Aleksander Błażej Prystor, ps. „Katajama”, „Bogdan”, „Rafał” (ur. 2 stycznia 1874 w Wilnie, zm. 1941 w Moskwie) – polski polityk z okresu dwudziestolecia międzywojennego, premier, pułkownik Wojska Polskiego, wolnomularz.

Był działaczem niepodległościowym, członkiem PPS, Organizacji Bojowej tego ugrupowania, a także PPS – Frakcji Rewolucyjnej, Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego oraz Polskiej Organizacji Wojskowej.

Po odzyskaniu niepodległości był podsekretarzem stanu w Ministerstwie Pracy i Opieki Społecznej (1918–1922). Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. W latach 1929–1930 minister pracy i opieki społecznej, a w okresie 1930–1931 – minister przemysłu i handlu. Jeden z czołowych polityków sanacji, bliski współpracownik Józefa Piłsudskiego. Członek tzw. grupy pułkowników. Premier od 27 maja 1931 do 9 maja 1933. Poseł na Sejm III kadencji z ramienia BBWR (1930–1935), później senator IV i V kadencji z ramienia OZN-u (1935–1939).

Po wybuchu II wojny światowej schronił się na Litwie. Po zajęciu tego państwa przez ZSRR aresztowany przez NKWD. Zmarł w szpitalu więziennym na Butyrkach w Moskwie.

Życiorys

Dzieciństwo i młodość

Urodził się w Wilnie w rodzinie Feliksa Prystora – maszynisty kolejowego i Marii z Olejników. W 1894 ukończył Drugie Gimnazjum w Wilnie i rozpoczął studia na Wydziale Matematyczno-Fizycznym Cesarskiego Uniwersytetu Moskiewskiego. W tym okresie żył w bardzo trudnych warunkach materialnych, prawdopodobnie nie otrzymywał wsparcia finansowego od rodziny. W 1900 ukończył studia, ale nie najlepsze wyniki w nauce pozwoliły mu jedynie na uzyskanie dyplomu I stopnia, nieuprawniającego do zdobywania stopni naukowych. Niemal natychmiast podjął w Moskwie studia lekarskie, które kontynuował na Uniwersytecie w Dorpacie. Latem 1902 zmuszony został je przerwać, po czym powrócił do Wilna, podejmując pracę w banku. Od listopada 1903 do września 1904 odbywał służbę wojskową w 16. batalionie saperów w Wilnie, otrzymując stopień chorążego rezerwy.

Nie wiadomo, kiedy dokładnie Aleksander Prystor wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej i zaangażował się w pełni w działalność niepodległościową. Pierwsze kontakty z ruchem socjalistycznym prawdopodobnie miały miejsce jeszcze w latach 90. XIX wieku w Wilnie (poznał wówczas m.in. Walerego Sławka). Jak twierdzi Jerzy Halbersztadt:

Organizacja Bojowa PPS

We wrześniu 1903 opuścił Wilno i udał się do Szwajcarii. Tam wziął udział w szkoleniu bojowym dla działaczy socjalistycznych, w którym uczestniczyli również m.in. Józef Piłsudski i Mieczysław Dąbkowski. Ze względu na doświadczenie wojskowe stał się jednym z najbliższych współpracowników Piłsudskiego.

W 1904 Prystor wraz z Józefem Kwiatkiem, Walerym Sławkiem i Bolesławem Jędrzejowskim był jednym z pierwszych organizatorów protestu przeciw poborowi na ziemiach polskich w trakcie wojny rosyjsko-japońskiej. Skonstruował także bomby, którymi m.in. uszkodzono w Łodzi pomnik cara Aleksandra.

W 1905 był jednym z organizatorów Organizacji Bojowej PPS, przyjmując pseudonim „Katajama”. Kierował, jako członek Wydziału Bojowego, pierwszymi „dziesiątkami” bojowców w Warszawie, na czele których stali Bronisław Żukowski (ps. „Harakiri”) oraz Stefan Okrzeja (ps. „Ernest”). W marcu 1905 był głównym organizatorem zamachu na oberpolicjanta Karla Nolkena. W kolejnych latach kierował przygotowaniami do wielu akcji Organizacji Bojowej PPS – napadami na kasy i poczty, atakami terrorystycznymi na żołnierzy i policjantów carskich, aktami dywersji i sabotażu, a także ochroną pochodów i manifestacji socjalistycznych.

