Szyici

Sama nazwa "szyizm" wywodzi się od arabskiego określenia šīʿat Alī – stronnictwo Alego. Stosunek do Alego stanowi element decydujący o byciu szyitą – jest nim ten, kto wierzy, że po śmierci Mahometa to Ali i jego potomkowie powinni przewodzić społeczności muzułmańskiej. W związku z tym szyici uważają trzech pierwszych kalifów za uzurpatorów. Bardziej umiarkowane odłamy szyitów, takie jak murdżyici i Tabirijja pośród zajdytów, które z pewnymi zastrzeżeniami uznawały innych kalifów prawowiernych, stopniowo utraciły zwolenników. Stosunki pomiędzy Mahometem a Alim porównywano do relacji pomiędzy Mojżeszem a Aaronem. Przede wszystkim jednak, według szyitów, Ali jest dziedzicem (wārit_) oraz wykonawcą dziedzictwa (was.ī – używając europejskiej terminologii prawniczej wykonawcą testamentu) Mahometa. Jest on spadkobiercą Proroka zarówno w sensie najbardziej doczesnym, jak i duchowym – Abu Bakr naruszał jego prawa zarówno odmawiając Alemu dziedziczenia oazy w Fadaku, jak i uzurpując sobie kalifat.

Zdaniem szyitów każdy prorok miał swojego imama, który był niezbędny do wykonania jego misji. W przypadku Mahometa takim imamem był Ali. Prorok przyniósł objawienie (tanzīl) i szariat, podczas gdy Ali, spadkobierca jego wiedzy, miał zapewnić po jego śmierci ich właściwą interpretację (taʾwīl). Ci, którzy uznali Mahometa, ale nie uznali Alego i następnych imamów, zatrzymali się jedynie na zewnętrznym, powierzchownym znaczeniu Koranu. Nie są oni wprawdzie niewiernymi, ale nie mają dostępu do prawdziwej istoty Boga, która objawia się jedynie poprzez imama, związanego z nim mistyczną więzią (wilāya). Czasami imam jest nazywany dosłownie "mówiącym Koranem". Jest on teofanią Boga nie tylko przez swoje słowa, ale jako cała osoba. Ali, imam par excellence, miał powiedzieć: "Ja jestem skarbnicą wiedzy; Ja jestem tajemnicą niewidzialnego; Ja jestem tajemnicą tajemnic: ja jestem Twarzą Boga; Ja jestem Pierwszym; Ja jestem Ostatnim; Ja jestem Ukrytym; Ja jestem Jawnym; Ja jestem stworzonym; Ja jestem Stwórcą; Ja jestem Najwyższym Sędzią; Ja posiadam przenikliwe Słowo; Ja zgłębiłem wnętrze na ścieżkach Księgi; Ja jestem Litościwym; Ja jestem Miłosiernym...".

Podczas życia Proroka, Ali był drugim człowiekiem po nim, po jego śmierci zaś stał się jego sukcesorem jako najdoskonalszy z żyjących ludzi. Był on prowadzony przez Boga, nieomylny, wolny od wszelkiej nieczystości i nie mógł popełnić żadnego grzechu, wielkiego lub małego (maʿs.ūm). Jako imam znał on przeszłość, teraźniejszość i przyszłość, zdarzenia w Niebie i na Ziemi, potrafił czytać w ludzkich umysłach i znał wszystkie języki. Będzie on wstawiać się za swoimi zwolennikami podczas Dnia Sądu Ostatecznego; jest on Przewodnikiem ludzkości, Dowodem (huĝĝa) istnienia Boga dla Jego stworzeń i Bramą do Jego miłosierdzia. Zbawienie jest zastrzeżone tylko dla tych, którzy zadeklarują swoje oddanie (wilāya) i wiarę w niego.

