Aleksandr Wasyljewicz Kołczak, ros. Александр Васильевич Колчак (ur. 16 (4) listopada 1874 w Sankt Petersburgu, zm. 7 lutego 1920 w Irkucku) – rosyjski oficer marynarki, admirał, badacz polarny, był jednym z organizatorów oraz przywódców białej armii w wojnie domowej 1918–1920 w Rosji. W latach 1916–1917 był naczelnym dowódcą Floty Czarnomorskiej.

Życiorys

Urodzony w rodzinie oficera marynarki wojennej, artylerzysty. W 1888 rozpoczął naukę w Korpusie Kadetów Marynarki, który ukończył we wrześniu 1894 w stopniu miczmana. W 1891 rozpoczął służbę w marynarce rosyjskiej. Pływał na okrętach "Ruryk", "Kriejsier", "Kniaź Pożarskij", "Pietropawłowsk". W 1898 awansował na stopień ppor. marynarki. Uczestnik ekspedycji polarnej w latach 1900-1903 na jachcie "Zaria" jako hydrolog. W czasie wojny rosyjsko-japońskiej służył od kwietnia 1904 na krążowniku "Askold", od maja dowodził niszczycielem "Sierdityj", a potem od listopada 1904 baterią artylerii w Port Arturze. Został uhonorowany m.in. szablą "Za Dzielność". W czasie walk na lądzie został lekko ranny, poza tym szwankowało u niego nadwątlone polarną ekspedycją zdrowie. W czasie upadku twierdzy był w szpitalu, po czym wkrótce w kwietniu 1905 został zwolniony z niewoli japońskiej i przez Amerykę powrócił do Rosji, do Petersburga.

Wraz z grupą oficerów był inicjatorem powołania nowego Morskiego Sztabu Generalnego, zajmującego się strategią i przygotowaniem floty do działań, powstałego w 1906. Służył w tym sztabie w latach 1906 - 1908 jako naczelnik oddziału organizacyjno-taktycznego, wykładał też w akademii morskiej. Publikował w tym czasie także prace naukowe i mapy z pierwszej wyprawy polarnej. W latach 1909-1910 uczestniczył w drugiej ekspedycji naukowej jako dowódca lodołamacza "Wajgacz", przez Ocean Indyjski na Morze Czukockie. Nie brał udziału w dalszej części ekspedycji - przejściu drogą północną, gdyż w 1911 ponownie został powołany do Morskiego Sztabu Generalnego. W 1912 na propozycję dowódcy Floty Bałtyckiej adm. Essena, odszedł z pracy sztabowej i został dowódcą niszczyciela "Ussurijec". W 1913 awansował na stopień komandora i został wybrany przez adm. Essena na oficera flagowego jego sztabu, dowodząc niszczycielem "Pogranicznik", a wiosną 1914 przechodząc na admiralski krążownik "Ruryk".