Po rozłamie w PPS włączył się w działania PPS Frakcji Rewolucyjnej. W 1906 wyjechał na teren Galicji do Krakowa, gdzie uczestniczył w organizacji szkoły bojowej. W tym samym roku (18 czerwca) ożenił się z Janiną Bakun, która również była aktywną działaczką Organizacji Bojowej.

Choć najczęściej nie brał osobiście udziału w akcjach Organizacji, to 26 września 1908 był jednym z uczestników brawurowej akcji pod Bezdanami. W tym czasie angażował się również w prace Związku Walki Czynnej. W 1910 był już jednym z członków kierownictwa ZWC.

Od lutego 1912 uczestniczył, pod pseudonimami „Rafał” i „Bogdan”, w organizowaniu okręgów bojowych w Królestwie Polskim. 28 marca 1912 został aresztowany wraz z żoną przez Ochranę w Warszawie, w trakcie konspiracyjnej wizyty. O tym, jakie znaczenie dla organizacji miało aresztowanie Prystora, świadczą słowa, jakie pisał Piłsudski do Aleksandry Szczerbińskiej tuż po aresztowaniu Prystora:

Rozpoznany przez agenta Antoniego Sukiennika, potwierdził swoją tożsamość i został osadzony w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej. Po dwóch latach śledztwa skazano go w styczniu 1914 na 7 lat ciężkiej katorgi, pozbawienie praw publicznych, a następnie zesłanie w głąb Rosji. Od kwietnia 1914 przebywał w ciężkim więzieniu w Orle. Uwolniony 17 marca 1917 w wyniku rewolucji lutowej, uczestniczył w działalności PPS, pełniąc m.in. funkcję członka Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS w Rosji. Reprezentował również partię w utworzonej przez Rząd Tymczasowy Komisji Likwidacyjnej do spraw Królestwa Polskiego.

Po zajęciu Mińska przez wojska niemieckie w maju 1918 przybył do Warszawy, gdzie uczestniczył w pracach Polskiej Organizacji Wojskowej. Uczestniczył w przygotowaniach do zamachu bombowego na Hansa Beselera, generał-gubernatora Warszawy. Akcja ostatecznie została jednak odwołana. Rozpoczął również pracę jako radca w Ministerstwie Zdrowia Publicznego, Opieki Społecznej i Ochrony Pracy w rządzie powołanym przez Radę Regencyjną. Był jednym z najbliższych współpracowników Józefa Piłsudskiego, witających go na dworcu kolejowym po powrocie z Magdeburga 10 listopada 1918. Pomimo przyjaźni z Komendantem początkowo nie pełnił żadnych eksponowanych stanowisk:

Prystor był ojcem chrzestnym pierwszej córki Piłsudskiego, Wandy, urodzonej w 1918. Gdy pod koniec tego roku Piłsudski ciężko zachorował, w testamencie jednym z jego wykonawców ustanowił właśnie Prystora.

W II RP

Pierwszą funkcją pełnioną przez Prystora w odrodzonej Polsce było stanowisko podsekretarza stanu w Ministerstwie Pracy i Opieki Społecznej, w rządzie Ignacego Daszyńskiego, Jędrzeja Moraczewskiego, Ignacego Paderewskiego oraz Leopolda Skulskiego. Niewiele wiadomo na temat szczegółów jego ówczesnej działalności, choć późniejszy przeciwnik sanacji Adam Pragier, który w 1919 również pracował w tym samym resorcie, opisywał go jako świeżego neofitę biurokracji, tworzącego jedynie zbędne dokumenty.

W czerwcu 1920 ochotniczo wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej. W lipcu został kapitanem i dowódcą kompanii w 201 pułku piechoty (dowodzonym przez Adama Koca). Wyróżnił się w czasie walk na froncie w sierpniu 1920, za co został odznaczony Krzyżem Walecznych. Tuż przed bitwą warszawską został odwołany przez Piłsudskiego z oddziałów frontowych i powołany na stanowisko osobistego adiutanta Naczelnego Wodza. Ten zlecał mu realizację „zleceń specjalnych” – w kwietniu 1919 uczestniczył w przygotowaniach do zajęcia Wilna i w samej akcji. Został wówczas adiutantem generała Lucjana Żeligowskiego, a po zajęciu miasta także szefem jego kancelarii cywilnej. Jak pisał generał:

Od lutego 1922 pełnił szereg funkcji w Wojsku Polskim, m.in. w Biurze Ścisłej Rady Wojennej. W tym czasie awansował na stopień majora, obejmując kierownictwa wydziału personalnego. Po złożeniu rezygnacji przez Piłsudskiego z kierownictwa Ścisłej Rady Wojennej został w 1925 skierowany na stanowisko komendanta Powiatowej Komendy Uzupełnień w Wilnie. W tym czasie zajął się zagospodarowywaniem 50-hektarowej posiadłości w Borkach pod Wilnem, którą otrzymał wraz z żoną.

Nie jest pewne, czy brał udział w przygotowaniach do przewrotu majowego. Bezpośrednio przed tym wydarzeniem należał jednak do grupy najbliższych współpracowników Piłsudskiego, ale podczas zamachu nie było go w Warszawie. Być może współpracował wówczas z gen. Edwardem Śmigłym-Rydzem, dowodzącym wojskami zwolenników marszałka w Wilnie. Po przewrocie jedną z pierwszych decyzji Piłsudskiego było przeniesienie Prystora do gabinetu ministra spraw wojskowych. Później został szefem samodzielnego referatu personalnego w Generalnym Inspektoracie Sił Zbrojnych. W tym czasie zaczął pisać pamiętniki:

W kwietniu 1927 otrzymał awans na podpułkownika, obejmując dodatkowo funkcję pierwszego oficera do zleceń i szefa gabinetu Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. Był odpowiedzialny za weryfikację i usuwanie z wojska wyższych oficerów będących przeciwnikami Piłsudskiego.

Był jednym z czołowych członków tzw. grupy pułkowników. Według Leona Chajna Prystor był również wolnomularzem. Jak pisał Marian Romeyko:

Minister pracy i opieki społecznej

W 1929 Prystor był przejściowo szefem Biura Personalnego Ministerstwa Spraw Wojskowych. Następnie został ministrem pracy i opieki społecznej w rządzie Kazimierza Świtalskiego. Początkowo uważano, że ze względu na socjalistyczną przeszłość będzie dążył do porozumienia z PPS. Wkrótce okazało się, że dawna działalność nie miała znaczenia w nowych realiach politycznych.

Resort pracy i opieki społecznej nie miał dużego znaczenia dla systemu sprawowania władzy, ale był ważny ze względu na konieczność walki z efektami ogólnoświatowego kryzysu gospodarczego. Prystorowi udało się uzyskać dodatkowe środki na zasiłki dla bezrobotnych i na prowadzenie robót publicznych. Pomimo tego utrzymano dotychczasowe przepisy prawa pracy, stosunkowo korzystne dla pracobiorców. Wycofano natomiast projekt ustawy scaleniowej o ubezpieczeniu społecznym, przygotowany przez poprzednika Prystora. Najbardziej znanym posunięciem ministra była jednak likwidacja samorządnej struktury Kas Chorych, opanowanych przez opozycyjną wobec sanacji PPS. Dysponowały one budżetem ok. 250 mln zł, co stanowiło prawie 10% budżetu państwa. Prystor rozwiązał zarządy ponad 30 kas, zastąpił je komisarzami rządowymi, zredukował personel, usuwał osoby związane z opozycją i zabronił zwołania zjazdu przedstawicieli kas.

Po upadku rządu Świtalskiego objął ponownie tekę ministra pracy i opieki społecznej w przejściowym, piątym rządzie Kazimierza Bartla. Wniosek o wotum nieufności wobec Prystora, zgłoszony przez PPS w proteście przeciwko jego walce z samorządem w Kasach Chorych, stał się powodem podania gabinetu Bartla do dymisji. Jak pisał Andrzej Garlicki, wniosek ten

Prystor wszedł jako minister pracy i opieki społecznej w skład kolejnych gabinetów: pierwszego rządu Walerego Sławka oraz drugiego rządu Józefa Piłsudskiego.

Sprawy związane z kierowaniem resortem pochłonęły go w takim stopniu, że zaczął oddalać się od bezpośredniego otoczenia Józefa Piłsudskiego. Szczególnie znamienna była jego nieobecność podczas spotkania, które miało miejsce 18 listopada 1930. Marszałek przekazał wówczas Ignacemu Mościckiemu, Waleremu Sławkowi, Kazimierzowi Świtalskiemu i Józefowi Beckowi wytyczne na okres swej nieobecności (Piłsudski spędził wówczas 3,5-miesięczny urlop na Maderze).