Ghulat

Zgodnie z głównym nurtem szyizmu, Ali jest drugą najważniejszą po Mahomecie postacią islamu, spadkobiercą i kontynuatorem jego misji. Natomiast według radykalnych ugrupowań szyickich, zwanych "ġulāt", Ali jest kimś co najmniej równym Prorokowi, albo nawet od niego ważniejszym. Przez część z tych ugrupowań jest on wręcz uważany za wcielenie Boga, w związku z czym pojawia się przekonanie, że to on miał wysłać podległego mu Mahometa na Ziemię. Arabski termin ġulāt oznacza przesadę i został użyty jako nazwa wspomnianych wyżej ugrupowań przez teologów imamitów, którzy zastosowali go na określenie ludzi ich zdaniem przesadnie oddających cześć Alemu.

Idee ġulāt pojawiły się już za życia Alego za sprawą nawróconego na islam Żyda Abd Allaha ibn Sabaʾ, który publicznie lżył trzech pierwszych kalifów, twierdząc, że czyni tak z polecenia Alego. Zakłopotany tym Ali początkowo skazał go na śmierć, jednakże ludzie z jego otoczenia powstrzymali go, mówiąc:"O władco wiernych! Zali zabijesz człowieka, który nawołuje, aby kochano was, rodzinę domu [Proroka], wzywa do uznania twego panowania i odcięcia się od twoich wrogów?". Ostatecznie Ali zamienił Ibn Sabie karę śmierci na zesłanie do Al-Madaʾinu. To właśnie Ibn Saba jako pierwszy wysunął ideę waqfu (dosłownie: zatrzymania), czyli negacji śmierci Alego. Uznawał on Alego za Boga, który kiedyś powróci na świat by zaprowadzić sprawiedliwość – był zatem także prekursorem idei mahdiego. Tego rodzaju, wynoszące Alego ponad Mahometa, poglądy określono mianem "sabaʾijja". Miały one w poważnym stopniu wpłynąć na późniejszą teologię szyizmu, zarówno jako źródło pewnych koncepcji, jak i negatywny punkt odniesienia.

Ważną dla ġulāt ideę preegzystencji i wędrówki dusz wprowadził Abd Allah Ibn Sabaʾ Harb Madaini (zm. 744/127). Według niego zarówno Mahomet jak i Ali oraz jego następcy byli bogami; Duch Święty (rūh. al-qud[u]s) był po kolei przekazywany pomiędzy nimi. Jeszcze przed powstaniem świata istniały "cienie" (az.illa), pierwsze stworzenia, których pycha spowodowała powstanie materialnego świata. Wędrówka dusz jest karą dla tych z "cieni", które nie rozpoznały właściwego dla ich epoki imama jako Boga.

Innym odłamem ġulāt, który istniał stosunkowo niedługo, lecz wywarł wpływ na późniejsze wierzenia szyickie, był powstały pod koniec VIII/II wieku Chattabizm. Według wierzeń Chattabitów zawsze na Ziemi musiało być dwóch Proroków: jeden mówiący (nāţiq), drugi milczący (s.āmit). Mówiący był Mahomet, milczący zaś Ali. Idea ta została rozwinięta w teologii Alawitów, do dzisiaj stanowiących znacząca mniejszość religijną w Syrii. Według nich w dziejach ludzkości możemy wyróżnić siedem epok, a w każdej z nich pojawia się odrębna teofania Boga. Jest to tzw. maʿnà (znaczenie), istota Boga, która skrywa się pod postacią osoby, która jest podporządkowana prorokowi. Ten prorok to imię (ism), stanowiące zarazem zasłonę (h.iĝab) istoty. Prorokowi zawsze towarzyszy pomocnik, przedstawiciel, zwany bramą (bāb). W siódmym eonie maʿnà to właśnie Ali, jego ism to Mahomet, a bāb to Salman al-Farsi. Alawici, podobnie jak inni szyici, obchodzą Święto Stawu ('īd al-gadīr), upamiętniające wydarzenia nad Stawem Chumm, jednak ich zdaniem Mahomet miał wtedy wyjawić Alemu nie to, że ten jest jego następcą, lecz to, że Ali jest maʿnà, to jest Bogiem, co oznacza że on sam jest wysłannikiem Alego.

