Związku Reńskiego, będącego protektoratem pierwszego Cesarstwa Francuskiego.

Bałkany – region Europy, obejmujący w przybliżeniu obszar Półwyspu Bałkańskiego. Jednak nazwa ta mniej odnosi się do geografii, a bardziej do wspólnoty historyczno-kulturowej. Przy takim podejściu o przynależności danego kraju do Bałkanów decydują cechy kulturowe (np. język należący do ligi bałkańskiej, pewne elementy kultury ludowej), społeczne (np. wieloetniczność, współwystępowanie katolicyzmu, prawosławia i islamu) oraz historyczne (np. dawna przynależność do Cesarstwa Bizantyjskiego, zasiedlenie przez Słowian w VI wieku naszej ery, a przede wszystkim doświadczenie panowania tureckiego).

W 1792 poznał Stanisława Staszica, z którym łączyły go zainteresowania geologią wschodniej części Polski. W 1794 ożenił się z Anną z Zamoyskich. Latem tegoż roku Sapiehowie i Zamoyscy wraz ze Staszicem wyjechali do Wiednia. Tam też nawiązał kontakty z Józefem Maksymilianem Ossolińskim. W kolejnych latach odbył wycieczki badawcze na tereny zamieszkane przez Słowian na Półwyspie Bałkańskim. W latach 1797-1802 mieszkał przeważnie w kraju, zajmując się mineralogią.

Słowianie – kryterium lingwistyczne, ogół ludności posługującej się językami słowiańskimi, oraz kulturowe, podobne zwyczaje, obrzędy, wierzenia. Najliczniejsza indoeuropejska grupa ludnościowa w Europie, zamieszkująca wschodnią, środkową oraz południową część tego kontynentu, a także północną część Azji.

Jerzy Skowronek (ur. 21 czerwca 1937 w Radomiu, zm. 23 lipca 1996) – polski historyk, badacz dziejów Europy Środkowowschodniej, uczeń prof. Stefana Kieniewicza

W 1800 Aleksander Antoni, zarekomendowany przez Stanisława Staszica został członkiem warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. W latach 1801-1802 publikował prace z zakresu chemii. W latach 1802-1803 odbył swoje wielkie podróże bałkańskie, z których powstała publikacja "Podróże w krajach słowiańskich odbywane w latach 1802 i 1803 przez X***S***" (Wrocław, 1811). Po krótkiej przerwie na pobyt we Francji, gdzie wygłosił kilka odczytów, wrócił na Bałkany, gdzie przebywał z przerwami do 1806. Cały czas był śledzony przez policję austriacką i francuską, doszukującą się w jego działaniach znamion politycznych.

Kock – miasto w woj. lubelskim, w powiecie lubartowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kock, położone na wysokości ok. 150 m n.p.m. na wysoczyźnie morenowej prawego zbocza Pradoliny Wieprza przy granicy Równiny Łukowskiej. W latach 1952–1954 Kock był siedzibą gminy Białobrzegi. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do starego woj. lubelskiego.

Adiutant (łac. adiutare - "pomagać"), adiutant ordynansowy - żołnierz pomocniczy asystujący najwyższym oficerom (zazwyczaj generałom oraz dowódcom jednostek wojskowych). Jest w osobistej dyspozycji swego przełożonego. Wykonuje ogólne prace kancelaryjno-biurowe i organizacyjne zapewniające rytmiczność działalności służbowej dowódcy, a także zlecenia osobistego przełożonego, oraz kieruje pracą innych pracowników adiutantury (kancelarii dowódcy).