W 1930 został posłem (wybrany z okręgu wileńskiego z ramienia BBWR, w ławach Sejmu zasiadał do 1935). W 1931 mianowany został pułkownikiem.

Minister przemysłu i handlu

Józef Piłsudski wraz ze współpracownikami wizytuje marynarkę wojenną w Gdyni. Aleksander Prystor – drugi z lewej

Piłsudski planował powierzenie Prystorowi teki ministra spraw wewnętrznych, jednak wycofanie się z rządu Eugeniusza Kwiatkowskiego wywołało konieczność obsadzenia resortu przemysłu i handlu. Marszałek zadecydował, że obejmie go właśnie Aleksander Prystor. W grudniu 1930 został on ministrem w drugim rządzie Walerego Sławka. Sprawując tę funkcję, Prystor nie wyróżnił się niczym szczególnym. Polityka gospodarcza była w rzeczywistości kierowana przez ministra skarbu Ignacego Matuszewskiego, a w sferach ówczesnej władzy panowało przekonanie, iż recesję należy przeczekać, nie próbując żadnych eksperymentów ekonomicznych. Minister próbował jedynie wpłynąć na obniżenie cen artykułów przemysłowych, pragnąc zbliżyć je do cen produktów rolnych, które od początku kryzysu spadły o 50%. W tym celu odbył cały szereg spotkań z przedstawicielami różnych gałęzi przemysłu i handlu. Akcja, nagłośniona przez media, odniosła dość skromne efekty – ceny spadły zaledwie o 3-7%.

Resortem przemysłu i handlu Prystor kierował do 26 maja 1931.

Premier

27 maja 1931 Aleksander Prystor został mianowany premierem Polski. Jak zanotował Józef Kożuchowski, nie chciał on wcale zostać szefem rządu:

Rząd Prystora tuż po zaprzysiężeniu. Premier siedzi pierwszy od prawej

Aleksander Prystor

Jak zauważa Jerzy Halbersztadt, gabinet Prystora cechował się tym, że o ile resorty polityczne znajdowały się w rękach doświadczonych polityków sanacyjnych, to ministerstwa gospodarcze obsadzone były przez osoby mało kompetentne w tym zakresie (minister skarbu – Jan Piłsudski, przemysłu i handlu – Ferdynand Zarzycki, robót publicznych – gen. Mieczysław Norwid-Neugebauer, reform rolnych – Leon Kozłowski). Sam premier miał tego świadomość i usiłował włączyć w skład rządu osoby o odpowiednim wykształceniu i doświadczeniu, oferując im posady wiceministrów (Stefan Starzyński, Wincenty Jastrzębski, Władysław Marian Zawadzki i Tadeusz Lechnicki).

Od samego początku pełnienia obowiązków szefa rządu Prystor zakładał konieczność utrzymania równowagi budżetowej i stałości pieniądza. Postulował także konieczność unikania wszystkiego tego, co jest w polityce gospodarczej państwa niepewne, nie wypróbowane. Takie podejście spowodowało ograniczenie inwestycji, redukcję wydatków państwa, odpływ walut za granicę i pogłębienie recesji. Gdy jesienią 1931 okazało się, że deficyt budżetowy będzie większy niż przypuszczano, Prystor polecił wprowadzić dodatkowe ograniczenie wydatków. Pomimo tego deficyt przekroczył 10% budżetu (ponad 200 mln zł). To skłoniło gabinet w październiku 1932 do rozpoczęcia aktywniejszej polityki gospodarczej. Rząd obniżył podatki dla przemysłu, poziom taryf kolejowych oraz koszty kredytów. Doprowadził także do ograniczenia części świadczeń socjalnych (wydłużono czas pracy i zezwolono na pogorszenie jej warunków). Z drugiej strony podjęto próbę zmuszenia monopoli do obniżki cen. Doprowadziło to do pogorszenia stosunków obozu rządzącego z przedstawicielami wielkiego kapitału i ziemiaństwem (w 1932 zdymisjonowany został przedstawiciel tej drugiej grupy, dotychczasowy minister rolnictwa Leon Janta-Połczyński).