Ugrupowaniem o charakterze synkretycznym, lecz bardzo silnie związanym ze światem wierzeń islamu jest ahl-e hakk. Również w ich doktrynie Ali odgrywa bardzo ważną rolę. Według ahl-e hakk Bóg, istniejący samotnie jeszcze przed pojawieniem się czasu, objawiał się poprzez siedem kolejnych wcieleń. Pierwszym z nich była Perła (Xawandagar), która stworzyła świat, drugim zaś Ali ibn Abi Talib. To on objawił zasady wiary ahl-e hakk. Ponieważ jest on drugą z teofanii, tym samym jest starszy od Adama i wszystkich proroków, z Mahometem włącznie. Według niektórych wersji doktryny ahl-e hakk, Ali współistniał z Bogiem i razem z nim dokonywał dzieła stworzenia. Później dopiero, żeby ludzie mogli zrozumieć Boga, przyjął ciało człowieka. Liczne legendy ahl-e hakk ukazują wyższość Alego nad Mahometem.

Idea wcielenia Alego pojawiała się czasem także w bezpośrednim związku z polityką. Związany z Ilchanidami derwisz Barak Baba miał twierdzić, że kolejną inkarnacją boskości Alego jest ilchan Oldżajtu. Za wcielenie Alego miał się także uważać Ismail, założyciel dynastii Safawidów.

Sunnici

Sunnici nie uznają prawa Alidów do duchowego przewodnictwa nad muzułmańską wspólnotą. To jednak nie znaczy, że odrzucają oni Alego. Także teologowie sunniccy podkreślają jego pobożność, odwagę, gotowość do świadczenia jałmużny i oddanie sprawie islamu. Ali jest zatem człowiekiem czczonym jako zasłużony dla islamu towarzysz Proroka zarówno przez szyitów, jak i sunnitów. Ci drudzy jednak, oprócz negowania jego dziedzicznego prawa do przewodzenia muzułmanom, zauważają czasem również pewne jego wady, jak np. brak politycznych zdolności. Według Maurice'a Gaudefroya-Demombynesa: "Tradycja sunnicka czyni z Alego bohaterskiego wojownika: jest to przedstawiciel przedmuzułmańskich walk w pojedynkę, a później barraz [wybitna postać] muzułmański, jak Hamza [wuj Proroka]; przytaczają jego wyczyny pod Badrem, pod Uhudem, w bitwie nad Fosą, w Chajbarze, w Hunajnie. Widać go wprawdzie na polach bitew, ale nie można go odnaleźć wśród bliskich przyjaciół Mahometa. Inteligencję ma przeciętną, charakter słaby i niezdecydowany: typowy dobry oficer niższej rangi. Ale to również krewny i zięć Proroka i tradycja umieszcza go u jego boku, przeznaczając Alemu podczas hadżdżu roku 631 rolę ważną, choć nie tak ważną jak Abu Bakrowi". Oczywiście sunnici odrzucają szyicką teologię, zgodnie z którą w pełni Bóg może się objawić tylko przez imama, którym w przypadku Mahometa był Ali.

Sufizm

Ali był również bardzo ceniony w kręgach sufickich. Pierwsi sufi szczególnie poważali go za jego pobożność i ubóstwo (postępując tu za tradycją szyicką). Opisywali go jako człowieka skromnie ubranego i samego naprawiającego swoje ubrania, pracującego jako prosty robotnik i często muszącego sprzedawać te kilka rzeczy, które do niego należały, ze słynnym mieczem Zulfikarem otrzymanym od Proroka włącznie, w celu utrzymania rodziny. Miał on także być najbardziej uczonym spośród towarzyszy Mahometa. Za typowe można uznać stwierdzenie Dżunajda (zm. 910/297), który uważał, że Ali jest "naszym mistrzem wśród korzeni i gałęzi religijnej wiedzy oraz w stawianiu czoła przeciwnościom".

Wraz z rozwojem sufizmu większy nacisk zaczęto kłaść na posiadanie przez Alego tajemnej wiedzy, która miała mu być przekazana przez Proroka, w niektórych przypadkach uważanej także za obejmującą znajomość przyszłości. Czasami Ali był jednak uważany za osobę mniej ważną niż Abu Bakr, albo dzielącą swoją pozycję z innymi kalifami prawowiernymi, co można uznać za refleks szyicko-sunnickiej rywalizacji.

