Aleuci - Polski Serwis Naukowy

Aleuci – ogólna nazwa nadana tubylczym mieszkańcom Alaski z Archipelagu Aleutów (nazwa własna Unangax, l.poj. Unangan) a także półwyspów Lower Alaska i Kodiak oraz Cieśniny Księcia Williama (nazwa własna Sugpiat, l.poj. Sugpiaq).

Ludy te posługują się trzema dialektami języka aleuckiego.

Zimowy dom Aleutów

Nazewnictwo

Badania antropologiczne XX w. potwierdziły językowe i kulturowe pokrewieństwo tubylczych ludów tego regionu oraz jego odrębność w stosunku do tubylczych sąsiadów. Dominująca w antropologii tendencja do nazywania Aleutami jedynie mieszkańców Archipelagu Aleutów powoduje protesty grupy Sugpiat (zwanej też czasem Alutiiq), która mimo swej odrębności nigdy nie uważała się za Inuitów. Wielu Unangax i Sugpiat opowiada się też za pierwszeństwem nazw własnych w stosunku do narzuconej im z zewnątrz i nieprecyzyjnej nazwy "Aleuci" (podobnie jak źle widziane obecnie nazwy "Indianie" i "Eskimosi").

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Inuit (nazwa własna i ang.: Inuit, spolszczenia: Inuici, Inuitowie, wg hasła w encyklopedii PWN Innuici) – grupa rdzennych ludów obszarów arktycznych i subarktycznych Grenlandii, Kanady, Alaski i Syberii.

Regionalne grupy Aleutów podzielone są na wioski, których nazwy kończą się na -miut (co oznacza ludzie, którzy żyją w danym miejscu).

Historia

Aleuci prawdopodobnie są blisko spokrewnieni z Inuitami z kanadyjskiej Arktyki i Grenlandii, Jupikami z zachodniej Alaski i wschodniej Syberii oraz Inupiatami, czyli Inuitami z alaskańskiej Arktyki. Zasiedlili wyspy Archipelagu Aleutów i sąsiednie wybrzeża Alaski mniej więcej 4 tysiące lat temu, w różnych okresach rywalizując ze sobą lub handlując. Utrzymywali się głównie z polowania na zwierzęta morskie, w tym wieloryby i inne duże ssaki morskie.

Unalaska jest to miasto leżące na wyspie Unalaska w stanie Alaska w Stanach Zjednoczonych. Jest to główne miasto archipelagu Aleuty. Na wyspie tej znajduje się port rybacki Dutch Harbor, z którego nagrywane są odcinki serii Najniebezpieczniejszy zawód świata emitowane na Discovery Channel. Nazwa Dutch Harbor wywodzi się stąd, że pierwszymi Europejczykami na wyspie byli Holendrzy.

Dialekt (gr. διάλεκτος dialektos – "rozmowa, sposób mówienia") – regionalna odmiana języka, odznaczająca się swoistymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi itp. Każdy posiada pewną liczbę wyrazów nie znanych innym odmianom, różnice leksykalnie mogą wynikać z odmiennych warunków przyrodniczych i kulturowych.

Przed przybyciem Rosjan do zachodniej Alaski w XVIII w. liczyli ok. 25 000 ludzi, ale nieznane wcześniej choroby zakaźne, wojny i polowania na niewolników prowadzone przez kolonizatorów (najpierw przez blisko sto lat przez Rosjan, a od 1867 przez Amerykanów, którzy kupili Alaskę od Rosji) zdziesiątkowały ich szybko i spis z 1910 roku wykazał zaledwie 1491 Aleutów. Od tamtej pory ich liczba powoli rośnie, mimo wysiedleń prowadzonych podczas II wojny światowej zarówno przez Japończyków, jak i Amerykanów.

Grenlandia (gren. Kalaallit Nunaat, duń. Grønland) – autonomiczne terytorium zależne Danii położone na wyspie o tej samej nazwie, o obszarze 2175,6 tys. km² (największa wyspa na świecie), pokrytej w 84% przez lądolód (tylko 341,7 tys. km² jest wolnych od lodu) i o ludności 57,6 tys. (prawie 90% to Inuici).

Syberia (ros. Сибирь) – kraina geograficzna w północnej Azji, wchodząca w skład Rosji, położona między Uralem na zachodzie, Oceanem Arktycznym na północy, Oceanem Spokojnym na wschodzie, oraz stepami Kazachstanu i Mongolii na południu.

Okres kolonizacji rosyjskiej zmienił zasadniczo wcześniejszą myśliwsko-rybacką kulturę Aleutów, którzy przejęli zwyczaje Rosjan, a także ich religię. Do dziś wielu z nich to wyznawcy prawosławia a cerkiew stanowi główny ośrodek życia społecznego wielu wiosek.

Istotną zmianą w życiu współczesnych Aleutów i innych tubylczych ludów Alaski było uchwalenie w 1971 roku przez Kongres USA tzw. ustawy o zaspokojeniu roszczeń tubylców Alaski (Alaska Native Claims Settlement Act). Ustawa powołała do życia regionalne korporacje tubylcze, które stały się współwłaścicielami ziemi i bogactw tubylczych społeczności, w tym - dla grup Unangax i Sugpiat - Aleut Corporation, Koniag, Inc., Chugach Alaska Corporation i Bristol Bay Native Corporation. Każdy z odpowiadających im obszarów geograficznych ma też własną korporację zarządzającą lokalną służbą zdrowia, opieką społeczną, oświatą i obroną praw tubylczych. Ostatnią istotną próbą naprawienia części historycznych krzywd Aleutów była ustawa Kongresu USA z 1988 roku (tzw. Aleut Restitution Act), wspierająca rozwój lokalnej samorządności oraz starania grup Aleutów o zachowanie własnych języków i tradycji kulturowych.

Inuit (nazwa własna i ang.: Inuit, spolszczenia: Inuici, Inuitowie, wg hasła w encyklopedii PWN Innuici) – grupa rdzennych ludów obszarów arktycznych i subarktycznych Grenlandii, Kanady, Alaski i Syberii.

Inuit (nazwa własna i ang.: Inuit, spolszczenia: Inuici, Inuitowie, wg hasła w encyklopedii PWN Innuici) – grupa rdzennych ludów obszarów arktycznych i subarktycznych Grenlandii, Kanady, Alaski i Syberii.

Liczebność

W XVIII w. Aleuci liczyli ok. 25 000 ludzi. Spis z 1910 roku wykazał zaledwie 1491 Aleutów. W 2000 ludność Aleutów (tubylcza, nie-tubylcza i mieszanego pochodzenia łącznie) wynosiła 8162, w tym 4283 w osadzie Unalaska.

Zobacz też

Alaskan Tribal Entities (ang.)

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Aleuci