Aleksander Prystor był premierem przez prawie dwa lata, dłużej niż którykolwiek z szefów rządów przed nim. Piastował tę funkcję do 9 maja 1933. Prystor był

W maju 1933 Piłsudski zażądał dymisji Prystora, zarzucając mu, że stosuje system pracy polegający na chęci wiedzenia o wszystkim i wtrącania się do wszystkiego. Marszałek stwierdził także, jak relacjonował Kazimierz Świtalski:

Najprawdopodobniej powodem odejścia Prystora był konflikt pomiędzy Janiną Prystorową a Aleksandrą Piłsudską. Żona premiera próbowała rywalizować z żoną marszałka w życiu towarzyskim i działalności charytatywnej. Jako oficjalną przyczynę dymisji szefa rządu podawano wybór prezydenta na nową kadencję oraz stan zdrowia premiera.

Marszałek Senatu

Marszałek Senatu Aleksander Prystor otwiera linię kolejową, 1935 r.

W latach 1930–1935 Prystor był posłem Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem. Jako były premier 7 marca 1934 wziął udział w spotkaniu z Piłsudskim, które okazało się być pierwszym z cyklicznych posiedzeń tzw. Zgromadzenia Lokatorów, nieformalnego ciała decydującego o kierunkach bieżącej polityki. W czerwcu 1934 odbył podróż na Litwę. Oficjalnie była to wyprawa prywatna, w rzeczywistości przez kilka dni prowadził rozmowy w Kownie na temat stosunków polsko-litewskich. Spotkał się m.in. z litewskim prezydentem, premierem i ministrem spraw wewnętrznych. Rozmowy te nie przyniosły jednak zamierzonych efektów.

Po śmierci Piłsudskiego w maju 1935 i rozpoczęciu procesu dekompozycji obozu sanacyjnego znalazł się w grupie polityków wspierających Walerego Sławka. Brał udział w przygotowaniach i przeprowadzeniu wyborów parlamentarnych w 1935. W ich wyniku został senatorem. 4 października 1935 wybrano go marszałkiem izby.

Funkcję tę pełnił do 27 listopada 1938, kiedy to prezydent Mościcki rozwiązał parlament, pragnąc pozbawienia stanowisk zarówno Prystora, jak i Sławka (który był wówczas marszałkiem Sejmu).

Po wyborach w 1938 znów trafił do izby wyższej parlamentu, ale przegrał głosowanie na marszałka Senatu z Bogusławem Miedzińskim. Był przewodniczącym senackich komisji: budżetowej, gospodarczej i rolnej.

9 marca 1939 wygłosił przemówienie, w którym ostro skrytykował politykę rządu i Obozu Zjednoczenia Narodowego (z ramienia którego był senatorem). Stwierdził m.in., że idziemy drogą nie przekonywania, nie zjednywania, a drogą nakazu i przymusu. Powiedział także, że wyłoniony niedemokratycznie parlament nie ma moralnego prawa wyboru w 1940 nowego prezydenta. Postulował uchwalenie nowej ordynacji wyborczej, pomimo faktu, że wraz ze Sławkiem był współautorem obowiązującej.

Wojna, aresztowanie przez NKWD i śmierć

Po agresji sowieckiej na Polskę 18 września 1939 schronił się na neutralnej Litwie. Tam starał się pomagać uchodźcom z Rzeczypospolitej. Po inwazji Armii Czerwonej na kraje bałtyckie w czerwcu 1940 i aneksji Litwy przez ZSRR został aresztowany przez NKWD. Jak pisał biograf Prystora, Jacek Piotrowski:

Informacje o jego dalszych losach oparte są na bardzo niepewnych przesłankach. Z Kowna przewieziono go do Moskwy, gdzie został skazany na karę śmierci. Pod koniec lipca 1941 zamieniono mu ją na 10 lat więzienia. Wkrótce potem polityk ciężko zachorował:

Zmarł w 1941 w szpitalu więziennym na Butyrkach w Moskwie. Dokładna data śmierci nie jest znana. Zgodnie z relacją innego byłego premiera więzionego wówczas przez Rosjan, Leona Kozłowskiego, Prystor zmarł w sierpniu. Władysław Pobóg-Malinowski twierdzi jednak, że jego śmierć miała miejsce w październiku 1941.

Symboliczny grób Aleksandra Prystora znajduje się na warszawskich Powązkach.