Kilka czynników przyczyniło się do późniejszego wzmocnienia pozycji Alego w sufizmie. W wielu sufickich tarikatach, które zaczęły powstawać w XI/V wieku, Ali zajmował wyróżnioną pozycję. Dla przykładu, Nakszbandijja, którzy byli zresztą tarikatem sunnickim, utrzymywali, że Prorok przekazał metodę dhikru Alemu, podczas gdy milczący dhikr został przekazany Abu Bakrowi. W tarikatach szyickich Ali był uważany wprost za ich patrona. Tak np. Bektaszyci twierdzili, że śmierć Alego musi być rozumiana raczej w kategoriach symbolicznych i że Ali wraz z Bogiem i Mahometem jest zjednoczony w Trójcy. Czasami wprost podkreślali oni wyższość Alego nad Mahometem, np. twierdząc, że Prorok został uleczony w bitwie pod Uhudem kiedy poprosił Alego o pomoc, albo że osiągnął stan "zniknięcia w Bogu" (al-fanāʾ fī ăllāh) ponieważ złożył Alemu hołd. Wreszcie kalif An-Nasir (1180/575 – 1225/622) zaangażował się w tworzenie mających swój początek w Alidzkim sufizmie zrzeszeń futuwwa, które przemienił w stosunkowo popularne organizacje arystokratycznej młodzieży, przedstawiające Alego jako przykład męstwa, hojności, prawdomówności, sprawiedliwości i ofiarności.

Basmala

W Iranie za czasów Ilchanidów i Safawidów pojawiło się szereg myślicieli, którzy połączyli spekulatywny suficki mistycyzm z myślą szyicką, tworząc nową skoncentrowaną wokół Alego teologię. Według niej Ali uosabiał ezoteryczny aspekt Mahometa, a ponieważ muzułmański imamat zawierał w sobie imamat wszystkich poprzednich religii objawionych, to Ali uosabiał zasady ezoterycznej religii w ogóle. Jako taki istniał on przed całą ludzkością; był on w tajemnicy wysyłany wraz z każdym prorokiem, i otwarcie wraz z Mahometem. To dlatego miał powiedzieć:"Ja nosiłem Noego w arce, Ja jestem towarzyszem Jonasza w brzuchu ryby..., Ja jestem Al-Chidr, który nauczał Mojżesza, Ja jestem nauczycielem Dawida i Salomona, Ja jestem Zu al-Karnajnem". Mahomet i Ali byli stworzeni z tej samej świetlistej substancji (nūr) i pozostali zjednoczeni w świecie duchowym; tylko w tym świecie są oni osobnymi bytami, żeby ludzkość mogła dostrzec różnicę pomiędzy Prorokiem a jego walī. Ali przedstawia Największe z Imion Boga. On i Mahomet są odbiciami jego atrybutów, poprzez które jedynie możemy Boga poznać. "Ja jestem kropką poniżej bāʾ" – to stwierdzenie najchętniej przypisywane Alemu, odwołujące się do przekonania, że wszystkie tajemnice zawarte są w kropce poniżej pierwszej litery basmali.

Ali w tradycji ludowej

Oprócz tradycji odnoszących się do Alego związanych z różnymi nurtami islamu, istnieje także szereg dotyczących go tradycji o charakterze ludowym, stanowiących dziedzictwo całego świata muzułmańskiego. Ich przegląd daje słynny sunnicki teolog z przełomu XIII/VII i XIV/VIII wieku Ibn Tajmijja: "Pytają, ile jest prawdy w tej oto legendzie o Alim: zwalczył dżinny w studni w Zat al-Alamie. W dniu Chajbaru wyciągnął rękę i wojsko przeszło po niej. W bitwie nad Fosą natarł na wrogie oddziały, a te się rozdzieliły przed nim na siedemnaście grup i za każdą z tych grup znalazł się człowiek, który siekł mieczem, mówiąc: Ja jestem Ali. Miecz Alego, Zulfikar, zależnie od jego chęci wydłużał się lub skracał; uderzył nim Mar Sabę mającego na głowie marmurowe naczynie; jednym zamachem rozpłatał na dwoje i jego, i jego konia, a miecz zagłębił się w ziemię na dwa lub trzy łokcie; i usłyszano głos, który wołał w powietrzu: Nie masz miecza nad Zulfikara; nie masz jeźdźca nad Alego. Miał on machinę (mandżanik: katapultę) i przy jej pomocy strzelał pociskami aż do Hisn al-Ghurabu. Potajemnie wysyłano go do wszystkich proroków, a jawnie do Mahometa. Walczył przeciw dwudziestu, trzydziestu, pięćdziesięciu wojownikom. Złapał za pierścień przy wrotach Chajbaru i tak nim potrząsnął, że miasto zachwiało się w posadach, a z jego murów zwaliły się blanki".