Po powrocie do kraju zdał sprawę z wypraw bałkańskich Towarzystwu Przyjaciół Nauk, po czym w styczniu 1807 organizował pobyt w Warszawie Napoleona. Szybko znalazł się w jego bliskim otoczeniu, stając się członkiem gwardii honorowej. Brał udział w oblężeniu Gdańska (1807), po czym zimę spędził w Paryżu, w otoczeniu dworskim Napoleona. W latach 1808-1809 prowadził badania we Francji, następnie w kraju pod pozorem badań rozpoznawał nastroje w zaborze rosyjskim przesyłając Napoleonowi odpowiednie raporty.Twórca siatki agenturalnej na ziemiach zabranych pracującej na rzecz wywiadu francuskiego. W 1812 wszedł do Komisji Rządzącej Tymczasowej Litewskiej, w której objął resort wojskowy.

Świnia domowa (Sus scrofa f. domestica) – zwierzę hodowlane udomowione między VII a VI w. p.n.e. Dostarcza hodowcom mięsa, tłuszczu, skóry, podrobów, szczeciny.

Towarzystwo Przyjaciół Nauk (TPN), Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk (TWPN), towarzystwo naukowe ogólne działające w latach 1800–1832 w Warszawie.

Po nominacji przez Napoleona nieżyczliwego Litwinom Dirka van Hogendorpa na stanowisko Komisji Rządzącej Sapieha podał się do dymisji. Schorowany i przemęczony intensywną pracą oraz konfliktami opuścił Wilno, udając się do ulubionych Wisznic. Podczas podróży na podwórzu karczmy w Dereczynie zaatakował go i ugryzł w nogę knur. Zakażenie i gangrena połączone z wcześniejszą chorobą i ogólnym osłabieniem były przyczyną śmierci księcia. Zmarł 8 września 1812 w majątku krewnego, Franciszka Sapiehy w Dereczynie nad Zelwią.

Anna Jadwiga z Zamoyskich Sapieżyna (ur. 1772, zm. 27 listopada 1859) polska ziemianka księżna, hrabina szydłowiecka, córka Andrzeja Hieronima Zamoyskiego, żona Aleksandra Antoniego, matka Leona Ludwika i Anny Zofii Czartoryskiej.

Franciszek Sapieha herbu Lis (ur. 28 sierpnia 1772 w Warszawie, zm. 30 maja 1829 w Dereczynie), generał artylerii litewskiej, generał insurekcji kościuszkowskiej.

Poza TPN był członkiem towarzystw naukowych w Erfurcie, Turynie i Lyonie.

Był mecenasem TPN, darowując Towarzystwu 4500 woluminów.

Życie prywatne

Był synem Józefa Sapiehy i Teofili z Jabłonowskich.

Był ojcem Anny, żony ks. Adama Jerzego Czartoryskiego i Leona.

Odznaczenia

Odznaczony przez Napoleona Złotym Orłem Legii Honorowej.

Józef Maksymilian Ossoliński herbu Topór (ur. 1748 w Woli Mieleckiej - zm. 17 marca 1826 w Wiedniu) – polski pisarz, badacz literatury i działacz kulturalny epoki oświecenia, założyciel Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie w 1817 r., któremu przekazał potężny księgozbiór. Był autorem monografii historyczno-literackich, powiastek filozoficznych, przekładów literatury antycznej.

Miecznik (mieczownik) – w średniowiecznej Polsce tytuł dworskiego urzędnika, zawiadującego zbrojownią panującego i noszącego przed nim miecz będący oznaką jego władzy wojskowej. Od XIV w. miecznik przekształcił się w niski urząd tytularny (miecznik wielki koronny, od XVI w. także miecznik wielki litewski). Nazwę taką nosił także urzędnik ziemski w poszczególnych województwach, ziemiach i powiatach.

Bibliografia

J. Skowronek, Z magnackiego gniazda do napoleońskiego wywiadu. Aleksander Sapieha, Warszawa 1992

Linki zewnętrzne

Biografia A. Sapiehy na stronie internetowej gminy Wisznice (na podstawie książki prof. J. Skowronka)

Przypisy

J. Skowronek, Z magnackiego gniazda do napoleońskiego wywiadu. Aleksander Sapieha, Warszawa 1992, s. 301, D. Nawrot, Katowice 2008, s.400.