Walczył w I wojnie światowej, początkowo jako szef oddziału operacyjnego Floty Bałtyckiej. Odznaczył się projektując i przeprowadzając akcje minowania Zatoki Fińskiej, a następnie także wód niemieckich (południowego Bałtyku). Od września 1915 został dowódcą Dywizji Minowej i naczelnikiem obrony Zatoki Ryskiej. Zorganizował m.in. desant na tyły Niemców pod Rygą. 10 kwietnia 1916 awansował na stopień kontradmirała, a już 28 czerwca 1916 "za wyróżnianie się w służbie" - na wiceadmirała. Został przy tym przeniesiony na stanowisko dowódcy Floty Czarnomorskiej. Już od lipca, podjął tam intensywną walkę minową, stawiając ok. 2000 min na wodach tureckich. Po rewolucji lutowej 1917, kiedy we flocie wzrosło rozprzężenie i agitacja bolszewicka, zajął antyrewolucyjną pozycję. Po próbie rozbrojenia go przez komitet okrętowy 9 czerwca, kiedy to Kołczak odmówił oddania broni, ale wyrzucił szablę do morza, złożył następnie dowództwo floty wskutek niemożności dowodzenia w takich warunkach i został wezwany do Piotrogrodu. Z uwagi na to, że jego osoba zaczynała się robić popularna w kręgach politycznych, Rząd Tymczasowy zdecydował o wysłaniu go w lipcu 1917 do USA przez Wielką Brytanię, w celu wykorzystania jego doświadczeń do rozwoju amerykańskiej broni minowej i planowania ewentualnego desantu w Dardanelach. Wkrótce Kołczak zdecydował powrócić do Rosji i w listopadzie 1917 dostał się do Jokohamy w Japonii, gdzie dowiedział się o rewolucji październikowej w Rosji. Chcąc dalej walczyć przeciwko Niemcom, usiłował dostać się do rosyjskich oddziałów po stronie brytyjskiej w Mezopotamii, ale ostatecznie powierzono mu organizację sił rosyjskich ochraniających Kolej Wschodniochińską (KWŻD) przed zapędami Chińczyków i w kwietniu 1918 przybył do Harbinu (samą koleją zarządzał gen. Dimitrij Chorwat, który ogłosił się tymczasowym wielkorządcą Rosji). Po kilku miesiącach jednak, zniechęcony konfliktami, Kołczak wyjechał do Japonii na leczenie.

Aleksander Wasyljewicz Kołczak w mundurze oficera marynarki

W październiku 1918 z generałem angielskim A. Noksem przybył do Omska i 4 listopada został wyznaczony ministrem wojny i marynarki w antybolszewickim rządzie koalicyjnym (Ogólnorosyjski Rząd Tymczasowy zw. też Rządem Syberyjskim lub Dyrektoriatem) z siedzibą w Omsku. 18 listopada 1918 jednak z udziałem kadetów, białych oficerów niezadowolonych z rządów Dyrektoriatu i czeskiego gen. Gajdy, Kołczak dokonał przewrotu. Ustanowiwszy dyktaturę, ogłosił się „wielkorządcą państwa rosyjskiego” (ros. Верховний Правитель Российского государства - wierchowyj prawitiel) w stopniu najwyższego naczelnego dowódcy. Podporządkowana mu Rada Ministrów nadała mu stopień admirała. Przejął armię, której wcześniej udało się - z istotną pomocą Korpusu Czechosłowackiego - zająć Syberię do Uralu. W styczniu 1919 wojska czechosłowackie, nie mające dalszego interesu w uczestnictwie w wojnie, wycofano z frontu do ochrony linii kolejowych i główny ciężar walk pozostał na białej armii. W marcu 1919 armia Kołczaka dotarła ponownie (po wrześniowej ofensywie bolszewików) do Wołgi, odzyskując Kazań. Armia ta poniosła jednak klęskę w wyniku kontrofensywy Armii Czerwonej w listopadzie 1919. 14 listopada 1919 padł Omsk, a Kołczak przeniósł rząd do Irkucka. 4 stycznia 1920 Kołczak abdykował w pociągu ewakuacyjnym, przekazując swe pełnomocnictwa gen. Antonowi Denikinowi.

Admirała mieli ochraniać żołnierze Korpusu Czechosłowackiego, którym ententa 7 stycznia 1920 powierzyła go pod opiekę. Jednakże, w zamian za zapewnienie swobody ewakuacji Korpusu przez rejon Irkucka oraz Bajkału, jego dowództwo w porozumieniu z głównodowodzącym siłami ententy gen. Janinem, wydało Kołczaka oraz ewakuowane przez niego carskie rezerwy złota, nowo powołanemu rządowi eserowsko-mienszewickiemu (Ośrodkowi Politycznemu - Politcentr) w Irkucku. Po przejściu jednak Policentru irkuckiego 21 stycznia pod kontrolę bolszewików, Kołczak został przez nich rozstrzelany po 6-dniowym śledztwie, 7 lutego 1920 w Irkucku.