Ibn Tajmijja, jako uczony, pisze że: "Według jednomyślnej opinii ludzi wiedzy i wiary są to kłamliwe bajdy", i kolejno wykazuje ich niedorzeczność. Nie zmienia to jednak tego, że: "Pozycja Alego w popularnej religii i myśli jest niższa tylko od pozycji Mahometa.(...) Całe życie Alego jest [w niej] w rzeczywistości postrzegane jako seria cudownych wydarzeń, od momentu kiedy ziemia zaświeciła w noc jego urodzin, aż do chwili jego śmierci, kiedy kamienie wokół świątyni w Jerozolimie pokryły się krwią". Nie sposób wymienić wszystkich przypisywanych mu cudów i związanych z nim ludowych tradycji, częściowo tylko wymienionych przez Ibn Tajmijję – trzeba skoncentrować się na najważniejszych.

Według tradycji ludowej Ali był nie tylko pierwszym mężczyzną, który przyjął islam, ale także przewyższał innych towarzyszy Proroka zarówno pod względem męstwa, hojności, pobożności, jak i oddania Mahometowi. Miał on towarzyszyć Prorokowi w trakcie jego wniebowstąpienia i być razem z nim w każdym momencie gdy przychodziło do niego Objawienie. Zapisywał on wtedy każdy werset razem z jego ukrytym znaczeniem, i tak powstał mus.h.af Alego (to jest zebrany przez niego tekst koraniczny). Tak jak Mahomet, Ali posiada wiele tytułów, z których trzysta znajduje się w Starym i Nowym Testamencie i co ważniejsze w Koranie (gdzie wiele terminów interpretuje się jako odnoszących się do niego) – inne są zachowane w Niebie. Jego kalifacki tytuł, amīr al-muʾminīn (przywódca wiernych), był podarowany mu przez Boga przed stworzeniem Adama. Niektóre tradycje także w inny sposób pokazują, że Ali był szczególnie miłowany przez Boga. Archanioł Gabriel miał przynieść Prorokowi cytrynę z Nieba, w której znalazł on kawałek jedwabiu z Raju oznaczony inskrypcją stwierdzającą, że jest to prezent od Boga dla Alego. Bóg obdarował też Alego koszulą Aarona (co było refleksem wspomnianej już tradycji zgodnie z którą Alego łączyły z Prorokiem więzy analogiczne do tych jakie łączyły Aarona z Mojżeszem) i Adama, rogiem Mojżesza i pierścieniem Salomona. Ali urodził się obrzezany, nie rzucał cienia i nikt nigdy nie widział jego ekskrementów, ponieważ Bóg rozkazał Ziemi by natychmiast je zakrywała.

Niektóre z historii o Alim są związane z określonymi regionami. I tak Ali miał kiedyś w Maghrebie zostać otoczony przez chrześcijańską armię, ale uratował się wyrąbując sobie przejście przez góry jednym uderzeniem swojego miecza. W Iranie powstał cały krąg opowieści o przygodach jego i jego towarzyszy; Malika al-Asztara i Abu Mihdżana (prawdopodobnie wzorowanych na przygodach legendarnego Rustama), związanych z ich wojnami przeciwko Sasanidzie Kawadowi oraz walkami ze smokami i demonami. Niektóre z tych historii były po prostu próbami dania nowej legitymacji przedislamskim tradycjom – tak np. święto zoroastryjskiego Nowego Roku (nou-rūz) mogło być obchodzone ponieważ uznano, że tego dnia Mahomet przedstawił Alego jako swojego sukcesora.